Bıyl Prezıdent janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasynyń qurylǵanyna – 30 jyl. Onyń qalyptasýy memlekettik basqarýdyń beıimdiligi, belsendiligi men sapasyna jańa talaptar qoıǵan jahandyq ózgerister men trendter aıasynda ótip jatyr. Bul kezeń, sonymen qatar, osy jáne basqa da syn-qaterlerge jaýap retinde memlekettik basqarýdyń jańa doktrınalarynyń paıda bolýymen sıpattalady.
Bizdiń aımaq elderinde bul jahandyq úderister táýelsizdik qaıtarylǵannan keıingi memleket róliniń teńdessiz transformasııasy jáne tereń áleýmettik-ekonomıkalyq reformalarmen qatar júrdi. Tehnologııalardyń qarqyndy damýy, azamattar talaptarynyń artýy, pandemııanyń saldary joǵaryda atalǵan faktorlardy qosa alǵanda tek memlekettik basqarý júıelerine ǵana emes, zamanaýı memleket modelderine de - úlken synaq. Dese de, ár úkimet biregeı áleýmettik-mádenı jáne geosaıası ahýalda osy synaqtardan ótip, tájirıbe jınaqtap jatyr. Úkimetter sheshimderiniń sapasy kóbine memlekettik qyzmetshiler biliktiligi men yntasy, sondaı-aq ǵylymı qoldaý dárejesimen anyqtalady. Al ol óz kezeginde memlekettik basqarý akademııalaryna jańa talaptar týyndatty.
Túrli tarıhı sebepterge baılanysty bizdiń aımaq elderinde memlekettik basqarý ǵylymı pán retinde salalyq ǵylymǵa qaraǵanda kenjelep, ondaǵan jyldar boıy jahandyq trendter men ozyq zertteýlerden qol úzip qalǵan edi. Osy oraıda, Memlekettik qyzmet agenttigi men memlekettik basqarý akademııasyn qurý memlekettik basqarý reformalaryn ınstıtýsıonaldyq qamtamasyz etý jáne saraptamalyq súıemeldeý turǵysynan mańyzdy qadam boldy. Ýaqyt bul sheshimniń durystyǵyn dáleldedi.
1999 jylǵy «Memlekettik qyzmet týraly» zańǵa sáıkes ázirlengen memlekettik qyzmettiń normatıvtik-quqyqtyq jáne ınstıtýsıonaldyq bazasy halyqaralyq uıymdar men sarapshylar tarapynan joǵary baǵaǵa ıe boldy. Saıası erik-jiger bolǵan kezde agenttik pen akademııanyń saraptamalyq-ǵylymı áleýeti konseptýaldy aktilerdi joǵary deńgeıde ázirlep, olardy tıimdi iske asyrýda paıdaly ekendigin ýaqyt kórsetip otyr. Buǵan mysal retinde úsh qujatty alýǵa bolady: birinshisi, agenttik pen akademııanyń áleýetine júginbeı, jabyq túrde ázirlegen «100 qadam - Ulttyq josparynyń» tıisti bólimi. Onda memlekettik qyzmettiń mansaptyq úlgisine kóshý jarııalanǵan edi. Alaıda, ýaqyt óte kele, qujatty ázirleýshiler mansaptyq úlginiń tek irikteý jáne ilgerletýmen shektelmeıtinin tolyq túsinbegeni anyqtaldy. Nátıjesinde 2021 jyly Memlekettik basqarýdy damytý tujyrymdamasynda laýazymdyq úlgini paıdalaný qajettigi aıtyldy.
