Halyqaralyq alaıaqtarǵa qashanǵy aldanamyz?

Búkil áleýmettik jelide, ǵalamtorda op-ońaı oljaǵa kenelýge bolatynyn, ol úshin «Kaspi Profit» platformasy arqy­ly az somamen (50 myń) ınvestısııa jasa­sańyz, kelesi aıda 300-350 myń dıvıdend alatynyńyz jarnamalanady. Bó­ten bireý emes, Kaspi banktiń basqar­ma tóraǵasy, mıllıarder Mıhaıl Lomtadze jurtty uıytyp sóılep tur. Sóılegende de jaı minberden emes, «Habar» arnasynan. Tipti Kaspi banktiń negizgi qurýshysy, aksıoneri, dırektorlar keńesiniń tóraǵasy Vıacheslav Kım ekeýi­niń eldiń jaýapty tulǵalarynyń aldynda áleýmettik jobalardy usynyp otyrǵan sýretin jarııalaǵan. Onyń artynsha dál sondaı jolmen qarjynyń astynda qalyp, kólik, baspana alyp, qaǵanaǵy qarq, saǵanaǵy sarq bolyp júrgender jurtty ılandyra túsedi. Al endi bir rolıkterde «brokeriń aldap ketti me, qarjyńdy qaıtaryp berýge kómektesemiz» degen sıpatta áńgime qozǵalady.

Beıresmı aqparat málimeti boıynsha byltyr Qazaqstan halqy halyqaralyq alaıaqtarǵa 263 mlrd teńge shamasynda jem bolǵan eken. Bul – qarapaıym jurttyń qaltasyn qaǵý ǵana emes, el ekonomıkasyn da shyǵynǵa ushyratatyn kórinis... Tipti memleket egemendigine tóngen qater. Al bıylǵy aldanýmen tekke shashylǵan qarjynyń kólemi qansha ekeni bir Allaǵa ǵana aıan.

Sonymen bárin ret-retimen baıan­daıyq...

Alaıaqtyqtyń jurtty qalaı aldap, ta­­qyrǵa otyrǵyzatynyn óz kózim­men kór­gim keldi. Sosyn «Kaspi Profit» plat­­formasyn nasıhattaıtyn rolık­tiń sońyndaǵy «tolyǵyraq» mán-jaı­dy bi­lýge shaqyrǵan batyrmasyn bas­tym. «Aty-jónińiz ben baılanys tele­fonyńyzdy qaldyryńyz» degen nusqaý­lyq boıynsha derek-dáıegimdi jazdym. Erteńinde bir áıel «Kaspi Profit»-ke ótinish qaldyrǵan ekensiz dep habarlasty. Tele­fon nómirin jazyp aldym 8-700-150-14-99. Ol maǵan halyqaralyq bırjaǵa qatysý úshin shot ashyp, platformaǵa tirkelýge kómektesetinin aıtty. Keńirek málimet bilgim kelip, mekemeleriniń qaıda ornalasqanyn, mekenjaıyn suradym. Ol maǵan Almatyda, Ál-Farabı dańǵyly, 7-úı, «Nurlytaý» bıznes ortalyǵynyń 3-korpýsy, 17-qabatta otyratyndaryn aıtty. Sondaı-aq «Kaspi Profit» 80/20 shemasymen jumys isteıtinin uǵyndyrdy. Iаǵnı tabystyń 80 paıyzy sizdiki, 20-sy – bizdiki. Shotyńyzǵa aqsha júz paıyz joldanady, sony bankomat kartochkańyzǵa túsirgennen keıin kórsetilgen telefonǵa tıisti somasyn aýdarasyz dedi.

Sonyń aıtýymen tıisti anketany toltyryp, aqyry «jeke kabınet» ashatyn, aqsha aýdaratyn sheshýshi tusqa keldik. Sharty boıynsha kemi júz dollar salýyń kerek eken. Maǵan QR-kod kórsetip, osynda jiberińiz dedi.

– Bilmeıtin beımálim jaqqa qalaı jiberem?

– Ol – beımálim emes, sizdiń esep­shotyńyz. Bizdiń oǵan eshqandaı qatysy­myz joq. Ol soma bolmasa, treıder-analıtık sizben jumys isteı almaıdy. Meniń mindetim – sizdiń sharýańyzdy úılestirip berý.

