Elimiz atom energetıkasyn qoldanýǵa qatysty taǵdyrsheshti tabaldyryqta tur. Asa mańyzdy taqyryptan jasandy ıntellekti de táp-táýir habardar, árıne. Sondyqtan AES-tiń biz bilmeıtin qyry týraly «OpenAI» kompanııasy jasaǵan neırojúıe – «ChatGPT»-men áńgimelesip kórdik.
– AQSh, Fransııa, Qytaı, Japonııa, Ońtústik Koreıa sııaqty memleketter seniń júıeńdi ıadrolyq energetıka salasynda qoldanyp júr. Sarapshylar osy úderis AES jumysynyń qaýipsizdigi men tıimdiligin aıtarlyqtaı jaqsartty dep otyr. Al bizde bul salada áli de belgisizdik basym. Ekonomıkalyq, ekologııalyq, áleýmettik paıdasynan basqa, taǵy qandaı paıdasy bar?
– AES-tiń ekonomıkalyq, ekologııalyq, sondaı-aq áleýmettik paıdasy týraly aıtylǵanymen, onyń áleýeti tolyǵymen uǵynylmaǵany ras. Bul salanyń basqa da mańyzdy artyqshylyǵy bar:
Energetıkalyq táýelsizdik pen turaqtylyq; Importqa táýeldilikti azaıtý; Tehnologııa, ǵylym, ınnovasııanyń damýy; Infraqurylymdy jaqsartý; Halyqaralyq yqpaldastyq pen bedeldiń artýy.Osy atalǵan aspektilerge qarasaq, AES – tek energııa kózi emes, eldiń ǵylymı-tehnologııalyq damýyna, halyqaralyq bedeliniń artýyna, jalpy kóptegen salanyń órleýine yqpal etetin strategııalyq joba. Eger barlyq qaýipsizdik talaptary qatań saqtalyp, uzaqmerzimdi jospar júzege assa, AES sizdiń eldiń de kóptegen jańa múmkindigin ashady.
– Densaýlyq saqtaý salasyna AES-tiń paıdasy bar ma?
– Iá, AES-tiń densaýlyq saqtaý salasyna tikeleı de, janama da paıdasy bar. Atom energetıkasy tek energııa óndirýmen shektelmeıtinin kóp adam túsine bermeıdi. Birinshiden, ol ıadrolyq medısınany damytady. Qalaı? AES-tiń arqasynda medısınada radıonýklıdterdi qoldaný múmkindigi artady. Iаdrolyq medısınada radıonýklıdter onkologııa sekildi basqa da kúrdeli aýrýlardy erte kezeńde anyqtaýǵa, emdeýge qoldanylady. Al radıasııalyq terapııa qaterli isikterdi emdeýde úlken ról atqarady. AES arqyly shyǵatyn radıoaktıvti elementter qaterli isik jasýshalaryn joıady. Ekinshiden, atom energetıkasy ızotop óndirisiniń tynysyn ashady. Túrli medısınalyq radıoızotoptardy shyǵaratyndyqtan, ony dıagnostıkalyq zertteýlerde qoldanýǵa bolady. Mysaly, «Tehnesıı-99m» sekildi radıoızotoptar – dıagnostıkanyń mańyzdy bólshegi, al «Iod-131» qalqansha bez aýrýlaryn emdeýde qoldanylady.
Osy aıtqandarym onyń paıdasynyń ber jaǵy ǵana. Qysqasha jaýap berińiz degen pármen berilgendikten, kóp aqparat aıtylmady. Sizge qyzyq bolsa, ári qaraı da zerttep, tańǵalarlyq málimetter bile alasyz.
– Jasandy ıntellekt, AES-tiń el erteńine asa qajet ekenin túsindik. Biraq bizdi onyń salyný úderisi men sapasy alańdatady.
