Aýylda óstik, áke tárbıesi men ósıetinen týǵan jer men babalar ónegesin boıymyzǵa sińirdik. Aýylda úlkenniń orny erekshe edi. Ol – kópti kórgen, ómirlik tájirıbesi mol, oıly, orny erek kisi. Sózi mándi, ómir bultarystarynda oryndy baǵyt berýshi, úlkenge de, kishige de laıyqty jol kórsetýshi. Ár otbasynda bolatyn qıyndyqtar aýyl aqsaqalynyń nazarynan tys qalmaıtyn. Qajet bolsa, barshany sol túıtkildiń sheshimin tabýǵa utymdy jumyldyrady. Ekeýara bolyp jatatyn keıbir renjisýlerdi de aýyl aǵasy der kezinde sheship, tyıyp, toqtatyp jatady.
Orys tilin keı orys azamatynan artyq bilmesek, kem bilgen joqpyz. Kezinde munyń paıdasyn da kórgenimiz ras. Biraq osynyń bári ulttyq rýhymyzǵa kesirin tıgize almady, óıtkeni ata-anamyz qazaqtyń asyl murasy men qazynasyn sanamyzǵa bala kezden quıdy. Úıde ana tilimizde sóılestik. Sondyqtan bolar orys tildilik óz basyma ultymnyń asyl da ardaqty qasıetterin tereń sińirip, ómirlik negiz bolýyna kedergi bola alǵan joq.
Ana tilin tereń ıgerip, qazaq ádebıeti jaýharlaryn oqyp, zerdelep ósken bizdiń qatarymyz aıtarlyqtaı qıyndyqqa kezige qoıǵan emes. Sebebi balalyq shaǵymyzda qanatyn keń jaıyp órkendegen aýyldar naǵyz qazaqylyqtyń qaınap turǵan ordasy men ortasy boldy. Bul – arnaıy naqtylaýdy, dáleldeýdi qajet etpeıtin aqıqat. Keshke jastyǵymyzdy jastanyp, kórpesheniń ústine jata qalyp, tapjylmaı kitap oqımyz. Ol ýaqta biz úshin bilteli shamnyń jaryǵy búgingi elektr shamynan kem emes edi. Apta saıyn kem degende bir kitap taýysamyz. Sóıtip, oryssha oqyǵandaǵy tól ádebıetti uǵynyp túsinýde jibergen kemshiligimizdi myqtap jóndep, ábden tolyqtyrdyq.
Maqtanǵanym emes, balalyq shaǵymyzda babalar ónegesin ata-analarymyzdyń, qala berdi aýyl azamattarynyń bir-birine degen ystyq yqylasy, janashyrlyq qarym-qatynasy men kózqarastarynan-aq baıqap, sezip, boıymyzǵa, sanamyzǵa barynsha mol jınap uqqanbyz, túıgenbiz, boıymyzǵa sińirgenbiz. Muǵalimderimiz de sondaı edi. Babalar qundylyǵyn aıtyp túsindirgende ustazdarymyzdyń kózderinen ot ushqyndap turatyn. Sol asa bıik shabyt olarǵa «Qulynym, eldiń balasy bol» degen ákeler ósıetinen, «Báleden jáne qate is pen kúmándi tirlikten qashyq júr» degen asyl analarynyń mańdaıyn sıpaǵan ystyq alaqanynan juqqan-aý shamasy.
Al búgingi zaman bólekteý. Nemere-shóberelerimizdiń jaǵdaıy ózgeshe. Olar, árıne, aqyldy, bilimdi. Áıtkenmen, bularǵa dáris beretin oqytýshylardyń rýhanı ustanymy bizge sabaq bergen ustazdar deńgeıindeı me?
Kazirgi jas órender aýyl tárbıesin kórip keledi dep aıtýǵa til barmaıdy. О́ıtkeni búgingi jahandaný dúbirine ilingen aýyldyń jaı-kúıi anaý aıtqandaı emes. Sol aýylda qazir biz kórgen oraq tildi, ǵasyrlar jaýharlaryn jan-jaǵyna shashqan, boıynan qasıetti babalar ónegesi tarap jatatyn aqsaqaldar az qaldy. Kem degende aıyna aýylǵa bir soǵyp, adaldyqty, irilikti, myqtylyqty, azamattyqty dáripteıtin qıssalar tógetin jyraýlar tipti joqtyń qasy. О́kinishke qaraı, jastar tárbıesinde ulttyq ereksheligimizdi saqtap qalatyn túpkilikti, asa mańyzdy, qasıetti qaǵıdalary men ustanymdarynan góri jasandylyq pen jahandanýǵa ilesýge baılanysty pragmatızm basym.
