Adamzat balasy álmısaqtan beri ádilet izdep kele jatqany anyq. «Ádilet joq» dep keı-keıde nalıtynymyz da bar. Árkimniń óz aqıqaty baryn eskersek, tutas qoǵam men memlekettiń ádil bolýy – asa mańyzdy másele. Bul rette bizdiń qoǵamnyń ádiletke zárý ekeni belgili. Osyny tereń sezingen Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev el tizginin qolyna ustaǵan kezinde «Biz ádiletti memleket, ádiletti ekonomıka jáne ádiletti qoǵam quramyz» dep málimdedi. Sodan beri elimizde Memleket basshysynyń bastamasymen tyń ári jańa ózgeris serpilisi bastaldy.
Prezıdent Joldaýynda halyqtyń quqyqtyq mádenıeti artyp, qoǵamda oń ózgerister baıqalyp kele jatqanyn atap ótti. «Qazaqstan halqy qazir múlde jańa saıası jaǵdaıda ómir súrýde. Sońǵy 5 jylda aýqymdy reformalar jasaldy. Elimizdiń saıası júıesi túbegeıli ózgerdi. Jurttyń sana-seziminde betburys bolyp jatyr. Halyqtyń quqyqtyq mádenıeti artyp keledi. Azamattardyń boıynda jańa ádetter, daǵdylar qalyptasyp, jańa qundylyqtar ornyǵýda. Saıası jáne qoǵamdyq bolmysymyz, mentalıtetimiz jáne mádenı kodymyz ózgere bastady. Bir sózben aıtsaq, Ádiletti Qazaqstan qurylyp jatyr», dedi Q.Toqaev.
Ádiletti Qazaqstan ornyqtyrýdyń basty urany da, quraly da zań men tártip bolýy kerek. Bul, ásirese búginde túrli pikirler men kózqarastardyń taıtalasy ýshyǵa túsip, keıde jeke adamnyń ar-namysyn aıaqasty etetin, keıde Qudaıǵa da, Quranǵa da qarsy shyǵyp, ata saltty mansuqtap, úlkenderdiń aıtqanyna qulaq asýdan da qalyp bara jatqan qoǵam úshin aýadaı qajet. Prezıdenttiń «Ádiletti Qazaqstan: zań men tártip, ekonomıkalyq ósim, qoǵamdyq optımızm» atty Joldaýynyń osy úsh qaǵıdasy, ıaǵnı zań men tártip, ekonomıkalyq ósim, qoǵamdyq optımızm barlyq otandasymyzdy ortaq múdde men maqsatqa jumyldyratyn basty ıdeologııasy bolýǵa tıis.
Osy oraıda Memleket basshysynyń aqsha-nesıe saıasaty men fıskaldy saıasattyń arasyndaǵy úılesimsizdikti joıýǵa mán bergeni, «Bankter týraly» jańa zań kerek ekenin alǵa tartqany beker emes. Qazir halyq bankterge sene bermeıdi. Tipti bankterdi «halyqty ashyqtan ashyq tonaýshy» retinde sanaý kózqarasy da joq emes. «Bankter týraly» jańa zań endigi arada qarapaıym halyqqa túsinikti bolarlyqtaı etip jazylýy kerek. «Halyqaralyq sarapshylar qazaq bankterin resýrsqa baı elder ishindegi eń kóp paıda tabatyn bankter sanatyna qosady» degen Memleket basshysynyń biraýyz sózi úlken oıǵa jeteleıdi. Qazaq bankteri álem boıynsha eń kóp paıda tabatyn bankter sanatynda bolsa, onda elimizdegi bankter beretin nesıeniń paıyzdyq mólsherlemesi nege udaıy joǵary bolyp keledi? Qarapaıym halyqtyń bankterde saqtap otyrǵan qarjysyna tólentetin ústemeniń paıyzdyq mólsheri nege tómen? Osy eki másele bankter halyq múddesinen góri óz paıdasyn kóbirek oılaıtynyn ańǵartsa kerek. Sosyn «banktik qupııa» degen jeleýmen otandyq bankter qyzmeti, tabysy jónindegi aqparattardy jarııalaı bermeıdi. Biz ashyq qoǵamda ómir súrip jatyrmyz. Olaı bolsa, bankterdiń de ashyqtyǵyn jolǵa qoıý kerek. Keıde osy bankterdiń qyzmetindegi ashyqtyqtyń joqtyǵynan da bolar, elimiz boıynsha jyl saıyn óte kóp mólsherde qarjy shetelderge zańsyz shyǵarylyp keldi. Mine, qoǵamdy tolǵandyratyn osy máseleler bankter týraly ázirlenetin jańa zańda aıqyn kórinis tabýy qajet.