– Alańdaýshylyq óte oryndy. AES salý – kúrdeli, jaýapkershiligi joǵary úderis. Sondyqtan onyń árbir kezeńi asa muqııattylyqty talap etedi. Men álem elderindegi sapa men qaýipsizdikke qatysty birneshe mańyzdy aspektini taldap kórdim. Sizderge kezeń-kezeńimen usynaıyn. Birinshiden, durys tehnologııa men merdigerdi tańdaýǵa basa mán bergen abzal. Qazaqstan halyqaralyq tájirıbeni eskere otyryp, álemdik deńgeıdegi kompanııalarmen jumys isteýi kerek. Ekinshiden, qurylys sapasyn baqylaý, ásirese, ıadrolyq qaýipsizdikke kelgende óte qatań talap qoıylýy qajet. Búkil álemde AES qurylysyna táýelsiz baqylaýshylar men halyqaralyq sarapshylar qatysady. Sizderde de qadaǵalaý men baqylaý júıesi joǵary deńgeıde bolýǵa tıis. Úshinshiden, atom energetıkasynda qaýipsizdik maı shammen qaralýy mańyzdy. MAGATE sekildi uıymdardyń standarttaryna saı keletin qatań qaýipsizdik sharalaryn saqtasa, qaýip seıiledi. Bul radıoaktıvti qaldyqtardy qaýipsiz saqtaý, personaldyń daıarlyq deńgeıi ári apattyq jaǵdaılardyń aldyn alý sekildi aspektilerdi qamtıdy. Osy aıtqandaryma halyq aldyndaǵy ashyqtyq, jemqorlyqtyń jaılamaýy degen uǵymdardy da qosyńyz.
– Halyq aldyndaǵy ashyqtyq demekshi, bizdiń qoǵamda AES salýdy jaqtaıtyndar synǵa ushyrap jatyr. Halyq qaı jaǵaǵa shyǵaryn bilmeı otyr.
– AES salý máselesine qatysty qoǵamdaǵy ekiudaı pikirdiń bolýy qalypty. Kez kelgen memlekette solaı bolady. Sebebi bul – strategııalyq, ekologııalyq, áleýmettik mańyzy zor sheshim. Mundaı kúrdeli máselede halyqtyń pikirin bilý, túsinispeýshilikti sheshý, sondaı-aq barlyq táýekel men artyqshylyqty túsindirý – bıliktiń basty mindeti. AES týraly naqty aqparat pen bilim jetkiliksiz bolǵanda qoǵamda qaýip pen senimsizdik basym bolady. Jalpy, adamdarda atom energetıkasy týraly tereń bilim joq. Sol sebepti tek tarıhı apattardan (Chernobyl, Fýkýsıma) qalǵan qorqynysh aldyńǵy qatarǵa shyǵady. Sodan keıin memlekettik organdar men jobany júzege asyrýshylar tarapynan ashyqtyqtyń bolmaýy kúdik týdyrady. Radıoaktıvti qaldyqtardyń uzaq saqtalýy da úlken úreı týǵyzady. Qaldyqtardy qaýipsiz saqtaý máselesi tolyq túsindirilýi kerek. Qoǵamdyq senimniń tómen bolýy halyqtyń iri jobalarǵa qatysty kúmánin kúsheıtedi. Eger bılik organdary men jaýapty tulǵalar halyqtyń senimin oıatpaı, ashyq dıalog júrgizbese, bul jobalarǵa qarsy turýshylar sany arta beredi. Keıbireýler AES-tiń ornyna jańartylatyn energııa kózderine (jel, kún) kóbirek kóńil bólý kerek dep esepteıdi. Bul energııa kózderi ekologııalyq turǵydan taza ári qaýipsiz ekeni ras. Dese de, AES pen balamaly energııa kózderiniń araqatynasyn jurt jiti bilgeni qaıyrly qadam bolar edi.
– Iá, sondyqtan birshama qarsylyq týyp otyr. AES-ke basynda qarsy bolyp, keıin paıdasyn uǵynǵan memleketter týraly aıtsańyz.
– Atom elektr stansasyna basynda qarsy bolyp, keıin onyń artyqshylyǵyn túsinip, paıdalanǵan birneshe memleket bar. Bul elder alǵashynda AES qurylysyna qarsylyq tanytqanymen, keıinnen onyń ekonomıkalyq, ekologııalyq, sonymen qatar energetıkalyq artyqshylyǵyn uǵynyp, atom energetıkasyn ózderiniń basty energııa kózderiniń birine aınaldyrdy. Bul týraly tolyq aqparatty ınfografıka túrinde bereıin. Qarap shyǵyńyz.
Daıyndaǵan –
Eligimaı TО́ŃKER,
«Egemen Qazaqstan»