– Men senbeımin.

Kóńilimdi kúmán jeńip, ekeýmizdiń odan ári sózimiz úılespedi.

Jarty kúnnen keıin endi er adam baılanysqa shyqty. Nómiri 8-747-046-92-63. О́zin «atym – Evgenıı, «Kaspi Profit» platformasynyń menedjerimin, – dep tanystyrdy. Álginde úzilgen áńgime ármen jalǵasty. – Siz shotyńyzǵa aqsha salyp, ınvestor bolasyz. Bárin ózińiz kórip otyrasyz. Halyqaralyq bırjadaǵy valıýtalar aǵymy men baǵamyn baqylaıtyn kesteni, «jeke kabınetińizdi» tolyq ashyp, jabdyqtap beretin maman habarlasady», dedi. Kóp uzamaı Almaty qalasynan (8-727-346-62-45) mamandary qońyraý shaldy. «Jeke kabınetti» sonyń aıtýy boıynsha smartfonnan ashtyq.

Tehnıkalyq-baǵdarlamalyq qoldaý aıaqtalǵannan keıin, izin sýytpaı qaıta menedjer habarlasty. Vatsaptyń beınequrylǵysy arqyly tildesý kerek ekenin túsindirdi. Sebebi valıýtalar aǵymyn baqylaıtyn kestemen jumys isteýdiń amal-tásilin kórsetýi qajet eken.

Ol maǵan dıagrammalyq kesteniń mánin uǵyndyryp, qalaı basqarýdy úıretti. Sońynda shotqa aqsha salý máselesi qaldy. Men taǵy da irkildim. Aqyry ol «eger kúmándansańyz, áýelgide 10 dollar kóleminde jiberińiz» dedi. Sonymen QR-kodqa valıýta baǵamy bo­ıynsha 4 815 teńge jiberdim. Arada birer mınýt ótpeı jańaǵy «jeke kabınettegi» aty-jónim jazylǵan anketada 10 dollar degen kórsetkish shyqty. «Endi meni analıtıkpen qosyńyz, sóıleseıin» desem, «joq, mundaı somaǵa analıtık ju­­mys istemeıdi, kemi 100 dollar bo­lýǵa tıis» degenge basyp, brokermen baı­la­nystyrmady. Mámile nátıjesiz aıaqtaldy.

Kelesi kúni Evgenıı qaıta baılanysqa shyqty. Orta jolda qalǵan sharýany aıaqtaýdy usyndy. Sóz arasynda me­niń nesıelik tarıhyma qatysty saýal­dar qoıdy. Onyń ne qajetiniń ba­ryn suraǵanymda, «Siz mynany uǵyńyz, – dep meni sabyrǵa shaqyrdy. – Biz siz­ge tabysty joldaımyz, al bank kar­toch­kańyzdan qaryz nesıeńizdi ustap qalady. Nátıjesinde, biz aqshasyz qalamyz. Mine, sol úshin surap jatyrmyn» dep túsindirdi. «Eshqandaı nesıem joq» ekenin estip, jylmań qaqty.

– Al endi shotyńyzdy 100 dollarǵa jetkizińiz, sodan keıin analıtıkpen tikeleı jumys isteısiz. Ol adam siz úshin bırjada rynokty baqylap, analız jasap otyrady. Utymdy tusqa kelgende ózińizge telefonmen baılanysqa shyǵyp, tıisti valıýtalardy satyp alyp, qolma-qol qaıta satyp jiberesiz. Kúnine bir-eki márte mazalap, 5-6 mınýt jumys isteısiz. Nátıjesinde, shotyńyzdaǵy soma óse beredi. Unamasa, qalaǵan kúni aqshańyzdy sheship ap, shyǵyp kete alasyz.

Aqshańyz óse beredi degenge qyzynyp, «al, káne» deppin. Dereý QR-kodyn kórse­te qoıdy. Qalǵan 43 myń 461 teńgeni aýdaryp, shotymdy 100 dollarǵa jetkizdim.

– Endi qazir analıtıktermen sóıle­sem, qaısysy bos, sony qosamyn, – dedi. Baılanys úzildi. Arada 20-25 mınýt ótkende Evgenıı telefon soqty.

