Memleket basshysynyń halyqqa Joldaýy eń aldymen el ekonomıkasyn jaqsartýǵa negizdelgen aýqymdy mindetterdi qamtıdy. Munda keshendi josparlardy iske asyrýdyń jańartylǵan salyq zańnamasy jetekshi ról atqarýǵa tıis ekeni aıtyldy. Jańartylǵan Salyq kodeksi kásipkerlikti damytý úshin qolaıly jaǵdaılar jasaýdy jáne memleket ekonomıkasyna ınvestısııa tartýdy arttyrýdy kózdeıdi.
Prezıdent «kóleńkeli» ekonomıka men sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúresti kúsheıtýdi, qarjy salasyndaǵy quqyq buzýshylyqtar men sybaılas jemqorlyq táýekelderin joıý qajettigin basa aıtty. Sońǵy onjyldyqtarda elimizde qomaqty kapıtal tapqan kásipkerlerdi óz qarajattaryn memleket paıdasyna jumsap, mektep, balabaqsha, aýrýhana jáne qarapaıym adamdarǵa qajetti basqa da áleýmettik mańyzy bar nysandardy salýǵa shaqyrdy. Elimizdiń ónerkásip áleýetin tolyq paıdalaný úshin jan-jaqty sharalar qabyldaý, ınfraqurylymǵa qatysty ózekti máselelerdi sheshý kezek kúttirmes kún tártibine qoıyldy.
Qasym-Jomart Kemeluly atom elektr stansasy týraly referendýmǵa qatysty Úkimet usynysyn qoldaıtynyn aıta kele, jalpyulttyq referendým bıylǵy 6 qazanda ótetinin naqty jetkizdi. «Aldaǵy referendým keń aýqymdy jalpyulttyq dıalogtyń taǵy bir aıqyn kórinisi bolmaq. Shyn máninde bul «Halyq únine qulaq asatyn memleketke» tán sıpat. Biz osyndaı qadamdar arqyly jańa qoǵamdyq-saıası mádenıettiń negizin qalaımyz. Mańyzdy memlekettik sheshimder qabyldaýdyń jańa úlgisin jasaımyz», dep el qoldaýyna senim artty. Bul – uzaq merzimdik múmkindikterimiz ben bolashaǵymyzdy qalyptastyratyn el damýynyń negizgi josparlarynyń biri.
Atom elektr stansasy ónerkásip, aýyl sharýashylyǵy, kólik jáne ekonomıkanyń basqa da salalary úshin asa mańyzdy elektr energııasymen turaqty jáne uzaq merzimdi qamtamasyz etýge qabiletti. Eldiń energetıkalyq qaýipsizdigi – onyń ekonomıkalyq táýelsizdigi men saıası turaqtylyǵynyń kepili. Ýrannyń qomaqty qory bar Qazaqstannyń elektr energııasyn óndirý úshin óz resýrstaryn paıdalaný múmkindigi zor. Bul ımportqa táýeldilikti azaıtyp, ulttyq qaýipsizdikti nyǵaıtady.
Atom elektr stansasynyń qurylysy – energetıkalyq máselelerdiń sheshimi ǵana emes, qýatty ekonomıkalyq yntalandyrý. Atom elektr stansasyna quıylatyn ınvestısııa mýltıplıkatıvti áserge ıe. Jobaǵa salynǵan árbir teńge ekonomıkanyń sabaqtas salalarynda qosymsha tabys tabýǵa yqpal etedi. Jumyspen qamtyp, salyq túsimderin ósirip, eldiń jalpy ál-aýqatyn arttyrady. Atom elektr stansasyn salý jáne paıdalaný myńdaǵan jańa jumys oryndaryn ashýǵa múmkindik beredi. Bul stansanyń ózinde ǵana emes, sonymen qatar qurylys, metallýrgııa, kólik jáne logıstıka sııaqty sabaqtas salalardaǵy jumys oryndaryn ashady. Atom energetıkasy salasynda bilim berý baǵdarlamalary men ǵylymı zertteýlerdi damytýdy yntalandyratyn bilikti mamandar qajettiligin týdyrady.
Atom energetıkasyn damytý mindetti túrde elimizdiń ǵylymı-tehnıkalyq áleýetin kóterý qajettigimen baılanysty. Atom elektr stansasyn salý jáne paıdalaný ıadrolyq fızıka, energetıka, materıaltaný jáne sabaqtas pánder salasyndaǵy bilim men zertteýlerdiń damýyn yntalandyrady. Qazaqstan halyqaralyq yntymaqtastyq pen ǵylym men tehnologııaǵa ınvestısııa tartý úshin jańa múmkindikter ashatyn atom energetıkasy salasyndaǵy eleýli elderdiń biri bolady. Jetekshi halyqaralyq ǵylymı ortalyqtarmen birlesken zertteýler, atom energetıkasyn damytýdyń halyqaralyq baǵdarlamalaryna qatysý jáne basqa eldermen tájirıbe almasý elimizdiń ozyq ǵylymı ortalyq retinde álemdik arenadaǵy ornyn nyǵaıtady.
