Bıyl týǵanyna 85 jyl tolatyn aqyn Farıza Ońǵarsynova ulttyq rýhanııatymyzda qaıtalanbas qoltańbasymen oryn alǵan erekshe shyǵarmashyl tulǵa ǵoı. Farıza apaıdy poezııa padıshasy, óleń-sózdiń patshaıymy deıtin. О́ıtkeni ol kisi shyn máninde uly aqyn boldy. Ony barsha jurt oıly sózder tunǵan lırıkasy, órshil óleńderi men poemalary úshin, tıtimdeı jasandylyǵy joq erekshe bolmysy úshin, meıirimdi júregi, kirshiksiz kóńili úshin qadir tutty. Barsha jurt úlken-kishisine, áleýmettik tegine qaramaı, ásirese jastar jaǵy aıryqsha qadirledi. Aqyn ápkesi mańyna úıirilip júretin, aqyndyqqa qol sozǵan qyzdar qanshama edi.
Meniń uǵymymda, Farıza Ońǵarsynovany halyqtyń rııasyz súıispenshiligine bólegen – tamasha poezııasymen astasa kórinis tabatyn shynshyldyǵy, ádiletsúıgishtik qasıeti, ádildigi, ár máselege ózindik kózqarasy. Farıza apaıymyz óleńine árqashan janymen súıgenin, shyn súısingenin, sondaı-aq unatpaǵanyn da arqaý etti. О́z túıgenin tanytýǵa kelgende eshteńeden taısalmaıtyn, ójet minez kórsetip, batyl sóıleıtin. Ol Mahambet jyrlarynan nár alǵan, ór minezimen, órshil jyrlarymen daralanǵan minezdi aqyn edi. Otanshyl bolatyn.
Halyq qalaýlysy retinde Májiliste qyzmet istegen jyldary memlekettik táýelsizdikti baıandy etýge baǵyttalǵan iske aıanbaı úles qosty. Ádebıet pen mádenıet máselesin udaıy nazarda ustady. Parlamentte mádenıet týraly ázirlengen zań jobasyn qaraý oılastyrylyp júrgen shaqta menen de usynys, pikir suraǵan edi. Jazýshylar odaǵynda isteıtin ol kezde barshamyzdy tolqytqan jaıttardy eske salyp, óz bilgenimshe, zańda eskerilýge tıis degen tustaryn qaǵazǵa túsirip bergenmin. Sonda apaıymyz úkimetten zań jobalary oryssha jazylyp túsetinin, parlamentshilerdiń de olardy sol qalpynda qarastyra berýge oń ıyqtaryn berip turatynyn aıtyp qynjyldy.
F.Ońǵarsynova zańdardyń memlekettik tilde jazylyp, qabyldanýyn kótergen, sol tarapta naqty áreket etken qaıratker bolatyn. Ol kisi óz tarapynan qazaq tilinde otbasy, ana men bala taǵdyry, olardy qorǵaý, balalardyń quqyqtary týraly zań jobalaryn jasap, talqylaýǵa usynǵan. Bul memlekettik tilde jasalǵan tuńǵysh qujattar edi, bul tarapta ol izashar bolyp, qazaq parlamentine úlgi kórsetti.
Jalpy, Farıza Ońǵarsynovanyń zańshyǵarýshylyqta ustanatyn kózqarasy, meniń oıymsha, onyń qaıta qurý jyldary jarııalaǵan pýblısıstıkasynda meılinshe aıqyn tujyrymdalǵan deýge bolady. Ol óziniń ult múddesi, ulttyq til taǵdyry, ulttyq tárbıe haqyndaǵy oılaryn parlamenttegi qyzmetiniń tuǵyry etti. Osy jerde Farıza apaıymnyń táýelsiz kózqarasy, eshteńege alańdamaıtyn kesimdi sheshimi meniń taǵdyrymda óte mańyzdy da kúrt betburysty ról atqarǵanyn atap aıtqym keledi. Bul ótken ǵasyrdyń 70-jyldarynyń ortasyndaǵy oqıǵa edi. Men ortalyq komsomol komıtetiniń nasıhat bóliminde qatardaǵy jaýapty qyzmetker bolatynmyn.
