Elge AES ne úshin qajet? Ol qandaı máseleni sheshedi? Onyń qaýipsizdigi úshin ne istelmek? Osy jáne ózge saýal tóńireginde birqatar oıdy saraptap kórelik.
Ýran tabletkasy
Kómir men kógildir otyn qory elde mol bola turyp nelikten AES qurylysy týraly shuǵyl ıdeıa kóterildi? Bul suraq kóptiń kókeıinde. Elektr energııasyn tutyný óskenin eskersek, energııamen turaqty qamtıtyn elektr qýatyn óndirýdiń jańa negizgi kózin engizý qajet. Al kómirtegi beıtaraptyǵyna qol jetkizý jónindegi jahandyq talap aıasynda halyqaralyq qarjy ınstıtýttary kómir elektr stansasy jobasyn qarjylandyrýdan bas tartyp otyr. Sondyqtan kómir energııasyn negizgi kóz retinde paıdalaný múmkindigi joq. Sondaı-aq eldegi tabıǵı gaz qory da shekteýli. Ony odan ári damytý tym qıyn.
«Energetıka mınıstrliginiń málimetinshe, qazirgi qoldanystaǵy energııa kózderi eń joǵary júktemelerdi óteı almaıdy. Byltyr elektr energııasyn tutyný kólemi 115 mlrd kVt/saǵ deńgeıinde boldy, elektr energııasyn óndirý 112,8 mlrd kVt/saǵatty qurady. Bekitilgen qýat balansyna sáıkes 2030 jylǵa qaraı qajetti rezerv deńgeıi 17% bolǵanda elektr energııasyna qajettilik 28,2 GVt-ty quraıdy, al jańa qýattardy iske qosýdy esepke alǵanda qolda bar qýat 22 GVt bolady. Eldegi osy tapshylyqtyń ornyn toltyryp, eksporttyq áleýetti arttyrýǵa mınıstrlik qosymsha 26 GVt jańa generasııalaý qýattylyǵyn iske qosýdy kózdeıtin elektr energetıkasyn damytý is-sharasynyń josparyn ázirledi. Jyl saıyn elde jylý elektr stansalary elektr qýatyn óndirý úshin shamamen 60 mln tonna kómir jaǵady. Stansa qaldyqtary qorshaǵan ortaǵa joıqyn áser etedi. Al megapolıs turǵyndary aýanyń lastanýyna narazy», deıdi «Qazaqstandyq atom elektr stansalary» JShS bas dırektory Tımýr Jantıkın.
Eldegi energııanyń 70%-y kómir jaǵý arqyly óndiriletinin eskersek, jaǵdaı taǵy qıyndaı túsedi. Qazir kórshi elden keletin jospardan tys jabylǵan elektr qýatynyń tapshylyǵy bar. Osylaısha, qýat tapshylyǵyn jabý maqsatynda elektr energııasyn jospardan tys Reseıden jetkizýdi júzege asyryp otyrmyz. Byltyr jeltoqsanda reseılik energetıkalyq júıeden elimizge jiberilgen energııa aǵyny 150 MVt dıapazonynda dıspetcherlik kestede kórsetilgen aǵyndardyń naqty balansynda ortasha saǵattyq aýytqýy 1 519 MVt-qa deıin qurady. Basqasha aıtqanda, bekitilgen baqylaý saǵattarynda ruqsat etilgen 150 MVt dıapazonynan tys aýytqýlar úlken qarjylyq shyǵyndarǵa ákep soǵady. Qalyptasqan jaǵdaı qarapaıym tutynýshylar úshin elektr energııasynyń qymbattaýyna alyp keletini sózsiz.
Halyqaralyq konferensııanyń kesimdi kelisimi
Saladaǵy qazirgi jaǵdaıdy AES salý ǵana túzete alady. Tolyq janǵan kezde 4%-ǵa deıin baıytylǵan 1 kg ýran shamamen 100 tonna joǵary sapaly kómirdi nemese 60 tonna munaıdy jaǵýǵa teń energııa bóledi. Iаdrolyq reaktordaǵy bir ýran tabletkasy úsh jyl ishinde 1 400 kVt/saǵ elektr energııasyn óndiredi.
Sarapshylardyń balama energııa retinde jańǵyrtylatyn energııa kózderin, ıaǵnı jel men kún energııasyn aıtyp júrgeni belgili. Alaıda kásibı mamandardyń pikirine qulaq salsaq, jel men kún raıynyń turaqsyzdyǵyna, jumystyń boljaýsyzdyǵyna baılanysty olar senimdi ári negizgi generasııa kózi retinde áreket ete almaıdy. Energetıka sektoryndaǵy tehnologııanyń qazirgi damý deńgeıinde ıadrolyq energetıka qajetti qýatty aýystyrýdyń eń perspektıvaly sheshimi bolmaq.