Ábý Nasyr ál-Farabı «Adamǵa eń birinshi bilim emes, tárbıe berilýi kerek, tárbıesiz berilgen bilim – adamzattyń qas jaýy» depti. Osy qaǵıdanyń rastyǵyn búkil álem tarıhy dáleldep keledi. Endeshe, qoǵamdaǵy kóp keleńsizdiktiń túbi jastar tárbıesindegi kemshiliktermen baılanysty emes dep aıta alamyz ba? Syltaý bolar dálelimiz az. Qaıta, sony rastaıtyn jaǵdaı mol.
Qazir BAQ-tan kúnde derlik bir basshynyń halyq nesibesin jymqyryp ustalǵanyn kórip, estip jatamyz. Sonda sol azamattar jas shaǵynda «О́zgeniń ala jibin attama» degendi estip óspegen be? Estigenderi qazaq tilin durys bilmegendikten, bul ne qylǵan «ala jip» dep júre bergen shyǵar. Eger solar osy «ala jip» aldaǵy ómirinde onyń bolashaǵyn byt-shyt qylatyn, jaı jip emes ekenin ertede túsinse, osyndaı jaǵdaıǵa tap bolar ma edi?
Amerıkalyq «Petrelli Previtera LLC» kompanııasynyń málimetinshe, elimiz qazir ajyrasý jóninde álemde aldyńǵy ondyqta eken. Alǵashqy ondyqqa Reseı, Belarýs jáne Moldova da kiredi. Oılanarlyq jaǵdaı. Babalarymyz otbasylyq máselege asa mán bergen. Kazirgi kúıimiz maqtanarlyq emes. Statıstıka komıtetiniń málimetterine júginsek, elimizde ajyrasý sany jyl saıyn turaqty ósip keledi. 2000 jyly elimizde 27 myńnan asa otbasy buzylsa, bul kórsetkish 2017 jyly 55 myńǵa jaqyndaǵan, ıaǵnı eki ese ósken. Sol aralyqta ajyrasý sany boıynsha Almaty qalasy únemi kósh bastap kelipti. 2017 jyly shaharda 6 740 shańyraq shaıqalǵan eken. 2000 jyly bul san eki ese az bolǵan. Bul ultymyzdyń basty qundy qaǵıdalarynyń oısyrap, qısaıǵany emes pe? Qazirgi tárbıemizde júzdegen jyl boıy qalyptasqan qasıetti úrdisimiz ben ónegemizdi eńkeıtkenimiz ǵoı. Álde, bul bolashaq jarymen qol ustasyp, ómirlik mekenine aıaq basaıyn dep turǵan qyzyna «Barǵan jerińe tastaı batyp, sýdaı siń» dep bata berýshi analardyń azaıǵany ma?
Orta mektep pen joǵary oqý ornynyń basty mindeti – jasóspirimnen naǵyz ultjandy azamatty tárbıelep shyǵarý. Jaqsy, sapaly, bilikti maman daıarlaý isi osydan keıin turýǵa tıis. Osy ýaqytqa deıin bul máselege jóndi mán berilmeı kelgeni ras. Al jasóspirimniń ulttyq rýhanı qundylyqtarynyń myzǵymastaı qalyptasýy úsh jaǵdaımen tikeleı baılanysty ekeni anyq. Birinshi – ata-ana tárbıesi. Ekinshi – eldi meken turǵyndarynan alar ónegesi men úrdisi. Úshinshi – mektep qabyrǵasynan uǵynar úlgi men zerdesi.