Apaıdyń «Lenınshil jas» (qazirgi «Jas alash») gazetiniń batys ólkedegi menshikti tilshisi qyzmetinen Almatyǵa aýysqanyna tórt-bes jyldaı bolǵan. Kelgen bette «Qazaqstan pıoneri» gazetiniń redaktory laýazymyna bekigen-tin. Meni sol redaksııadaǵy jumysqa shaqyrdy. Bul men kútpegen jaǵdaı edi. Birden baratynymdy aıttym.
Kóp uzamaı apaı meniń kandıdatýrama kelisim alǵanyn habarlap, tez redaksııaǵa kelýimdi kútetinin aıtty. Alaıda basshylarym maǵan eshteńe demedi, men de ún-túnsiz jumysymdy istep júre berdim. Eki-úsh kúnnen soń apaıym qatqyl únmen nege keshigip jatqanymdy surady. Olardyń ózine kelisimin bergenin, úndemese, baryp suraý keregin aıtyp, telefon trýbkasyn qoıa saldy.
Men keshikpeı «Qazaqstan pıoneri» gazetiniń jaýapty hatshysy qyzmetine bekidim. Bul laýazym redaktordyń orynbasary ispetti mártebege saı keletin, tıisinshe ortalyq komıtettiń nomenklatýrasyna kiretin-di, sodan da shyǵar, apparattyń jalpy jınalysynda meni jańa qyzmetke saltanatty túrde shyǵaryp saldy. Shynynda da, gazet jumysynda maǵan beıtanys nárseler kóp edi. Aqyn aqyl-keńesin aıta otyryp sheksiz senim artýy, alǵashqy kúnderde buryn jaýapty hatshy mindetin atqarǵan bólim meńgerýshisi, qazirgi úlken jazýshy Mádı Aıymbetovtiń qaltqysyz kómektesip turýy arqasynda tapsyrylǵan laýazymǵa júkteletin mindetterdi qysqa merzimde jan-jaqty ıgerip alýǵa kiristim.
Sol jyly aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa eleýli úles qosqan tyń ıgerýshi qostanaılyq mehanızator Kámshat Dónenbaeva «Sosıalıstik Eńbek eri» ataǵyn alǵan. Tamasha aqyn ǵana emes, qalamy júrdek jýrnalıst apaıymyz onyń aýylyna baryp qaıtty, shuǵyl túrde «Bizdiń Kámshat» degen derekti povest jazyp, 1976 jyly jaryqqa shyǵardy. Kóp uzatpaı osy ataqty traktorshy qyz týraly «Qazaqtyń bir qyzy bar Kámshat degen» atty poemaǵa ulasty. Jas urpaqqa jazǵan óleńinde jas óskin bop: «Batyr qyzy halqymnyń Kámshat apaı – maqtanym. Men de soǵan talpyndym, atyn este saqtadym. Juldyzdaıyn eń kórkem jarqyraıdy ordeni, «Batyr bol, – dep, – sen de erteń» shaqyrǵandaı ol meni», dep jyrlady.
Farıza Ońǵarsynovanyń shyǵarmalarynda áıel taqyryby negizgi oryn alatyny belgili. Ol kisi tek Kámshat syndy eńbek adamyn ǵana emes, qazaqtyń nebir aıtýly, ónerli qyzdaryn jyryna qosty. «Tartady bozbalany magnıtim» dep ánshi Maırany, «Saıraǵan Jetisýdyń bulbulymyn» dep aqyn Sarany jyrlady. Qazaqtyń kompozıtor qyzy Ǵazıza Jubanova, ataqty Qurmanǵazynyń shákirti bolǵan kúıshi Dına Nurpeıisova, ánshiler Bıbigúl Tólegenova, Roza Baǵlanova, aqyn Márııam Hakimjanova, batyr qyzdar Álııa Moldaǵulova men Mánshúk Mámetova dastandaryna, óleńderine arqaý boldy.
Aqyn kóptegen óleń-jyrynda qyz-kelinshekterdiń jıyntyq beınesin somdady. Asyl sezim, ǵashyqtyq, mahabbat jaıyndaǵy óleńderi onyń erekshe daryny men úzdiksiz izdenisi nátıjesinde jastardyń kóńilinen shyǵyp jatty.
