«Islamdyq qarjylandyrý» termıni aragidik aıtylyp qalǵanymen, onyń damý keleshegi men áleýeti týraly egjeı-tegjeı túsindirip bere alatyn maman az. Másele jyl aralatyp ótetin qarjylyq forýmdarda az-kem talqylanyp jatýshy edi. «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy (AHQO) daıyndaǵan keń aýqymdy zertteý eriksiz nazarymyzdy aýdardy.
Sarapshylardyń paıymdaýynsha, ıslamdyq qarjylandyrý ındýstrııasyn damytýda óńirlik kóshbasshy atanýǵa múmkindigimiz jetip tur. Elimiz «Global Islamic Finance Report 2023» reıtınginde 22-oryn alǵan. Islamdyq qarjylandyrýdy damytý kórsetkishi sanalatyn «ICD-Refinitiv 2021»-degi bizdiń jalpy upaıymyz 17,55 bolypty. Sóıtip, dúnıejúzilik ortasha kórsetkishten (11,01 upaı) asyp túsip otyrmyz.
Eldegi ıslamdyq qarjylandyrý ahýalyna qatysty mynadaı tujyrym jasaýǵa bolady deıdi mamandar: Kúshti tusymyz – Úkimet usynyp otyrǵan qolaıly quqyqtyq orta, damyp kele jatqan ekonomıka, ınfraqurylymdy damytý jospary men musylman turǵyndardyń aıtarlyqtaı sany. Kemshin tusy – ıslamdyq qarjylandyrý ustanymdarynyń ekonomıkalyq qundylyǵynan habardar bolýdyń tómen deńgeıi. Onyń ishinde salyq prosedýrasy da, daýlardy sheshý de, aqparatty izdeý de bar.
«Bólshek sektordan qatysqan respondentterdiń 85 paıyzy, kompanııa-respondentterdiń 84 paıyzy ıslam qarjylyq ónimderin eshqashan paıdalanyp kórmegen. Demek bul segmenttiń áleýeti áli ıgerilmeı jatyr degen sóz. Eger ıslamdyq qarjy ónimderi qoljetimdi bolsa onda olardy musylmandardyń ózi-aq paıdalanar edi (eshqandaı marketıngtik sharalardy qoldanbaı-aq). Sonymen qatar ıslam qarjylyq mekemeleri tek musylman dinin ustanatyndarmen shektelmeı, barlyq adamǵa qoljetimdi bolyp, ózin ınklıýzıvti qarjylyq sheshimderdi usynýshy retinde kórsetýi qajet. Jarnamanyń jetkiliksiz bolýy da qyzmetter men ónimder týraly habardar bolý múmkindigin tómendetedi», delinedi zertteýde.
Qazaqstandaǵy ıslam depozıtiniń kólemi 6,3 mlrd dollarǵa jýyqtaıdy. Islamdyq bólip-tóleý aınalymy – 516 mln dollar; Islamdyq avtoqarjylandyrý – 2,4 mlrd dollar; Islamdyq ıpoteka – 4,5 mlrd dollar; Islamdyq saqtandyrý (Takafýl) – 150 mln dollar; Islamdyq qundy qaǵazdar – 103 mln dollar.«Islamdyq qarjylandyrýdyń áleýetti naryq aınalymy – 6 mln 800 mlrd teńge. Bul áleýetpen atalǵan segment ekonomıkany ártaraptandyrýǵa aıtarlyqtaı úles qosa alady. Jumys istep turǵan ıslam qarjy ınstıtýttarynyń dereginshe, korporatıvti segmenttiń suranysy 760 mlrd teńgeden asady. Biraq tıisti deńgeıdegi qarjylandyrýdyń joqtyǵynan suranys qanaǵattandyrylmaı otyr. Eldegi eń kóp taralǵan qarjy quraldary úsheý – Mýrabaha, Mýdaraba, Idjara. Qarjy ınstıtýttarynyń negizgi tutynýshylary – saýda, qurylys, transport jáne logıstıka, aýyl sharýashylyǵy, taý-ken ónerkásibi salalary. Islamdyq qarjylandyrý ekonomıkalyq ári qarjylyq múmkindikterdi keńeıtý arqyly Qazaqstan landshaftyn ózgertýge qabiletti», dep jazady mamandar.
Solaı deı kele, ıslamdyq qarjylandyrý belsendi júrgizilse qandaı áseri bolaryn aıta ketedi. Birinshiden, memleket kirisi artar edi. Dástúrli qarjylandyrýdy qolaı kórmeıtin musylmandar ıslamdyq qarjylandyrý arqasynda bıznesin keńeıtedi, memleket kóp salyq ala bastaıdy. Salyq bazasynyń keńeıýi memleket kirisin kóbeıtedi.
Ekinshiden, tutynýshylyq shyǵyn ósedi. Islamdyq qarjylandyrýǵa qoljetimdilik bolsa adamdarda tólem qabileti joǵarylaıdy. Ásirese dál qazir bank qyzmetin tutynbaıtyn adamdarda. Tutynýshylyq shyǵynnyń kóbeıýi kompanııalar tabysyn eselep, qazynaǵa túser salyqty molaıtady.