Áleýmettik turǵydan osal azamattarǵa qoldaý kórsetý – óte mańyzdy mindet. Prezıdentimiz «Memlekettik qoldaý shyn máninde muqtaj adamdarǵa kórsetilýi qajet. Bir sózben, kez kelgen áleýmettik kómek ádil, ashyq jáne tıimdi bolýǵa tıis», dedi. Bul rette memleket tarapynan áleýmettik shyǵystardyń birtindep ulǵaıtylyp jatqany da – aqıqat. Qazirgi ýaqytta bıýdjettiń jartysynan kóbi áleýmettik salaǵa jumsalýy, balaly otbasylardy qoldaý úshin sábı kútimine ótemaqy tóleý merzimi bir jyldan bir jarym jylǵa deıin uzartylýy, zııandy eńbek jaǵdaıynda jumys isteıtin azamattarǵa bıyldan bastap arnaıy tólemder berilip jatqany jaqsy. Ásirese «Ulttyq qor – balalarǵa» aýqymdy jobasynyń iske qosylyp, 7 mıllıon balanyń esepshotyna Ulttyq qordyń tabysynan jalpy somasy 300 mlrd-tan asa teńgeniń aýdarylýy – Jańa Qazaqstannyń bir jaqsylyǵy.
Degenmen qazir qoǵamda masyldyq pıǵyldyń etek alyp bara jatqany alańdatady. «Bizde shyn máninde áli de bolsa, áleýmettik qoldaýǵa múlde muqtaj emes aýqatty otbasylar da memleketten kómek alady. Mundaı jaıttar az emes» degen Prezıdent sóziniń tórkinin túsinsek, áleýmettik kómek pen túrli qaıyrymdylyq qorlaryna qol jaıyp otyratyn «muqtajdar» az emes.
Árıne, qaıyrymdylyq kerek. Biraq qaıyrymdylyq jasaýdy da ásire naýqanshyldyqqa aınaldyrýdyń paıdasynan zııany basymdaý túsip jatqandaı. Tipti osy qaıyrymdylyqty jeleý etip, jeke-dara qorlar ashyp alyp, qarjylaı kómek surap jatatyndar kóbeıip barady. Keıbireýlerge qaıyrymdylyq qorlaryn basqarý mansap ári óz kúnin kúıtteýdiń biri amaly bolyp otyrǵandaı. Endigi arada qoǵamda zań men tártiptiń ústemdigi oryn alsyn desek, osy qaıyrymdylyq ta zań aıasynda ǵana jasalýyna mán berilýi kerek. Memleket basshysynyń aldaǵy jyldyń basynan bastap Úkimetke «Áleýmettik ámııan» jobasyn júzege asyrý jóninde berip otyrǵan tapsyrmasyn oryndaý kezinde osy jaǵdaı qatty eskerilgeni abzal.
Sonymen qatar Memleket basshysy Qazaqstannyń tabıǵaty óte baı jáne alýan túrli bolǵanymen, jerimizdiń 5 paıyzyn ǵana orman-toǵaı alyp jatqanyn basa aıtty. Tabıǵattyń áralýandyǵyn saqtaý maqsatynda orman alqaptaryn kóbeıtý elimizdiń turaqty áleýmettik-ekonomıkalyq damýy úshin óte mańyzdy. Adam balasy tabıǵat pen qorshaǵan orta aldyndaǵy óz jaýapkershiligin sanaly túrde tolyqtaı sezine alýǵa tıis. Keıde «Tabıǵatty qorǵaıyq, saqtaıyq!» dep orman alqaptarynyń mańyna badyraıtyp osy urandy jazyp qoıatynymyz bar. Sondaıda tabıǵatty kimnen qorǵaý kerek, kim saqtaýy kerek saýaldyń da oıǵa oralatyny bar. Sol dalamyz ben orman-toǵaıymyzdy mekendegen ańdar men ushqan qustar óz ortasyna zalal keltirip jatpaǵan bolar. Aqıqatynda, tabıǵatty da, aınala qorshaǵan ortany da lastap jatqandar – biz, adamdarmyz. Bul oraıda tabıǵatty saqtaýda «Taza Qazaqstan» jalpyulttyq ekologııalyq aksııasynyń mańyzy orasan. Prezıdentimiz munyń tutas halyqty uıystyrǵan berekeli bastama ekenin, «Taza Qazaqstan» sharasyna birneshe aıdyń ishinde 3 mıllıonǵa jýyq azamat atsalysqanyn erekshe atap ótti. Osylaısha, tabıǵatty tazartý arqyly óz jan dúnıesin birge tazartyp jatqan azamattardyń izgi, adaldyq pen ádildikke umtylǵan keıpin tanýymyz kerek.
