О́tken joly shetelge qydyrýǵa barǵan otandasymyz Italııadaǵy tarıhı ǵımaratqa zańsyz jazý jazyp, jaýapkershilikke tartyldy. Osy oqıǵanyń artynsha Grýzııaǵa barǵan taǵy bir atyraýlyq kelinshek Batýmıdegi Botanıka baǵynda óte sırek kezdesetin bambýk aǵashyna atyn jazyp qaldyrmaq bolǵan. Shekara syrtynda esimin eskertkishterge qaldyramyn dep, memlekettiń abyroıyn aırandaı tókken mundaılardyń el ishindegi essiz áreketterin jipke tizip shyǵý múmkin emes.
Vandalızm jáne zań talaby
Keıingi jyldary qarǵa adym jerge qoqysyn tógýge erinetin, qala berdi qoǵamdyq oryndardaǵy qural-jabdyqtardy jeti atasynyń kegi ketkendeı qıratyp ketýge qumarlyq kóbeıip barady. Taıaýda ǵana bir top turǵyn qala kelbetine kórik berýge qoıylǵan kórneki músindi bir kúnge jetkizbeı qıratyp tastaǵan. Bul bul ma, Aqmola oblysy Bulandy aýdanynyń Makınsk qalasynda jasóspirim Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta jáne Aýǵanstandaǵy soǵys jyldarynda qaza tapqan ınternasıonal-jaýyngerlerdi eske alý alańynda ornatylǵan granıt plıtalardy talqandap ketken. Máselen, jyl basynan beri Astananyń ózinde 270 búldirgi áreketi tirkelgen.
«Atyń shyqpasa, jer órteniń» kerin keltirip júrgenderge jaýapkershilik jeńil me, áıteýir aıyppul kólemin ósirý quqyq buzýshylardy tártipke salýda septigin tıgize almaı otyr. Bul týraly Memleket basshysy da Ulttyq quryltaı otyrysynda, jyl saıynǵy halyqqa Joldaýlary men halyqpen kezdesýlerde de únemi aıtyp keledi. Sonyń saldarynan qoǵamymyzda udaıy keleńsiz oqıǵalar bolyp jatady. Aıtalyq, daladaǵy, kóshedegi vandalızm, keıbir azamattarymyzdyń tártipsizdigi, mádenıetsizdigi, neshe túrli turmystyq janjaldar elimizdiń halyqaralyq arenadaǵy abyroıyna nuqsan keltiretin boldy. Osylaı degen Qasym-Jomart Toqaev: «Bizdiń negizgi maqsatymyz – zańdy qatań saqtaý, qoǵamdyq tártipti qamtamasyz etý. Biz mádenıetti, bilimdi, ǵylymdy damytý arqyly qazirgi ashyq álemniń bir bólshegi bolýǵa umtylýymyz kerek», dedi.
Bıylǵy Joldaýynda da Memleket basshysy: «Biz zań men tártip, bilim men parasat ústemdik etetin qoǵam qurýymyz kerek. Azamattary, ásirese, jastary mádenıetti, jańashyl ári jasampaz ulttyń upaıy túgel. Sondyqtan biz órkenıetti el bolýǵa kedergi jasaıtyn jaǵymsyz ádetterden arylýymyz kerek. Men bul týraly Ulttyq quryltaıdyń otyrysynda aıttym. Eldiń bolashaǵyna kesirin tıgizetin bes keselge toqtaldym. Sodan beri birshama jumys atqaryldy. Vandalızmge, lýdomanııaǵa tosqaýyl qoıatyn zańdar qabyldandy. Veıpke, ıaǵnı elektrondy temekige tyıym salyndy. Qabyldanǵan sharalardyń nátıjesi qazirdiń ózinde kórinip jatyr», dedi.
Prezıdent tapsyrmasyna sáıkes, byltyrdan bastap vandalızm aktileri, qoǵamdyq jáne jeke múliktiń búlinýi úshin jaýapkershilik kúsheıtilip jatyr. Máselen, qazir elimizde vandalızm men jeke múlikti búldirgeni úshin kúsheıtilgen zań jumys istep tur.
