О́tken ǵasyrdyń 70-jyldary jazýshy Tursyn Jurtbaı «Zamandasym, syrlasym», «Qońyr qaz», «Júregimde jumyr jer» atty oqshaý dúnıelerin oqyrmannyń tanym tarazysyna tartyp, ádebı álemge aıaq basty. Eń alǵash qalamynan týǵan dúnıelerinen-aq aıqyn qoltańbasy, bólek soqpaǵy tanyldy. Jazýshy ózin kórkem dúnıemen erte «qoshtastym» dep ókinish bildiretini ras. Alaıda onyń osynaý shyǵarmalary kólemimen de, kórkemdigimen de kósilip jazǵandardan kósh ilgeri ekenin oıly oqyrmannyń baǵamdary kúmánsiz.
Onyń shyǵarmashylyq sheberhanasynda shyńdalyp shyqqan «Kóshpeli saýyq maımyly», «Bir ýys jýsan», «Bolashaqtyń báıteregi», «Túıeshiniń qyzy» syndy áńgimeleri – á degennen-aq ádebıetke jınaqylyqpen, daıyndyqpen kelgenine úlken dálel. Osy áńgimelerdiń tiziminde aıtylatyn «Bir ýys jýsan» áńgimesi ótken ǵasyrdyń sekseninshi jyldary jaryq kórdi.
Bul shyǵarmada atomnan zardap shekken aıaýly qaryndastyń qyrshyn qıylǵan taǵdyry tápsirlengen. Bul – qanshama myń mıllıondaǵan jannyń ǵumyryn jalmaǵan polıgon azaby týraly jazylǵan qazaq ádebıetindegi alǵashqy shyǵarmalardyń biri. Áńgimeniń astaryna barlasańyz aıanysh sezimin týdyrý emes, jazýshynyń keseldi qoǵamǵa, atom bombasyn atqandarǵa degen qarsylyǵyn ańǵarasyz. Protestik kózqaras shyn ádebıetti týdyrady. Jaı ǵana qarsylyq emes, adamdarǵa degen alańdaýshylyq ta menmundalaıdy.
Tursyn Jurtbaıdyń shyǵarmashylyq jolynyń jastyq kezeńin qamtıtyn «Bolashaqtyń báıteregi» atty áńgimeler jınaǵynan qalam ıesiniń on bes pen jıyrma jeti jas arasyndaǵy alǵashqy qalamaldy prozalyq týyndylaryn tanýǵa bolady. Balań oı men taza sezim arqyly sábı sanasyna tuńǵysh ret uıalaǵan muń men alǵashqy mahabbat, jaryq dúnıege degen yntyzarlyq, armanǵa toly keleshekke qushtarlyq, ómir baspaldaǵyn endi attaǵanda kezdesken ádiletsizdik pen qııanat, kúıinish pen súıinish bozbalalyq shaqqa tán bula sezimmen tabıǵı sýretteledi.
Jazýshynyń «Besqarager» hamsasy 1979 jyly proza baıqaýynda báıgeli bolyp, úsh jyldy artqa tastap, osy ataýmen kitap bolyp basylyp shyqqanda, sanaly jandardy tamsandyryp, jadynda jattalyp qalǵany belgili. Jarııaǵa shyqqan soń synǵa da ushyrady, kekesin pikir de aıtyldy, biraq kórkemdik qýatyna qatysty pikir bildirgender az.
Tursyn Jurtbaıdyń «Besqarager» hamsasynyń alǵashqy «Janaryma tunǵan jasym eń...» bóliminde zańǵar tulǵa Muhtar Áýezovtiń tartysqa toly taǵdyrynyń tolǵaýy, ol keshken ǵumyrdyń bizge beımálim tustarynyń syry ashylady. Bir qaraǵanda kórkem shyǵarma bolǵanymen, astaryndaǵy tarıhı saryn shyndyqqa shegelep, aqıqatqa aparady.