«Men «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn usynǵaly bes jyldan asa ýaqyt ótti. Osy ýaqyt ishinde qoǵam men bılik qurylymdary arasyndaǵy qarym-qatynas mádenıetin ózgerte aldyq» degen Q.Toqaevtyń memlekettik basqarý isiniń tıimdiligin barynsha arttyrý jónindegi tujyrymy memleket pen qoǵam arasyndaǵy dıalogti odan ári jańa sapaly deńgeıge shyǵarýdaǵy mańyzy zor. Bul rette ákimderdi tikeleı saılaý júıesin engizý talaby júzege asyryla bastaǵany elimizdegi saıası júıeniń jetile túsýine oń yqpal etip keledi. Memleket basshysy atap kórsetkenindeı, aýyl ákimderin tikeleı saılaý júıesi 2021 jyly engizilip, sodan beri 2,5 myńǵa jýyq ákim saılanypty.
«Kelesi jyldan bastap jańa júıege birjola kóshemiz. Budan bylaı aýdan jáne oblystyq mańyzy bar qalalardyń ákimderi tikeleı saılaý arqyly ǵana qyzmetke keledi. Ákimderdiń ókilettik merzimi aıaqtalýyna qaraı, ıaǵnı rotasııa merzimi jetkende saılaý birtindep ótkizile beredi. Bul da – saıası júıeni reformalaý isindegi kezekti mańyzdy qadam. Saıası reforma – birrettik naýqan emes. Memlekettiń damýyna qajet bolsa, reformalar osylaı úzdiksiz jalǵasa beredi», dep Prezıdentimiz ákimderdi halyqtyń ózi saılaýy saıası ádistiń birine aınalatynyn qýattaı tústi.
Alaıda osy arada bizdiń qoǵamnyń áli de bolsa burynǵy bılik partııasy qalyptastyryp ketken úrdiske senimsizdikpen qaraıtyny jasyryn emes. Bizdińshe, «Amanat» demokratııalyq joldan taımaýy kerek. Mysaly, kez kelgen deńgeıdegi ákimdik saılaýynda tek osy partııanyń ókili ǵana jeńiske jetýi kerek degen túsinik durys emes. Tipti keı jaǵdaıda «Amanat» múshesi ákimdikke ótpeı qalyp, basqa partııalardyń ókilderi saılanyp ketip jatsa, budan qaýip pen qater kórýdiń, buǵan kinálini izdeý, jazalaý úrdisinen múldem arylýǵa tıispiz.
«Meniń basty mindetimniń biri – Qazaqstandy qaýipsiz ári jaıly elge aınaldyrý» deı kelip Prezıdent sıfrlyq tehnologııalardyń jappaı enýinen kóbeıip bara jatqan túrli alaıaqtyqty túp-tamyrymen joıýdy, túrli ekstremısterdiń, onyń ishinde dinshilderdiń de elge iritki salatyn áreketterine qarsy turar zań men tártiptiń qatań saqtalýyn qamtamasyz etýdi, azamattardyń qaýipsizdigin barynsha kúsheıtýdi quqyq qorǵaý organdaryna jáne basqa da jaýapty mekemelerge júktedi. Quzyrly organdardyń bári zańǵa baǵynatyn jurtqa zardabyn tıgizip jatqan alaıaqtyqqa, sol sııaqty basqa da zańsyz áreketterge qarsy batyl sharalar qabyldaýǵa tıis ekeni naqty aıtyldy. Prezıdent sózimen aıtsaq, biz zań men tártip, bilim men parasat ústemdik etetin qoǵam qurýymyz kerek.
Jabal ERǴALIEV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,
Senatorlar keńesiniń múshesi
KО́KShETAÝ