«2023 jyly Dýbaıda BUU-nyń Klımattyń ózgerýine qatysty Taraptardyń 28-konferensııasy (COP28) ótti. Ol barlyq tarap biraýyzdan kelisken jáne qazbaly otynnan bas tartýǵa, nóldik rejimdi engizýdi tezdetýge shaqyrǵan. Onda qaldyqtary az tehnologııalar kórsetilgen. Qatarynda atom energetıkasy da bar. Jahandyq sharaǵa qatysqan ondaǵan memlekettiń basshylary bul sheshimdi maquldap, júzege asyrýǵa kirisip te ketken», deıdi L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ ıadrolyq fızıka kafedrasynyń meńgerýshisi Qasym Jumadilov.
Onyń sózinshe, COP28 is-sharasynda 2050 jylǵa qaraı ıadrolyq qýattylyqty kem degende úsh ese arttyrýdy kózdeıtin «Net Zero Nuclear Industry Pledge» baǵdarlamasy iske qosyldy. Kepilge qol qoıǵan kompanııalar 140-tan astam elde jumys isteıdi jáne úkimetter sııaqty ıadrolyq energetıkany órshil keńeıtýdi qoldaýǵa mindettendi.
MAGATE málimetinshe, qazir 31 elde jalpy qýattylyǵy 373,7 GVt bolatyn 415 atom elektr blogi jumys isteıdi, 15 elde 62 reaktor salynyp jatyr. AQSh (94 reaktor), Fransııa (56 reaktor), Qytaı (56 reaktor), Reseı (36 reaktor), Ońtústik Koreıa (26 reaktor), Japonııa (12 reaktor) elderi atom energııasynyń mańyzdy qýatymen maqtana alady. MAGATE-niń jańa sholýynda usynylǵan optımıstik ssenarııde jahandyq ıadrolyq qýat 2020 jyly tirkelgen 393 GVt-tan 2050 jylǵa qaraı 792 GVt-ǵa deıin, eki ese ósedi dep boljanyp otyr.
Ekonomıkanyń jasyl transformasııasy
Elimiz damyp, jańa óndirister iske qosylyp, halyq sany artyp, jańa shaǵyn aýdandar boı kóterip jatyr. Soǵan sáıkes jyl saıyn elektr energııasy da kóbirek qajet. Oǵan qosa, ekologııalyq máseleler de kún tártibinen túspeıdi.
«Atom ónerkásibin damytýdyń qajettiligi mynada – qazirgi jumys istep turǵan elektr stansalarynyń tozýy 70 paıyzdy qurap otyr. Elektr energııasyn tutynýdyń jyldyq ósimi 3%. Atom energetıkasyn damytý – uzaqmerzimdi mindet. Ony sheshý eldiń energetıkalyq táýelsizdigi men qaýipsizdigin keminde 100 jyl boıy qamtamasyz etedi. Bizde dál osy qyzmet etý merzimi qarastyrylyp jatyr. Sondaı-aq eger biz klımat máselelerine álemdik qoǵamdastyq nazaryn arttyrý jaǵdaıynda el ekonomıkasynyń jasyl transformasııasyn jáne onyń turaqty damýyn qoldaǵymyz kelse, energııanyń kómirtegisiz generasııaǵa kóshýin qamtamasyz etý mańyzdy. Adamdar qazir atom energııasynsyz bul problemalardyń barlyǵyn sheshý múmkin emes. Osylaısha, bizdiń elde atom elektr stansasyn salý ındýstrııalyq damý úshin óte mańyzdy. Ol barlyq salaǵa oń mýltıplıkatıvti áser etetin tıimdi sheshim», deıdi T.Jantıkın.
AES-ti ornalastyrýǵa Úlken aýylynyń mańy usynylǵan. Joba aıasynda qýattylyǵy 1,4 GVt-qa deıingi eki blok salynýy múmkin. Stansanyń jalpy qýaty 2,8 GVt-qa jetedi dep kózdeledi. Bul eń birinshi kezekte ońtústiktegi bazalyq qýat tapshylyǵyn jabýǵa múmkindik beredi.