«Jer – besik» roman-novellasy – jazýshynyń jıyrma tórt, jıyrma bes jas aralyǵynda jazǵan ápsanalyq sypattaǵy alǵashqy kólemdi kórkem týyndysy. Bul qalamgerdiń Alash qozǵalysy týraly ańsarly bıikke barar joldaǵy qalam qarymyn kórsetken shyǵarma bolatyn. Týyndydaǵy Káriboz abyz – Shákárim, Sarjan – Maǵjan, Ular – Ýgar (Jánibekov), al Kerbala – jazýshynyń ákesi Qudakeldi, Jansaıa – apaıy Aıymhan, Toty – qaryndasy Tóleý, Jaras avtordyń óz prototıpi ekenin uqqan jón.
Shyǵarmanyń alǵashqy nusqasy boıynsha oqıǵa otyzynshy jyldardaǵy asharshylyq kezindegi Shákárim qaza tabatyn kóterilisten bastalyp, bas keıipker Kerbalanyń ólimimen aıaqtalatyn. Alaıda ol shyndyqtyń jarııa etilmeıtinin jáne qalamaldy qadamyn endi bastaǵan jas jazýshynyń jolyna kedergi keltiretinin eskere otyryp, pikir bildirgen Rymǵalı Nurǵalı, Qurmanbaı Tolybaev, Qarjaýbaı Aıtolqyn (Omar), Meıram Asylǵazın sııaqty synshy-jazýshylardyń keńesimen oqıǵa on bes jylǵa shegerilip, otyzynshy jyldardaǵy halyq kóterilisi on altynshy jylǵy ult-azattyq kóteriliske almastyrylady.
Shyǵarmanyń «roman-novella» dep atalýyndaǵy basty nysana – jazýshynyń o bastaǵy oıy boıynsha, ár taraýdaǵy oqıǵa derbes kórkem sheshimin taýyp, oqıǵalar tizbegi jalǵasa baıandalyp, ortaq keıipker arqyly tutastyq sypat bildiretin ádebı ádiske jeli tartý. Osy maqsatqa oraı jas avtor óziniń janyna jaqyn, buryn hatqa túsken «Bir toshala hıkaıasy», «Bókenjarǵaq» («Soqyr Esjan», «Ańshynyń zary»), «Kóshpeli saýyq maımyly», «Qabyrshaq muz qatqanda» sııaqty hıkaıalyq, romantıkalyq oqshaý oqıǵalaryn shyǵarmaǵa kiriktirgen-di. Keıin olardyń keıbiri qysqartyldy. Sondaı-aq Itjekkendegi konslagerdi emeýirin arqyly jetkizý maqsatymen aq qaıyq, aq shana, aq buǵy týraly ańyz-ápsanalardy paıdalanǵanyn ańǵarý qıynǵa soqpas.
Jazýshynyń bir pikirinde: «Qalam ustaýǵa qushtarlyǵymnyń qashan týǵanyn bilmeımin. Múmkin, sheshemniń qabiri kóz ushymda buldyrap qalyp bara jatqanda, ómirdiń alǵashqy ashy tamshysy shym etip júregime tamyp, ýyty múbárák janyma jaıylǵanda: «Meni emes, bir jarym jastaǵy sábıdi – Tóleýdi anasynan aıyrǵanyń ne, Alla?», dep Táńirime shaǵynǵan shaqta oıanǵan shyǵar. Álde, qystyń uzaq keshinde alakóleńke sham jaryǵymen «Salsal», «Zarqum», «Darıǵa qyz», «Kerbalanyń shóli» sııaqty rıýaıatty qıssalardyń muńly-zarly, muǵjızaly áýenimen janyma uıalady ma?» dep oıǵa shomatyny bar. Biz de Tursyn Jurtbaı tereńine tolyq súńgı almaspyz. Bir ǵana bilerimiz – qalamgerdiń týyndylary taǵdyr tolqyny týdyrǵan biregeı dúnıeler.