Keler jyly qarjy sektorynda bank týraly jańa zań qabyldanady. Memleketten de kómek alyp, ózderi de tutynýshylyq nesıeniń jemisin kórip, baıyǵan qarjy ınstıtýttaryna bir «serpilis» qajet-aq. Ony Memleket basshysy da dál ańǵarǵandaı. Bıylǵy Joldaýynda bankter týraly jańa zań qajet ekenin aıtty. Prezıdent sózinshe, atalǵan qujatta ekonomıkalyq belsendilikti qoldaý jáne fınteh salasyn qarqyndy damytý máselesi sheshimin tabýy kerek.
Aksıonerler jaýapkershiligi artady
Bul zańnyń qarjy segmentiniń aldaǵy taǵdyryn aıqyndaıtyn salmaǵy erekshe. Sarapshylardyń aıtýynsha, zań aıasynda bankterge birshama tyń talap qoıylýy múmkin. Solardyń negizgileri – naryqtaǵy jańa oıynshylarǵa jeńildikter jasaý, salyqqa qatysty normany kúsheıtý, bankterdiń ekonomıkaǵa kóbirek nesıe berýin yntalandyrý jáne kóp dıvıdend tólep jatqan bankterge qatysty belgili bir shkala engizý.
Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń (QNRDA) tóraǵasy Mádına Ábilqasymovanyń aıtýynsha, bankterge lısenzııa berý tártibi de osy zań boıynsha retteledi.
«Ámbebap lısenzııa iri jáne orta bankterge, al negizgi lısenzııa retteý talaptary tómendetilgen shaǵyn bankterge arnalady degen úmit bar. Lısenzııalaýdaǵy ózgeristermen qatar, enshiles uıymdar nemese fılıaldar ashqysy keletin sheteldik bankterge qoıylatyn talaptardy yryqtandyrý josparlanyp otyr. Sheteldik bankterge qoljetimdi operasııalar tizimin keńeıtý de osy zań boıynsha sheshimin tabady. Reformanyń taǵy bir negizgi baǵyty – ıslamdyq qarjylandyrýdy damytýǵa basymdyq berý», deıdi QNRDA tóraǵasy.
«Osy rette ámbebap bankterge bir lısenzııany alyp, dástúrli bank qyzmetin ıslamdyq qarjylandyrýmen biriktirý múmkindigin berý kózdeledi. Bul jańalyq ıslamdyq qarjy sektorynyń damýyn yntalandyryp, bankter men olardyń klıentine kóbirek múmkindik syılaıdy. Biz jańa zańdy qabyldaı otyryp, memlekettiń qatysýyn barynsha azaıtýǵa, bank turaqtylyǵy men qarjylyq jaǵdaıyn qamtamasyz etýge aksıonerlerdiń jaýapkershiligin arttyrýǵa qol jetkizemiz», deıdi agenttik basshysy.
Bank týraly zań osydan 30 jyl buryn qabyldanǵan. Oǵan birneshe ret ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi de. Alaıda qoldanystaǵy qujattyń ózgere berýi ony bastapqy maǵynasynan alshaqtatyp jiberedi. Sóıtip, baıyrǵy zań búgingi kúnniń máselelerin sheshýge qabiletsiz bolyp qaldy. Bul zań tipti qarjygerler ortasynda da asa túsinikti bolmaǵanyn sarapshylardyń bári aıtady. Demek Memleket basshysynyń jańa zańdy daıyndaýdy tapsyrýy qajettilikten týyp otyr.
Salyqty kóbeıtý qazyna túsimin molaıtady
«Halyk Finance» basqarma tóraǵasynyń keńesshisi Murat Temirhanov bank zańnamasyn jańartý týraly usynys qarjy naryǵy úshin kútpegen jańalyq boldy deıdi.
«Joldaýǵa deıin bul týraly resmı deńgeıde aıtylǵan joq. Sondyqtan Úkimet, Ulttyq bank, QNRDA bul máselege úlken daıyndyqpen kelýi kerek. Naryq osyny kútedi. Menińshe, bank týraly jańa zań jobasy álemdik ozyq álemdik tájirıbemen sáıkes kelgeni jón. Memleket basshysy zań ekonomıkalyq belsendilikti yntalandyrý jáne fınteh sektoryn odan ári serpindi damytý úshin qajet ekenin ashyp aıtyp otyr. Bankterdiń ekonomıkalyq belsendiligin zańnamalyq turǵydan qalaı yntalandyrýǵa bolatynyn túsiný qıyn. Bank qyzmetin retteý úshin bizde Ulttyq bank pen QNRDA-nyń normatıvtik aktileri bar jáne bul jetkilikti. Fınteh nesıelendirýge keletin bolsaq, mundaı nesıelendirý bank qyzmetinen olardyń nesıe berýimen erekshelenedi, biraq jeke jáne zańdy tulǵalardan depozıt almaıdy. Fınteh kredıtor barlyq bank sııaqty depozıtterdi alǵysy kelse, ol avtomatty túrde kádimgi bankke aınalyp, banktik retteýge túsedi. Nege ekeni belgisiz, birneshe jyl buryn fınteh nesıelendirý mıkroqarjy uıymdary týraly zańǵa engizildi. Mine, bul qatelik boldy. Fınteh nesıeleýdi MQU boıynsha zańnan naqty bólip kórsetý kerek», deıdi Murat Temirhanov.