– Sizdi qýantyp qoıaıyn, baǵyńyz­ǵa qaraı óte tájirıbeli analıtık ushy­ras­­ty. Ol kisiniń aty-jóni – Artem Gen­nadevıch Kýlıkov, Ispanııanyń Barse­lona qalasynda otyrady, – dedi. – Saǵat 15.20 men 15.50-diń arasynda habarlasady.

Saǵat 15.30-ǵa qaraı 8-707-479-04-28 degen telefonnan beıneqońyraý soǵyldy. Aıtqandaı analıtık eken, biraq munyń da dıspleıinde beıne joq.

«Jeke kabınetke» kirip, bırjadaǵy satylymǵa shyǵarǵan valıýtalar kestesine úńildik. Shottaǵy aqshanyń 10 paıyzyna dollar satyp aldyq, ol avtomatty túrde qaıta keri satylyp ketedi eken. Shotymda 104 dollar 56 sent boldy.

– Mine, óstip aqshany jınaımyz, aıdyń sońynda sheshemiz, – dedi treıder-analıtıgim (brokerim). – Biraq men óte az qarjymen jumys istegim kelmeıdi. Siz – 107-klıentimsiz. Maǵan somasy qomaqty adamdarmen jumys istegen qolaıly. Bul jerde ár operasııaǵa birdeı ýaqyt jumsalady, sondyqtan kóp qarjy salyp otyrǵan ınvestormen jumys istegenim tıimdi. Shotyńyzdy toltyrmaq oıyńyz bar ma?

– Bir aı kóreıin, eger bári durys bolsa, ol da múmkin.

Mine, aldaý óstip jalǵasa berdi. Ekinshi kúni Artemnyń sózi buzyldy. «Sizben meniń kómekshim jumys isteıdi, men basqa qalaǵa ketip bara jatyrmyn. Mynaý +44-774-194-45-83 ekinshi nómirim, osydan habarlasady» degendi aıtyp, quıqyljyta bastady.

– Jaqsy, osy jerden toqtaıyq, aqshamdy qaıtaryńyz dedim. Baılanys nasharlap ketkendeı ol «allo-allo» dep daýystap, júlgeni úzip jiberdi. Dereý Evgenıımen habarlasyp, «aqshamdy qaıtaryńdar» dedim. Ol «analıtıkke aıt, meniń aqshany sheshý úderisine qatysym joq» dep báıek qaqty.

– Aferıst, moshennık! – dedim. Baılanys úzildi. Qaıta terip edim, basyp tastady. Alaıaqtarǵa tap kelgenime, olardyń qolyna ótken qarjy eshqashan qaıtarylmaıtynyna naqty kózim jetti. «Endi ne isteý kerek?» Kaspi bankke telefon soqtym. Halyqqa berip qoıǵan 9999 nómirimen habarlastym. Eń áýeli suraǵanym «Kaspi Profit» platformasy týraly boldy. Ondaı joq eken. Ǵalamtordy sharlap, aqparat izdemegenime ókindim.

Qalalyq ishki ister bólimine habarlasyp, qandaı amaly baryn suradym. Olar «Oı, aǵa, mundaı áreketter kóbeıip ketti. Kıberpolısııaǵa habarlasyńyz, solar kómektesedi sizge», dedi. Máńgilik el dańǵyly, 55/4 degen mekenjaıyn alyp, týra keńsesine tarttym. Keńseleri EKSPO aýmaǵynda ornalasypty. Esil aýdandyq kıber bóliminiń bastyǵy Erǵa­zy degen azamat eken. Bekjan degen qyzmetkerine tapsyrma berip, meniń máse­lemmen aınalysýdy júktedi. Bek­­jan­­men sóılesip, búkil málimetti usyndym.