Ekinshi jáne úshinshi qujattar - bul 2021 jylǵy memlekettik basqarýdy damytý jáne 2024 jylǵy memlekettik qyzmetti damytý tujyrymdamalary. Olar Prezıdent Ákimshiligi men Agenttik «Halyq únine qulaq asatyn memleket» qaǵıdattary memlekettik organdardyń azamattarmen qarym-qatynasynda ǵana emes, sonymen qatar sarapshylar qaýymdastyǵymen áriptestikte de tıimdi bola alatyndyǵyn kórsetti. Bıýrokratııadan aryltý týraly jarlyqty daıyndaý kezinde de osy oń úlgi júzege asty. Joǵaryda aıtylǵandardy jáne jahandyq problemalar men aımaqtyq erekshelikterdi eskersek, memlekettik basqarý teorııasy men praktıkasynyń birqatar ózekti baǵyttaryn ataýǵa bolady:
Birinshi – jańa memlekettik basqarý, Good Governance, neoveberıandyq, New Public Passion, Stewardship doktrınalaryn belgili bir áleýmettik-mádenı jáne tarıhı jaǵdaılarda qoldaný tájirıbesin zertteý.
Ekinshi – Benchmarkıng. Munda eki máselege nazar aýdarǵym keledi, birinshisi, halyqaralyq ındeksterdiń qurylymy men obektıvtiligi. Zertteýler olardyń keıbirinde ádistemelik sıpattaǵy problemalar bar ekenin kórsetip otyr. Ekinshisi, jeke memleketterdiń erekshe tájirıbeleri. Ǵylymı zertteýlerde ádette nazar aýdarylatyn eldermen qatar, Qytaı men Skandınavııa elderiniń memlekettik basqarý júıelerin tereńirek zertteý mańyzdy dep sanaımyn.
Úshinshi – salalyq reformalardyń saıası jáne ákimshilik júıelermen baılanysyn taldaý qajet. Menedjment turǵysynan saıası júıe búkil memlekettik basqarýdyń sezimtaldyǵy men beıimdelgishtigin, sondaı-aq ınstıtýsıonaldyq eseptiligin anyqtaıtyny sózsiz. О́z kezeginde ákimshilik júıe ınstıtýsıonaldyq ıkemdilik pen tıimdilikti qamtamasyz etedi.
Tórtinshi – ókilettik, jaýapkershilik jáne resýrstardyń balansyn tiginen jáne kóldeneńinen qamtamasyz etýdi zerdeleý. Munda biz basqarýdyń ár deńgeıiniń mıssııasyn jáne memleket fýnksııalaryn júzege asyrýdyń ońtaıly deńgeılerin naqty anyqtaý týraly aıtyp otyrmyz. Mysaly, bilim berý jáne densaýlyq saqtaý máselelerinde oblys pen aýdandar arasynda ókilettikterdi qalaı bólgen jón? Rasynda, osy salalardaǵy búgingi dısbalans aýdandyq deńgeıdiń jaýapkershiligin saqtaı otyryp, ókilettikter men resýrstarynan aıyrylýǵa alyp keldi.
Besinshi – memleketterdiń uzaq merzimdi múddeleri men saıasatkerlerdiń tez jeńiske jetýge tabıǵı umtylysy arasyndaǵy úılesimdilikti qamtamasyz etý jahandyq sıpattaǵy úlken másele. Buǵan popýlızmniń órship turǵanyn qosaq, onda bul taqyryptyń qazirgi zamanǵy memlekettik modelder úshin syn-qater retinde ózektiligi aıqyn bolady. Bul turǵyda strategııalyq basymdyqtardy qorǵaý isindegi kásibı memlekettik qyzmetshiler korpýsynyń, ásirese aǵa memlekettik qyzmettiń róli basty nazarda bolýy tıis.