Búkilhalyqtyq shyǵarmashylyq tulǵaǵa aınalǵan Farıza Ońǵarsynova «Bireýdi jaqsy kórgen qandaı jaqsy – nurlanyp ketedi eken bar aınalań!» – dep barshany súısindire jazdy. Jaqsy kórý, jaqsy kórý, ne degen keremet eń! О́mirdi sezinýge, qýanyp kóz ilýge – adamǵa jaqsy kórý kerek eken», degen sózdermen adam balasyna asa qajet ǵajap sezim jaıyndaǵy kóptiń janyn jadyratatyn túıindi oıyn aıtty.
Men ol kisiniń qol astynda 1975–1978 jyldary úsh jyl istedim. Ol maǵan sheksiz senim artty. Tipti sol shaqtaǵy qalyptasqan standartty ahýalǵa kereǵarlaý bastama kótergenimde de, qolymdy qaqpady. Másele bylaı bolǵan edi. Men mektepterde, pıoner uıymdarynda jumys isteıtin ınternasıonaldyq dostyq, qysqasha KID dep atalatyn klýbtardyń tym tar uǵymda túsinip-qarastyrylatynyna balalardyń nazaryn aýdarýǵa tyrysqanmyn. Sol maqsatpen dostyq týraly arnaıy maqala jazyp, jarııa ettim. Redaksııaǵa ınternasıonaldyq dostyq klýbtary, ár ult balalary, tipti ózara derbes eki tilde tárbıe kórip ósip kele jatqan shákirtter arasyndaǵy qarym-qatynas jónindegi oqýshy hattary topyrlap kele bastady. Biz olardy qorytyp, toptap jarııalap júrdik.
Gazet betinde úlken dıspýt kóterildi. Jas órken oqyrmandarymyz keıbir ózge ult balalarynyń ózindeı qurbylaryna ashyq mensinbeýshilikpen qarap, eskirgen laqaptarmen mazaqtaıtynyn aıtty. Ásirese til máselesine erekshe nazar aýdardy, tildiń mańyzyn jyrlaǵan qazaq, qyrǵyz aqyndarynyń óleńderinen mysaldar keltirip, óz tiline nemquraıdy qaraıtyn, tipti bilmeıtin jáne bilgisi de kelmeıtin qurbylaryn synady. Sondaı toptamalardyń birinen óz ishimizdegi «qyraǵy kóregender» jazýǵa bolmaıtyn jaıtty, ıaǵnı «saıası qate» taýyp, tıisti oryndarǵa jetkize qoıypty. Sodan birazǵa sozylǵan sergeldeń bastaldy.
Farıza apaı maǵan eshqandaı renish bildirgen joq, gazet betine shyǵarǵan ıdeıamnyń durystyǵyn joǵarydaǵylarǵa dáleldeýime, óz pozısııamdy qorǵaýyma tolyq múmkindik berdi. Men marksızm-lenınızm klassıkterinen, partııalyq qujattardan toqyǵandarymdy alǵa tartyp, júrgizgen pikirtalas baǵytynyń da, mazmunynyń da qate emes ekenine bultartpas argýmentter keltirdim. Aqyry másele meniń túsinik jazyp berýimmen aıaqtaldy. Al redaksııadan bir is papkasyna toltyryp alyp ketken oqýshy hattary ishinen keıbir shetin dep taýyp, kerek kórgenderin alyp qalyp, basqasyn qaıtaryp bergen-tin.
Mundaı oı qaqtyǵystarynyń balalar ǵana emes, eresekter arasynda bıleýshi partııanyń qaıta qurý saıasaty óristegen shaqta da, tipti táýelsizdikke qol jetkizgen jyldarda da oryn alyp júrgenine Fakeń naqty mysaldar keltirip, óziniń maqalalarynda ashyna jazyp júrdi.
Onyń ǵalamat poezııasymen sýsyndap qana qoımaı, ustanymdarynan da úlgi alý búgingi urpaqqa qajet-aq. Farıza Ońǵarsynova áserli de pármendi ǵajap shyǵarmashylyǵymen, kúlli bitim-bolmysymen árqashan oqyrman jadynda, árqashan bárimizben birge.
Beıbit QOIShYBAEV,
jazýshy