Elimizdiń atom ónerkásibin kadrlyq resýrstarmen qamtamasyz etý júıesiniń tıimdi jumys isteýi qajettigin de atap ótý mańyzdy. Bul jerde áńgime tek ıadrolyq fızıkterdi ǵana emes, sonymen qatar atom elektr stansalaryn jobalaýǵa, salýǵa jáne odan ári paıdalanýǵa qatysatyn ınjenerlerdi, ekologtardy, hımıkterdi, konstrýktorlardy, IT mamandaryn, operatorlardy, tehnıkterdi daıarlaý týraly bolyp otyr. Sonymen qatar osy salada qazirdiń ózinde daıarlanǵan mamandardyń biliktiligin arttyrýǵa erekshe nazar aýdarý qajet. Elimizde atom elektr stansalaryn salý týraly oń sheshim qabyldanǵan jaǵdaıda atom energetıkasy salasyn damytý úshin radıasııalyq qaýipsizdiktiń joǵary standarttaryn saqtaýǵa jáne retteýge qabiletti bilikti mamandardy belsendi daıyndaý qazirden bastalýy tıis.
Búgingi tańda Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń fızıka-tehnıkalyq fakýltetiniń Teorııalyq jáne ıadrolyq fızıka kafedrasynda bakalavrıat, magıstratýra jáne doktorantýra boıynsha «Iаdrolyq fızıka», «Teorııalyq ıadrolyq fızıka», «Iаdrolyq medısına» jáne «Iаdrolyq ınjenerııa» bilim berý baǵdarlamalary bar. Sondaı-aq búgingi kúnge deıin atom salasyna 580 bakalavr, 265 magıstr jáne 58 PhD daıarlandy.
Qosdıplomdyq baǵdarlama boıynsha Reseı Federasııasynyń Dýbna ýnıversıtetimen «Iаdrolyq fızıka» bakalavrlary (65 túlek); Reseıdiń MIFI Ulttyq zertteý ıadrolyq ýnıversıtetimen «Teorııalyq ıadrolyq fızıka» jáne «Iаdrolyq medısına» mamandyqtary boıynsha magıstratýraǵa (27 túlek) jáne Japonııanyń Hokkaıdo ýnıversıtetinde «Iаdrolyq medısına» mamandyǵy boıynsha doktorantýrada bilim aldy. Osy bilim baǵdarlamalarynyń túlekteri Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynda, elimizdegi Ulttyq ıadrolyq ortalyǵynda, Birikken ıadrolyq zertteýler ınstıtýtynda, «Qazatomónerkásip» UAK-da, «Ecoservice-S» kompanııasynda, Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda jáne basqa da mamandandyrylǵan mekemelerde jumys isteıdi. Elimizde atom energetıkasyn damytý keleshegine baılanysty atom elektr stansalary úshin joǵary bilikti otandyq kadrlardy daıarlaý maqsatynda «Iаdrolyq ınjenerııa» bilim berý baǵdarlamalary bastaldy. Qazaqstan Respýblıkasy Energetıka mınıstrligi praktıkalyq-baǵdarlanǵan oqytýǵa basa nazar aýdara otyryp, byltyrdan bastap – bakalavrıat, bıyldan – magıstratýra ashyldy. Ýnıversıtetimizde Energetıka mınıstrliginiń Iаdrolyq fızıka ınstıtýtymen birlesip «Iаdrolyq fızıka» bilim berý baǵdarlamasy boıynsha dıssertasııalardy qorǵaý jáne fılosofııa doktory (PhD) dárejesin berý jónindegi dıssertasııalyq keńes jumys isteıdi.
Munyń barlyǵy atom elektr stansalarynyń senimdi, turaqty jumysyn qamtamasyz etetin, ekologııalyq jáne radıasııalyq qaýipsizdikti saqtaıtyn zamanaýı tehnologııalardy qoldanýǵa qabiletti joǵary bilikti kadrlardy daıarlaýǵa yqpal etedi. Bul bolashaqta atom energetıkasy turaqty jasyl energetıkanyń negizgi elementine aınalýyna jol ashady.
Joldaýda kóterilgen taǵy bir taqyryp – ǵylym jáne joǵary bilimdi damytý, úzdik ýnıversıtetterdiń naqty sektormen baılanysyn nyǵaıtý, ınnovasııalyq saıasatty elimizdiń ǵylymı-tehnologııalyq basymdyqtarymen úılestirý, joǵary oqý oryndaryndaǵy qoldanbaly ǵylymnyń áleýetin arttyrý.