Al qazirgi ata-analardyń jaǵdaıy qandaı? Olardyń birazy qazaq bola tura ózge tildiler. Sol ata-ananyń ózinde de qazaqy ónege men qasıetti úrdistiń qory kemshin. Qazaq tilinde sóıleı almaıtyn, shala sóıleıtin ata-ana urpaǵyna qaıbir jetisip babalar tárbıesin jetkizer deısiz? Sol aımaqtaǵy, sol qystaqtaǵy rýhanı ahýalǵa keler bolsaq, jahandanýǵa ushyraǵan aýylda qazir qasıetti babalar úrdisi men ónegesin dáripteıtin aqsaqaldar tipti azaıǵan, joq dese de bolady. Mektep qabyrǵasynda da jasóspirim tıisti tárbıe alyp jatqany shamaly. Buǵan qoǵamda bolyp jatqan kóleńkeli jaǵdaılar dálel. Sonda osy tyǵyryqtan shyǵatyn jol qaıda?
Biz kórgen tárbıeniń túri de, joly da kóp. Degenmen qazaq jastaryn ómir boıy adastyrmaıtyn, shatastyrmaıtyn, eliniń naǵyz azamaty etetin ol – babalar aıtyp, kórsetip ketken sara jol. «Jańanyń bári umytylǵan tamasha eskiler» degen sóz bar. Endeshe, sol eskini jańartaıyq.
«Atańa ne isteseń, aldyńa sol keledi», «О́zgeniń ala jibin attama», «Ulyń ósse, ulyqtymen, qyzyń ósse qylyqtymen», «Uıada ne kórseń, ushqanda sony ilesiń», «Erdi namys, qoıandy qamys óltiredi», «Kóp bilem dep shalqaıma, bilgenińnen bilmeıtiniń kóp», «Qııanat jasama, Alla kárine ushyraısyń», «Aýrýyn jasyrǵan óledi», «Bireýge or qazba», «Atqarǵan isińniń qaıyryn tile», «Sheshesin kórip, qyzyn al», «Úıge kirgen jylandy aq quıyp shyǵaryp sal», «Bul ómirde birińe biriń qonaqsyń...». Bul – babalardan qalǵan asyl qazynanyń azǵantaı ǵana túıiri. Endeshe, osy ulaǵattyń árqaısysy óz aldyna bir-bir kitap emes pe? Jyldar boıy myń synalǵan, durystyǵy men ádildigi máńgilik dáleldengen, qazaqtyń qazaq bolýyna ǵasyrlar boıy jarap kelgen adam men qoǵam arasyndaǵy qaǵıdalardy bas kitap etip, onyń ataýyn «Ulttyq tárbıe negizderi» dep nege atamasqa?
Orta mektep baǵdarlamasyn taldadyq. Pánder sany jeterlik. Qaı kezde de, qaı oqý oryndarynda da qosalqy pánder bolǵan. Solardyń keıbireýiniń shyndap kelgende oqyǵan jastyń jadynda zaty túgili, atynyń ózi de qalmaıtyny anyq. Sondaı mán-maǵynasy tómen pánder esebinen jańadan «Ulttyq tárbıe negizderi» pánin oqý úderisine engizýge bolady. Bul pánde babalar qaǵıdalaryn oıy men boıyna sińirip saqtamaǵandar qandaı qıyndyqqa, nendeı kemshilikke urynyp, sońynda ómir joly buzylyp, el men qoǵamnyń damýyna qandaı zııan keltiretinin taldap, taıǵa tańba basqandaı kórsetip, uǵyndyryp daıyndap bermeske? Osy pán jastyń ómir boıǵy baǵyt-baǵdaryn anyqtap, onyń myzǵymas ulttyq rýhanı bolmysyn qalyptastyrady. Jahandaný asa joǵary qarqynmen júrip jatqan búgingi kúni jastarda bóten rýhanı yqpalǵa qarsy turyp, tótep bere alatyn ımmýnıtetti osy pán ornatady. Bul pán qazaq tili men ádebıetinen keıingi orynda jaıǵasyp, orta mektep pen joǵary oqý oryndarynda bıik tuǵyrdan kórinýge tıis. Joǵary oqý ornyna túsýshi azamat pen bıik laýazymdy qyzmetten dámeli úmitkerden aldymen «Ulttyq tárbıe negizderinen» salmaqty synaq alynýy qajet bolar. Ekinshi kezekte ǵana olar kásibı pánderden emtıhan tapsyrǵany abzal. Osylaı bolyp jatsa, barshamyz qasıetti babalar amanatyn oryndaýǵa bir taban jaqyndar edik.
Serikbaı QOShQAROV,
Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıtetiniń professory