Jabaıylyqqa da qylmystyq jaýapkershilik bar
Astana qalasy PD Baıqońyr aýdanynyń ýchaskelik polısııa ınspektory Asqar Papyshevtiń aıtýynsha, mádenı-tarıhı, rýhanı eskertkishterdi búldirý nemese qoǵamdyq oryndardaǵy múlikterdi aıaýsyz, qasaqana qıratý, tonaý áreketi – jabaıylyq pen zulymdyqtyń shekten shyqqan bir túri. Mundaı árekettiń artynda qaskúnemdik pen ashkózdik turady. Jabaıylyqqa jaýapkershilik bolmasa, onyń sońy budan da soraqy quqyq buzýshylyqqa, arty qylmysqa aparady.
«Bıyl Májilis depýtattary búldirgi áreketter úshin Qylmystyq kodekske jaýapkershilikti kúsheıtý týraly birqatar ózgeris engizdi. Buryn usaq quqyq buzýshylyq úshin 50 AEK qaralsa, qazir bul áreketi úshin 100 AEK belgilenedi. Búldirgi áreketke barsa, 200 AEK-ke deıin aıyppul salynady. Buryn bul 160 AEK bolyp esepteletin. Al aıyppuldy tóleı almaıtyn bolsa, túzetýge jiberiledi nemese qoǵamdyq jumystarǵa tartylady. Buryn vandalızm úshin 40 kún aıyptyq qamaýda jatatyn bolsa, qazir bul 50 kúnge deıin sozyldy. Buǵan qosa buryn qoǵamdyq oryndarǵa jumysqa tartý 160 saǵatqa sozylsa, qazir 200 saǵatqa deıin kóbeıdi», deıdi A.Papyshev.
Sondaı-aq Ákimshilik kodekske sáıkes, kámeletke tolmaǵandardyń zańdy ókilderine 15 AEK-te aıyppul qarastyrylǵan. Al Prezıdenttiń bıylǵy tapsyrmasyna sáıkes, osy kodekske taǵy kúsheıtý engizildi. Iаǵnı bótenniń múlkine zaqym keltirse, ákimshilik sotqa materıaldar jınaqtalady. Sot quqyq buzýshydan keltirgen zalaldyń shyǵynyn tolyq ótep berýge sheshim shyǵaryp, 200 AEK kóleminde aıyppul salynady.
«Qoǵamdyq oryndarda bylapyt sóıleý, jeke tulǵalardy zábirleý, namysyna tıgizetin sóz aıtý, ǵımarattardy, turǵyn úı-jaılardy, kólikterdi, qoǵamdyq ortadaǵy ortaq múlikterdi búldirý, aınalasyndaǵylarǵa qurmet kórsetpeý, qoǵamdyq tártipti buzyp jeke adamdardyń tynyshtyǵyn buzatyn is-áreketterge de hattama toltyrylady. Ary qaraı usaq buzaqylyq babyna sáıkes sotqa joldanyp, 20 AEK-de aıyppul salynady nemese bes kúnnen on táýlikke deıin qamaýǵa alynady. Is-áreket qaıtalansa, 15 kúnnen 30 kúnge deıin ákimshilik qamaýǵa alynady nemese 20 AEK aıyppul salynady. Keltirgen shyǵynǵa qaraı jaýapkershilik ósip, aıyppul kólemi artýy múmkin», deıdi Asqar Serikbaıuly.