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń ǵalymdary «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» zańnyń qabyldanýyn zor yqylaspen qabyldady. Zań jobasyn taldaý onyń ǵylym men ınnovasııa arasyndaǵy ajyramas baılanystyń bolýyn rastaıtyn osy saladaǵy zamanaýı zertteýlerdi eskere otyryp daıyndalǵanyn kórsetedi. Zańda irgeli jáne qoldanbaly ǵylymı zertteýlerdi damytýǵa, ǵylymı qyzmetkerlerdiń mártebesin arttyrýǵa jáne ǵylymdy óndirispen ıntegrasııalaýǵa, sondaı-aq ǵylymdy kadrlyq, materıaldyq-tehnıkalyq, ǵylymı-tehnıkalyq jáne aqparattyq qamtamasyz etýge erekshe nazar aýdarylady. Salalyq ýákiletti organnyń, ǵylymı jáne ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet sýbektisiniń quzyretteri egjeı-tegjeıli sıpattalǵan. Ǵylymı bilimdi, ǵylymı-aǵartýshylyq qyzmetti nasıhattaý máselelerine de úlken mán berilgen. Zańnyń mańyzdy jańalyqtarynyń ishinde ǵylymı ujymdardyń – zańdy tulǵalar bolyp tabylmaıtyn ǵalymdar birlestikteriniń mártebesin retteýge erekshe nazar aýdarýǵa bolady. Bul óz kezeginde ǵalymdardy granttyq qoldaýdy jeńildetedi.
Zańda ǵylymı, ǵylymı-tehnıkalyq jáne ınnovasııalyq qyzmetti boljaýǵa erekshe nazar aýdaryldy. Osylaısha ýnıversıtette ǵylymı-ınnovasııalyq qyzmettiń negizgi kórsetkishterine ýaqtyly monıtorıng júrgizýge múmkindik beretin «Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti» kommersııalyq emes aksıonerlik qoǵamyn damytýdyń 2022-2026 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasy» bekitildi.
Qazirgi qoǵamda aqparattyń erekshe qundylyǵy bar ekenin jáne ǵylym men ınnovasııa salasynda kóbinese negizgi kapıtal bolyp tabylatynyn eskere otyryp, zań jobasy ǵylymı aqparatqa qol jetkizýdiń negizgi máselelerin sheshedi. Atap aıtqanda, bıýdjet qarajaty esebinen qurylǵan ǵylymı, ǵylymı-tehnıkalyq jáne ınnovasııalyq qyzmettiń nátıjeleri týraly aqparattyń ózektiligi men monıtorıngine, sondaı-aq ǵylymnyń, bıznes pen qoǵamnyń aqparattyq ózara árekettesýin qamtamasyz etý máselesine yqpal etedi. Ǵylymı-tehnıkalyq aqparatty jınaý, óńdeý jáne taldaý jónindegi jańa mehanızm engizýge Ulttyq ǵylymı-tehnıkalyq aqparat ortalyǵyn qurý arqyly qol jetkizýge bolady.
Jańa zańda jas ǵalymdardy qoldaýǵa erekshe kóńil bólinedi. QazUÝ-dyń kadrlyq saıasaty nátıjeli jumys isteıtin jas ǵalymdardy maqsatty qoldaý, jas ǵylymı kadrlardyń naqty zertteý nátıjelerin yntalandyrý qaǵıdatyna negizdelgen. Ýnıversıtette jas ǵalymdardy yntalandyrý júıesi quryldy jáne jas ǵalymdardy belsendi ǵylymı qyzmetke yntalandyrýdyń barlyq joldary jasaldy. Sonyń biri jas ǵalymdarǵa shetelde jańa tehnologııalardy ıgerýge septigin tıgizedi.
Osylaısha «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» jańa zań qosymsha bıýdjetten tys qarajat tartýǵa yqpal etip qana qoımaı, ýnıversıtet ǵylymynyń aldynda turǵan mańyzdy mindetterdi sheshe bastady.
Kópshilik kóńiline jyly uıalaǵan taǵy bir jaıt – 2025 jyldy Jumysshy mamandyqtary jyly dep jarııalaý jaıynda mańyzdy bastama aıtyldy. Bul málimdeme tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý júıesiniń keń reformalaryn, eńbekqorlyq pen kásipqoılyqqa basa nazar aýdarýdy, sondaı-aq ártúrli jumysshy kásipteriniń mártebesi men bedelin arttyrý sharalaryn qamtıdy.
Qoryta aıtqanda, Joldaýdyń barlyq tapsyrmasy naqty tujyrymdalǵan, atqarýshy jáne zań shyǵarýshy bılik tarmaqtaryn qatań tártipke keltirýge arnalǵan. Joldaýdy oryndaýǵa qoǵamnyń barlyq qurylymdyq býyny, sonyń ishinde elimizdiń árbir azamaty atsalysady degen oıdamyz.
Janseıit TÚIMEBAEV,
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń basqarma tóraǵasy – rektor