Altynshy – bıýrokratııadan arylýda prosessýaldyq jáne tehnologııalyq aspektilermen qosa alǵanda ınstıtýsıonaldyq qoldaý nazar aýdarýǵa turarlyq másele. Mysaly, ókilettik, jaýapkershilik pen resýrstardyń dısbalansynyń, baqylaý jáne esep berý júıelerin ortalyqtandyrýdyń aqparattyq aǵyndar men memlekettik basqarýdyń belsendiligine áseri. Osy rette sheshim qabyldaý prosesterin qarapaıymdatý sharalaryn da birge qarastyrǵan jón. Kóptegen elderde bıýrokratııadan aryltý, qarapaıymdatý máseleleri, sondaı-aq ákimshilik reformanyń ınstıtýsıonaldyq aspektileri Memlekettik qyzmet agenttigine uqsas fýnksııalary bar memlekettik organdardyń quzyretinde ekenin atap ótkim keledi. D.Tramptyń Memlekettik basqarý tıimdiligi departamentin qurýy, oǵan basshy retinde jańashyldyǵymen belgili I.Maskty tartýy osy baǵytta jańa sheshimderge serpin beredi dep oılaımyn.
Jetinshi – azamattar talaptarynyń artýy qoǵamdyq senim máselesin jańa deńgeıge kóterdi. Senim áleýmettik qana emes, sonymen birge mańyzdy ákimshilik kapıtal. Osyǵan baılanysty saıasatty ázirleý jáne júrgizý quraldarynyń arasynda «behavioural policy making» dep atalatyn quralǵa nazar aýdarý oryndy bolar edi.
Prezıdent janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasy qabyrǵasynda memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń memlekettik basqarýdy jetildirýge baǵyttalǵan birqatar bastamalary halyqaralyq sarapshylar tarapynan qyzyǵýshylyq pen qoldaýdy taýyp otyrǵanyn aıtý oryndy. Máselen, amerıkandyq memlekettik basqarý qaýymdastyǵy konferensııasynda memlekettik basqarý ǵylymy men praktıkasynyń patrıarhy, professor Chester Nıýland óz eliniń saıası júıesiniń problemalaryn aıta kele, úlgi retinde prezıdenttikti bir merzimimen shektegen Qazaqstan tájirıbesin keltirdi. «Halyq únine qulaq asatyn memleket», «Adal azamat» tujyrymdamalaryn qosa alǵanda, osy bastamalardyń memlekettik basqarýǵa uzaq merzimdi áseri mańyzdy ǵylymı izdenisterge serpin berýi múmkin dep oılaımyn.
Memlekettik basqarýdyń ózegi – memlekettik qyzmet. Biz qandaı tehnologııamen qarýlansaq ta, ony adamzat múddesi úshin durys, ne burys qoldaný – memlekettik qyzmetshilerdiń qolynda. Tájirıbe kórsetkendeı, tehnologııalyq damýdyń jańa deńgeıine kóshý jaýapkershiliktiń jańa deńgeıin qajet etedi. Sol sebepti adamı resýrstardy basqarý mańyzdylyǵy jańa deńgeıge kóterilip otyr. Osy rette Memlekettik qyzmet agenttiginiń korporatıvtik mádenıet deńgeıin kóterýge baǵyttalǵan bastamalary óte ózekti. Endi osy bastamalardy ǵylymı súıemeldeý mańyzdy. Osyǵan oraı merıtokratııa qaǵıdattaryn qorǵaı otyryp irikteý prosesi ashyqtyǵyn qamtamasyz etý jónindegi dástúrli sharalarmen qatar, konkýrstyq irikteýge senim deńgeıine áser etetin faktorlardy, múddeler qaqtyǵysynyń aldyn alý jáne áshkereleýshilerdi qorǵaýdyń quraldaryn zertteý ózekti.
Biz memlekettik qyzmet agenttigimen jáne Memlekettik basqarý akademııasymen yntymaqtastyǵymyzdy joǵary baǵalaıtynymyzdy atap ótkim keledi. Qazirgi álemde tájirıbe men bilim almasý ınstıtýttary kúrdeli synaqtarǵa jaýap berýdiń mańyzdy faktory.
Álıhan BAIMENOV,
Astana memlekettik qyzmet haby Basqarýshy komıtet tóraǵasy