Sondaǵy uqqanym: baılanysyp júr­gen menedjer, analıtık degender basqa memlekette otyrady eken. Qol­darynda Qazaqstannyń sım-kartalary bar. Sol arqyly sóılesip, eldiń ishindegi azamat sııaqty senimge kirýge umtylady. Beı­ne­rolıkterdiń bári jasan­dy zerde ar­qyly jasalyp, ádeıi áleýjelige orna­lastyrylǵan. Eń qater­lisi – ınves­tısııalyq somańdy arttyrýdy surap, nesıe resim­detip, toıtıtyp ketý. Olaı bolmaǵan kúnde, aıdyń sońynda «shotyńyzdan kartochkańyzǵa aqsha shyǵaramyz» dep, kartochkańyzdyń 16 sandyq nómirin, jeke kýáligińizdi qolǵa túsiredi eken. Sosyn jasandy zerde arqyly daýsyńdy, túrińdi aınytpaı keltirip, bankterden seniń atyńnan ózderi nesıe resimdep áketýi múmkin. Mine, osyndaı arandatýǵa ushyraǵan qanshama adam baspanasynan, kóliginen aıyrylyp, dalada qalyp otyr.

Biraz jaıǵa qanyqtym. Kıberpolı­sııa qyzmetkeri Bekzat men bergen telefon nómirlerdi bazaǵa engizgende eshteńe shyqpady. Oǵan kómektesken telefon nómirleri emes, aqsha aýdarylǵanyn rastaıtyn elektrondy túbirtek boldy. Áýelgi 4815 teńge Almaty oblysynyń Qarabalyq poselkesi, Rabochaıa 99a, 1 degen mekenjaıǵa túsken eken de, ekinshi 43 myń 461 teńge Astana qalasy, Qabanbaı dańǵyly, 59/1-ge barypty.

– Bul qalaı?

– Bizde bankte esepshottary bar kóp­tegen IP qozǵalyssyz turady. Alaıaq­tar solardyń ıelerin taýyp alyp, «biz saǵan aqsha túsiremiz, 30 paıyzyn alyp, 70-in aýdaryp otyrasyń» deıdi. Olar qýana kelisedi. Sóıtip, eki jaq ta ońaı jolmen kelgen aqshaǵa qaryq bolyp jatyr.

Astanadaǵy mekenjaı boıynsha bazadan ıesi kim ekenin taýyp ala qoıdy. Aty-jóni, telefony, jeke kýáligi, kólik júrgizý kýáligi – bári tur. Biraq telefony óshirýli. Búkil otbasynyń málimeti kóz aldyńda. Stýdent balasy bar eken, soǵan habarlasty. Ákesi Astanada bolyp shyqty. Jumysta, aýla sypyrýshysy eken. Qaıta telefon soǵyp edi, kóterdi. Polısııa habarlasyp otyrǵan sharýasyn aıtty. «Keshe sizdiń shotyńyzǵa osyndaı adamnan aqsha tústi. Sony qazir telefonyna qaıta aýdaryp jiberińizder», dedi.

Bekjan ekinshi adammen de tildesti. Asqar Imanbaev degen jigit eken. Ol ázir jumysta emes ekenin, erteń kassany kóretinin, bolsa qaıyratynyn aıtty. Bekjan:

– Aǵa, 43 myńdy alsańyz jaqsy, al myna bes myńdaıdy sadaqa jasaısyz ǵoı. Ananyń sóz saptaýy unamady dedi. «Maqul» dep alǵysymdy aıtyp, syrtqa shyqtym.

«Alaıaqtar aldap túsirgen mıllıard­taǵan aqsha qandaı maqsatqa jumsalady eken dep oıladym, óıtkeni kóz aldymda 2023 jylǵy 263 mlrd teńge kólemindegi soma turdy. – Ekstremıstik baǵytqa, soǵysqa, esirtkige?.. Jalǵan jarnamany Kaspi bank bilmeı me, bilse nege qamsyz otyr? Shamasy biletin syńaıly, olarǵa bul – jalpy buqaralyq jáne óte áleýetti tegin jarnama. Sodan keıin kóz jumyp, qol qýsyryp qarap otyrǵan bolar... Uıaly baılanys operatorlary tirkelmegen nómirlerdi nege óshirmeıdi, álde olardan qyrýar qarjy túse me eken? Túsken kúnde de, osydan 6-7 jyl buryn jalpyhalyqtyq shara retinde uıymdastyrylǵan mindet­ti tirkeý erejesi qaıda qalady? Uıaly baı­­lanys operatorlarynyń qyzmetin qadaǵalaıtyn quzyretti organ Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligi qaıda qarap otyr?