Taza aýa – dertke daýa
AES jumysy parnıktik áserdiń artýyna eshqandaı áser etpeıdi, kerisinshe, stansa parnıktik gazdy azaıtýǵa kómektesedi deıdi mamandar. Mysaly, jyl saıyn 1 000 MVt AES-ti paıdalaný parnıktik gaz qaldyqtary 4 mln tonnaǵa azaıady. BUU-nyń Eýropa ekonomıkalyq komıssııasynyń (BUU EEK) málimetinshe, ıadrolyq energetıka búkil ómirlik sıklde parnıktik gaz shyǵaryndylary eń tómen qýat bolyp esepteledi. Aýaǵa zııandy zat bólý kórsetkishi kelesideı: Kómir – 820 gramm/kVt/saǵ (SO2 balamasy), tabıǵı gaz – 490 gramm, sý stansasy – 24 gramm, kún – 48 gramm, ıadrolyq otyn – 12 gramm.
«Chernobyl jáne Fýkýsıma AES-indegi apattan keıin AES-ke qatysty adamdarda alańdaýshylyq bar. Desek te, AES – álemdegi eń qaýipsiz ári senimdi qondyrǵylardyń biri. Apat yqtımaldyǵyn azaıtýǵa MAGATE memleketterge AES qaýipsizdigin jaqsartý maqsatynda halyqaralyq qaýipsizdik standarttaryn qoldanýǵa kómektesedi. MAGATE Chernobyl jáne Fýkýsıma AES-inde oryn alǵan qaýipsizdik júıelerindegi qatelerdi boldyrmaýdy qamtamasyz etetin tıisti standarttar men usynystardy daıyndap beredi. Ondaǵy senim kilti – AES-tiń jetildirilgen býyndary. Ol – belsendi jáne passıvti qaýipsizdik júıelerin biriktiretin, stansany syrtqy jáne ishki áserge barynsha tózimdi etetin III+ býyn reaktory bar qondyrǵy», deıdi Q.Jumadilov.
Qazirgi zamanǵy III jáne III+ býyn zaýyttarynda jylyna 10-7 (10-nan az mınýs jetinshi qýatqa) oqıǵadan az aýyr apat yqtımaldyǵy bar. Bul 10 mln jylda bir apat bolýy múmkin degendi bildiredi. AES-tiń qaýipsizdik deńgeıi, mysaly, avıasııalyq kólikke qaraǵanda áldeqaıda joǵary.
Kólge qaýip joq
«AES jobasynda Balqash kólin paıdalaný josparlanǵan ba?» degen suraq ta jurt kóńiline kirbiń uıalatqan. Aldyn ala baǵalaý kórsetkendeı, Balqash kóliniń ekojúıesine qaýip tónbeıdi. AES salýdyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesin ázirleý kezinde Balqashtyń sý rejimine yqtımal teris áser etetin faktorlardy, sýqoımasy basseıniniń gıdrologııalyq senimdiligin, sondaı-aq olardyń qalyptasý kózderin jáne jerasty sýlarynyń rejimin odan ári zertteý qajet. Degenmen tabıǵı sý aıdyny jaǵasynda AES salý tájirıbesi keń taralǵan jáne álemdegi AES paıdalanatyn birde-bir memleket ázirge zaýyttardyń sý aıdynyna teris áser etýiniń naqty faktilerin kezdestirmegen.
«Bizde qurylysy qarastyrylyp jatqan reaktordyń barlyǵy qos kontýrly. Munda sý bastapqy kontýrda, ıadromen tikeleı baılanysta aınalady. Bastapqy kontýrdaǵy sýdyń jylýy onymen janaspastan ekinshi kontýrdaǵy sýǵa beriledi. Bul jaǵdaıda týrbına reaktordyń ekinshi kontýrynda paıda bolǵan býmen qozǵalady. Jalpy, AES sý shyǵarylǵan bý kondensasııalanatyn jáne qaıtadan paıdalanylatyn jabyq júıede aınalady. AES Balqash kóliniń jaǵasynda ornalassa, ony paıdalaný kezinde ótelmeıtin sý ysyraby kóldiń tabıǵı býlanýynan bolatyn ysyrappen salystyrǵanda áldeqaıda az bolady», dedi T.Jantıkın.
Onyń aıtýynsha, ıadrolyq tehnologııany jetkizýshiler usynǵan derekterge sáıkes eki blokty AES paıdalaný kezinde sýdyń qaıtymsyz joǵalýy (býlanýy) shamamen 63 mln tekshe metr/jyl bolady. Bul onyń jalpy býlanýynyń 0,32%-yn ǵana quraıdy. Kól sýynyń jalpy kólemi – shamamen 108,3 mlrd tekshe metr. Demek AES-ti salqyndatý kóldiń kólemine múlde áser etpeıdi.