Álem zańdarynda aıaýshylyq qarastyrylmaıdy
Atyraýda ótken Ulttyq quryltaı otyrysynda Memleket basshysy jalpyǵa ortaq ulttyq qundylyqtar týraly aıtty. Bul – táýelsizdik pen otanshyldyq, birlik pen yntymaq, ádildik pen jaýapkershilik, zań men tártip, eńbekqorlyq pen kásibı biliktilik, jasampazdyq pen jańashyldyq. Onyń ishinde vandalızmdi qoǵamnyń keseli retinde ataǵan ol: «Býrabaıdaǵy «Jumbaqtasty», Baıanaýyldaǵy «Kempirtasty» qarańyzdar. Eń jaýhar jerlerimizdiń sulýlyǵy shımaıdyń astynda qalyp jatyr. Úıdegi lıftini, aýladaǵy oıyn alańyn, kóshedegi aıaldamany qıratýdyń qandaı qısyny bar? Munyń bári – baryp turǵan tártipsizdik, mádenıetsizdik. О́rkenıetti eldiń árbir azamaty qoǵam múlkin óz múlkindeı qorǵaýy kerek», degen edi.
Depýtat Sergeı Ponomarev vandalızm men múlikti búldirgeni úshin kúsheıtilgen jaýapkershilikti jetkiliksiz bolyp otyrǵanyn jetkizdi. О́ıtkeni aıyppul qamaǵy eshkimdi qorqyta almaıdy.
«Taldyqorǵan qalasynyń mańynda qurylys tasy úshin ejelgi petroglıfteri bar qalǵan qorǵandar maqsatty túrde joıylyp jatyr. Vandalızmniń aldyn alýǵa baǵyttalǵan 10 myńǵa jýyq is-shara ótkizilgenimen, onyń arasynda petroglıf jarǵyshtary men metall detektorlary bar «jabaıy arheologtar» týraly bir sóz joq», dep otyr.
Al mundaı bassyzdyq qazba jumystaryn lısenzııalaýdy jáne tarıh eskertkishteri oryndarynda qurylysqa ruqsat beretin ǵalymdardyń jalǵan qorytyndylaryn retke keltirýdi talap etken Memleket basshysynyń tapsyrmasy oryndalmaı otyrǵanyn kórsetse kerek.
Búldirgilerdiń áreketin aıyppul qamaǵy aldyn almaýy ábden múmkin. Álemdegi eń qaýipsiz el tiziminde kósh bastap turǵan Sıngapýr 1966 jyldan bastap qoǵamdyq múlikti búldirgenderge, grafıttı salyp, oıyna kelgendi jasaıtyn buzaqylarǵa 2 myń dollar kóleminde aıyppul belgileıdi eken. Sondaı-aq úsh jylǵa deıin temir torǵa toǵytyp, dúre soǵý jazasy da qoldanylady. Tipti qoǵamdyq ortada tártip buzǵan sheteldikterdi de alpys kún aıyppul qamaǵyna alyp, qoǵamdyq ortada aıamaı dúre soǵady.
Anglııada da qoǵam múlkin búldirgenderdiń shyǵyny 5 myń fýnt sterlıng bolsa, 2 500 fýnt aıyppul tóleıdi. Shyǵynnyń kólemi budan asyp ketse, keltirgen zalaldy tolyq ótep, jarty jylǵa bostandyǵynan aıyrylady. Al tarıhı jádigerlerdi qorlaǵandar 10 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylady eken. Japonııada da tarıhı jádigerlerdi lastaý men qoǵamdyq oryndardaǵy zattarǵa zııan keltirgender 5 jyl túrmege otyryp, mıllıon ıena aıyppul tóleýi múmkin. AQSh-tyń kóptegen shtatynda vandaldyq áreketterge jaza qatal. Munda da joǵary aıyppul, qoǵamdyq jumystarǵa tartý men bas bostandyǵynan aıyrýǵa deıin jaýapkershilik qarastyrylady. Eýropanyń kóptegen elinde jazalar qylmystyń aýyrlyǵyna baılanysty aıyppuldan túrme merzimine deıin ózgeredi. Demek qoǵamdyq tártipke túkirip, ortaq múlikti búldirýge úıirlerdiń tártibin dúnıe júzindegi elder maıshammen qaraıdy. Sebebi jabaıylyqqa jaýapkershilik jeńil bolsa, zulymdyqtyń aldyn alý da qıynǵa soǵary haq.