Táýelsiz sarapshy Nursultan Erbolatulynyń aıtýynsha, ekonomıkanyń qurylymy da, bank sektory da osydan 30 jyl burynǵy jaǵdaımen salystyrǵanda kóp ózgerdi.
«Bankter dástúrli júıeden kópsalaly, ózindik ekojúıesi bar, tehnologııalyq sheshimderi damyǵan mańyzdy qarjy ınstıtýttaryna aınaldy. Elimizde tirkelgen bankter tiziminen «eń qymbat kompanııa», «úzdik marketpleıs» te shyǵyp jatyr. Sondaı-aq bankterdiń tabysy da jyldan-jylǵa artyp keledi. Mysaly, osy jyldyń 7 aıynda ekinshi deńgeıli bankterdiń taza tabysy 1,4 trln teńgege jýyqtady. Bul – bank sektorynda buryn-sońdy bolmaǵan rekordtyq tabys. Prezıdenttiń aıtýynsha, bank sektoryna salyq mólsheri ádil belgilenýge tıis jáne bank aksıonerleri dıvıdendine sáıkes salyq tóleýi kerek. Ádettegideı tabysy joǵary bankterde taza paıdany aksıonerler ózara bólip alady. Aldaǵy ýaqytta Úkimet pen Ulttyq bank aldynda aksıonerlerge tólenetin dıvıdendke teńgerimdi salyq salý mindeti tur. Zań qabyldansa, bank sektoryna tabys salyǵynan bólek, aksıonerge tólenetin dıvıdend salyǵy salynady. Bank salasyndaǵy qazirgi tabysty eskersek, salyqty arttyrý bıýdjetke qosymsha mıllıardtaǵan qarjy túsiredi», deıdi sarapshy.
Naqty sektorǵa nesıe berý tómen ekeni osyǵan deıin talaı aıtyldy. Elimizde keıingi jyldary negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııa kólemi de azaıyp, IJО́-niń nebári 15%-y shamasynda qalyptasty.
«Damyǵan elderde ishki qarjylandyrýda bank sektory basty ınvestor rólin atqarady. Bizde sektordaǵy korporatıvti nesıe berý úlesi tómen jáne zańdy tulǵalarǵa qaraǵanda jeke tulǵalarǵa nesıe berý ósimi joǵary. Bankterdiń bızneske usynǵan nesıesin kásipkerler qymbatsynady. Qaıtarymy tym kóp. Ulttyq bank bekitken joǵary bazalyq mólsherleme nesıeni aıtarlyqtaı qymbattatyp tur. Naqty sektordy kredıtteý úlesin aıtarlyqtaı kóbeıtý bir jylda nemese qysqa merzimde júzege asatyn ońaı sharýa emes. Bul – uzaqmerzimdi qajet etetin jumys», deıdi Nursultan Erbolatuly.
Kepil máselesi sheshilýi kerek
Qarjyger Ilııas Isaev Joldaý negizinen qordalanǵan birqatar máseleni maqsatty túrde túzetýge arnalǵan dep esepteıdi.
«Memlekettik apparat bankterdiń ekonomıkanyń naqty sektoryna, kásiporyndarǵa nesıe berýge yqylas tanytpaǵanyn kórip-bilip otyr. Bankter týraly zań qabyldanǵan 90-jyldardyń bel ortasynda (1995 jyly 31 tamyzda – red.) bankter ekonomıkany qarjylandyrýǵa mindetti emes degen pikir basym bolypty. Sol kezde Parlamentte bankterdi mindetteý bıznestiń básekege qabilettiligin shekteıdi degen pikir ústem bolǵan eken. Biraq biz mundaı ustanymmen eshbir nátıjege jete almadyq. Bıznes bankter qarjylandyrýǵa múddeli bolatyn jobalar usyna almady, bankter muny tıimdi paıdalandy. Sońynda Úkimet bul mindetti kvazısektor arqyly sheshýge sheshim qabyldady. Bul bank lobbısteriniń yqpalymen qabyldanǵan sheshim boldy», deıdi I. Isaev.
Sarapshynyń aıtýynsha, ekonomıka óspeı, bul máseleni ákimshilik jolmen retteı almaımyz.
«Qymbat bazalyq mólsherleme iri jobalardyń iriktelip shyǵýyn shektep tastaıdy. Burynǵy zańda shekteýler kóp boldy. Shamadan tys retteý, jaýapqa tartý, lısenzııasyn tartyp alý bank qyzmetiniń damýyna yqpal etpedi. Bizge bankterdi nesıelendirýge mindetteýden buryn naryqtyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyna basa nazar aýdarý kerek. Sebebi bıznestiń kepil quraly álsiz bolsa, bankter nesıe usynýǵa qorqady. Kepildikti qamtamasyz etý erejelerin jeńildetýge jańa zańda basymdyq berilýi kerek», deıdi I. Isaev.