Úshinshiden, ınvestısııa artady. Sharıǵat talaptaryna sáıkes keletin ıslamdyq qarjylyq ónimderge qoljetimdilik ekonomıkaǵa túsetin ınvestısııany ulǵaıtady. Buǵan deıin dástúrli ınvestısııaǵa boı urmaı kelgen musylmandar endi ondaı jobaǵa qatysa bastaıdy. Nátıjesinde, ekonomıkany ártaraptandyrý jedel júredi.
Tórtinshiden, áleýmettik kúızelis tómendep, áleýmettik teńsizdik joıylady.
«Islam bankterindegi eleýli problemanyń biri – sharıǵat normasyna sáıkes salymdarǵa kepildik berý tetiginiń joqtyǵy. Bul kemshilik tutynýshylardyń senimi men olardyń ıslam bankterine aqsha tapsyrýǵa daıyndyǵyna áser etedi. Dástúrli bank salymshylary bolsa, bank qyzmetin toqtatqan jaǵdaıda kepildi ótemaqysyn alady. Bul kepildik toqsan saıynǵy bank jarnalary esebinen qamtamasyz etiletin, kepildik berilgen ótemdi tóleý maqsatynda paıdalanylatyn rezervtik qor arqyly qamtamasyz etiledi. Islam bankterinde mundaı tetiktiń joqtyǵy básekege toly kúreste olardy tıimsiz etip kórsetedi. Túıtkildi sheshý oraıynda Qazaqstannyń depozıtterge kepildik berý qory takafýla negizinde salymǵa kepildik berý shemasyn engizýge tıis. Bul rette normatıvtik qoldaý, bálkim jańa zańnama qajet bolar», deıdi AHQO sarapshylary.
Eldegi ıslam bankteriniń adymyn ashtyrmaı turǵan taǵy bir jaǵdaı – ótimdilikti basqarýdyń senimdi júıesiniń joqtyǵy.
«Islamdyq qarjylandyrýda ótimdilikti basqarý mańyzdy, biraq kúrdeli mindet sanalady, óıtkeni paıyzǵa negizdelgen quraldarǵa tyıym salynǵan. Islam ustanymdaryna (máselen, tavarrýk) negizdelgen bankaralyq nesıe berý naryǵyn damytý bul problemany sheshe alady. Sonymen qatar elimizdegi ıslam bankteri damyǵan qarjylyq-tehnologııalyq sheshimdermen asa qatty ıntegrasııalanbaı otyr, sóıtip dástúrli bankter qoljetimdi ári qolaıly qyzmet kórsetý turǵysynan olardyń (ıslam bankteriniń – red.) múmkindigin shektep otyr. Mobıldi bankıng pen ınteraktıvti kelisimder sııaqty qarjylyq-tehnologııalyq ınnovasııalar búkil álemdegi bank sektoryna transformasııa jasap jatyr. Islam bankteri ne ózderiniń ishki múmkindikterin damytýy kerek, ne ıslamdyq bankıng klıentteriniń biregeı qajettiligin qanaǵattandyratyn arnaıy sheshimderdi ázirleý maqsatynda qarjylyq tehnologııa kompanııalarymen seriktes bolýy kerek», deıdi sarapshylar.
Islam qarjylyq qyzmetteri Keńesiniń bas hatshysy Gııat Shabsıgtiń aıtýynsha, álemde ıslamdyq qarjylandyrýǵa degen suranys ósip keledi. Onyń ishinde elimiz de bar.
«Bizde ereje, standart bar, tıisinshe olardy engizý ońaı. Qazaqstan bul standarttardy qabyldaıdy, engizedi dep senemiz. Keıingi bes jylda ıslamdyq qarjylandyrý álemdik aýqymda jylyna 14 paıyzǵa artty. Musylman emes elder qatarynda Ulybrıtanııa, Qytaı, Germanııa, Japonııa bar. Musylman emes elderdiń ózinde ıslamdyq bankıng tabysty jumys istep jatyr. Islamdyq qarjylandyrýdy qabyldaýdyń basty artyqshylyqtary – naryq tereńdeı túsedi, quraldar kóbeıedi, klıentterdiń jańa segmenti ashylady, básekege qabilettilik artady», deıdi.
AHQO Ortalyq sharıǵat konsýltatıvti keńesiniń tóraǵasy Tan Shrı Dato Doktor Mohd Daýd Bakar qazaqstandyq ınstıtýttar men Malaızııa, Indonezııa, Parsy shyǵanaǵy elderi arasynda oqytý, zertteý, akademııalyq yntymaqtastyq jóninde keń aýqymdy qatynas ornasa eken degen tilegin aıtady.
«Qazaqstan óziniń jas kadrlyq quramynyń artyqshylyǵyn, oqý, zertteý, akademııalyq mekemelerdiń qoljetimdiligin ıslamdyq qarjylandyrý salasyndaǵy jańa ıdeıalardy nyǵaıtý men qamtamasyz etýdi basqa elderde iske asyrylmaǵan tásilder kómegimen júzege asyra alady. Máselen, ıslamdyq qarjylandyrýǵa qatysty ádebıetterdi keńeıtý, olardy qazaq, orys, qyrǵyz, ózbek tilderinde shyǵarý bastamasyn qolǵa alýǵa múmkindik bar», deıdi.