Bir jarym saǵattyń kóleminde aqsham tústi. Eki táýlikten keıin A.Imanbaevtan aqsha túsken joq degen habarlama kelipti. Bekjannyń aıtqany týra boldy.

Bunyń bárin egjeı-tegjeıli táptish­teýimiz, qoǵamdaǵy úlken derttiń aldyn alý jáne azamattardyń quqyn qorǵaýdy, der ýaqytynda durys aqparat berýdi kózdegendikten týyndap otyr.

Bul rette aıtpaǵymyz: el men mem­lekettiń iri tulǵalarynyń abyroıyn qor­ǵaý maqsatynda quzyrly oryndar tarapynan laýazymdy azamattarymyzdyń beınesi qatystyra otyrylyp jasalǵan aqparattyq ónimderge muqııat qarap, ty­ıym salǵany jón. 

Eń aldymen Bas prokýratýra tıisti mınıstrlikpen birlese áleýmettik jeli­degi jal­ǵan jarnamalyq aqparattyń aldyn al­ǵany abzal. Olarǵa úzildi-kesildi tos­qaýyl qoıylýy kerek. Respýblıka kúni qarsańynda M.Lom­tadzeni sóılete otyryp jasalǵan, ótirikke qurylǵan jarnamalyq rolıkter taǵy da qaptap ketti. «Kaspi Profit» platformasyna alǵashqy qatysý somasyn 75 myń teńgege kóteripti. Iаǵnı «aldaý operasııa­sy» óz nátıjesin berip jatyr degen sóz.

Ekinshi, Bas prokýratýra Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligin qatystyra otyryp, uıaly baılanys operatorlarynyń abonentterine tekserý júrgizip, tirkel­megen sım-kartalardy bir jumanyń ishin­de óshirýin talap etý. Endigi ýaqytta ıesiz nómirlerden bógde adamdar baılany­syp jatsa, baılanys operatorlaryn qatań jaýapqa tartý sharasyn qarastyrǵan jón.

Úshinshi, Kaspi bankke basqarma tóraǵa­sy, mıllıarder Mıhaıl Lomtad­zeniń atynan jasalyp jatqan jalǵan jarna­malardyń jolyn kesý, tıisti oryn­darǵa shaǵymdaný sharasyn mindet­teý. Sondaı-aq «Kaspi Profit» platfor­masynyń jalǵandyǵy týraly halyqqa udaıy aqparat berip otyrý.

Tórtinshi, Ulttyq qaýipsizdik komıteti «ınvestor retinde qarjy salyp, aı saıyn osynsha aqsha taýyp otyrmyn» dep, «Kaspi Profit» platformasyn (ózge de qarjylyq alaıaqtyqqa bastaıtyn) ýaǵyzdaıtyn rolıktegi adamdardy taýyp, olarǵa shara qoldaný qajet.

Osy maqalany jazýdaǵy basty maq­satymyz bir qolyn eki, eki tıynyn tórt ete almaı otyrǵan qarapaıym halyq­­qa «Kaspi Profit» týraly taratylatyn aqparattyń jalǵan ekenin, onyń shyn­týaı­tynda da Kaspıı bankke esh qatysy joq ekenin jetkizgimiz keledi.

Sondaı-aq, alaıaqtar Kaspi bank­tiń, «Habar» arnasynyń, ózge de tele­arna­lardyń logotıpterin óz múddelerine qoldanyp, el arasyndaǵy senimdilikti meı­linshe nyǵaıtqan. Tek muny kórse de kór­megendeı bolyp otyrǵan Kaspi bank­tiń, «Habar» agenttiginiń áreketi túsiniksiz.

Aldaǵy ýaqytta jeke derekterdi kúdikti saıttarda qaldyrmaýdy, kúmándi anketalar men formalardy toltyrmaýdy, kórsetilgen shottarǵa aqsha aýdarmaý­dy qatań túrde ustanǵan durys. Ondaı túsiniksiz jaqqa jiberilgen qarajat eshqashan qaıtpaıdy. О́ıtkeni ilik bolar derek-dáıekten jurdaı. Endigi ýaqytta aqy tólep, aldanýdyń qajeti joq.

 

Ádilbek Ybyraıymuly,

jazýshy