«Altyn saqına» pesasynyń qundy qoljazbasy

Ishinara ǵana muralary qoljazba kúıinde jetken birneshe Alash qaıratkeri bar. Sonyń biri – Qoshke Kemeńgeruly. Osy maqalamyzda kópshilikke beımálim bolyp kelgen Q.Kemeńgerulynyń «Altyn saqına» shyǵarmasynyń (4 perdeli pesa) qoljazba nusqasyn tanystyratyn bolamyz. Shyndyǵynda Q.Kemeńgeruly­nyń qoljazbasynyń tabylýy ǵylym úshin qýanyshty jaǵdaı. Bul – Alash oqyrmandarynan súıinshi surasa da ábestigi joq júrekjardy jańalyq.

О́zge arystar sekildi Q.Kemeńger­ulynyń da muralary kitap kúıinde bir­di-ekili nusqada jetken. Neshe on myń­dap, tipti júz myńdap taralǵan Alash zııa­lylarynyń eńbekteri ǵasyrǵa jeter-jet­pes ýaqytta birdi-ekili ǵana tabylyp jatýy da bir kezdegi solaqaı saıasattyń saldary qanshalyq aýyr bolǵanyn ańǵartady. Búgingi tańda alashtanýshy ǵalymdar arystardyń tabylǵan kitaptaryn qazirgi jazýǵa túsirip, baspadan shyǵaryp, ǵylymı aınalymǵa engizip jatyr. Degenmen, túpbasylymnyń da, qaıtara basylymnyń da túpnusqadaı bola bermeıtini belgili. Sol turǵydan alǵanda búgin araǵa 103 jyl salyp oqyrmanmen qaıta qaýyshqaly otyrǵan Q.Kemeńgerulynyń «Altyn saqınasynyń» qoljazbasy balamasy joq qundy jádigerlerdiń biri deýge tolyq negiz bar. Endeshe «Altyn saqınanyń» sarǵaıǵan qaǵazǵa jazylǵan qoljazba nusqasyn paraqtaıyq:

«Altyn saqınanyń» (4 perdeli pesa) qoljazba nusqasy Qazaqstan Res­pýblıkasy Ulttyq kitaphanasynyń Sırek kitaptar men qoljazbalar qorynda №216 (RK) býma bolyp saqtalǵan. Jáı dápterden sál kólemdi jolsyz sary qaǵaz dápterge jazylǵan. Dápterdiń uzyndyǵy 23 sm, eni 18 sm, qalyńdyǵy 4 sm shamasynda. Dápterdiń syrty kitaphana qyzmetkerleri jaǵynan ózge qoljazbalarmen uqsas úlgide qatty sary qappen bekitilgen. Dápter qabynyń syrtyna qoljazbanyń qordaǵy nómiri (№216 RK) dep anyq jazylǵan. Tysqy bettegi ózge aqparattar 1930-1940 jyldar arasynda Qazaqstanda qoldanylǵan latyn álipbıimen jazylǵan: Kemenger ul Q; «Altn saqjna» 4 perdeli dramma. 1921. Çl.

Qoljazbany baspaǵa kim, qaı jyly tapsyrǵany belgisiz. Jazba týraly málimetteri latyn álipbıimen jazyl­ǵanyna qaraǵanda, qundy mura qorǵa 1934-1939 jyldap arasynda tapsyrylǵan dep aıtýǵa bolady. Sebebi atalǵan jyl­dar kezeńinde latyn álipbıinde de kisi esimderi men jer-sý ataýlary bas árip­pen jazyla bastady. 1930-1933 jyldary qazaq latyn álipbıinde de bas árip máselesi sheshim tappaǵan edi. Ulttyq kitaphananyń qoljazbalar qo­ryna berilgen A.Baıtursynulynyń «Sha­rýalyq ózgerisi» atty kólemdi qol­jazbasy da Q.Kemeńgerulynyń «Altyn saqınasymen» «taǵdyrlas». Atal­ǵan qorǵa qıyn kezeń­de bir ǵana emes, birneshe Alash arysynyń jazba mura­syn saqtana júrip ótkiz­gen bir adam bolsa kerek. Sebebi bizdiń kózi­miz shalyp, qo­lymyzǵa ilikken arystarǵa tike qatysty birneshe qoljazbanyń da ishki-tysqy erekshelikterindegi uqsastyq osylaı boljaýǵa jeteleıdi. Bul týraly biz «Aqańnyń belgisiz hám belgili eńbegi ja­ıynda» atty maqalamyzda da oqyrman­men oı bólisken bolatynbyz.

Jazbanyń birinshi betiniń bas jaǵyn­­da tóte jazýmen «H Kemeńger» dep ja­zyl­ǵan. Orta jáne tómengi bólimine «Altyn saqına», «dramma tórt perdeli», «17 noıa­birde jazylǵan, 1921», «Tash­kent» de­gen jazýlar da tóte jazýmen berilgen. Dáp­terdiń osy beti birsha­ma shımaılanǵan. Dápterge qıǵashtap «Altyn saqına, jazylyp bitken» degen sózderi tóte jazýmen, №22, №25, № 39, 17 noıabr, 1921 g, Naýchnaıa komıssııa, pesa» degen sózder oryssha berilgen. 

Qoljazba dápter barlyǵy 38 paraqtan (betten) turady. Jazýshy ár bettiń kelesi betin aq qaldyryp, jańa paraqtan bastap otyrǵan. Birinshi bette kitap úlgisinde tıtýl retinde daıyndalǵan aqparattarǵa qarap, bul nusqany 1921 jyly Tashkentten bastyrý úshin arnaıy kóshirgenin bilemiz. Demek bul baspaǵa berer aldyndaǵy kóshirme nusqasy.

Ár bettiń joǵary jaǵyna bet sany qoıylyp otyrǵan. Dápterdiń ekinshi úshinshi betine tórt perdeli dramanyń qysqasha mazmuny berilgen. Bul da osy qoljazba avtordyń eń alǵashqy tól­nusqasy emes, baspaǵa daıyndaý úshin kóshirip rettep, kitap úlgisine keltirip daıyndaǵanynan derek beredi.

Ekinshi, úshinshi betterdegi kitap mazmuny retinde jazylǵan málimetter tómendegideı:

 

Oınaýshylar

Kıiz úı, orta dáýletti baılardyń otaýynyń ishi

 

I perdede oınaýshylary

Saǵyntaı (úı ıesi, jasy 20-da)

Janııa (Saǵyntaıdyń sheshesi, jasy 50-de)

Halıma (Saǵyntaıdyń kelinshegi, 16-da )

Táýirshe (Janııanyń abysynynyń qatyny, 40-da)

Umsyndyq (Táýirsheniń balasy, jasy 11-de)

 

II perde oınaýshylary

Saǵyntaı 2) Halıma 3) Janııa 4) О́rik (kórshi qatyn) 5) Bekbolat (Saǵyntaıdyń qurdasy)

        

III perde oınaýshylary

Halıma 2) Báný (Halımanyń aýylyna uzatqan qyz, jasy 30-da) 3) Arýaq (Halımanyń sheshesi) ...

 

IV perde oınaýshylary

Qalıma 2) Saǵyntaı 3) Janııa 4) Bek­bolat 5) О́rik 6) Qoıshy  

Eskerte ketelik, shyǵarma tóte jazý­men jazylǵanymen, 1921 jyl A.Baı­tursynuly ulttyq álipbıdi áli jetildirý ústindegi kezeń bolǵandyqtan, onda kóne emle ereksheligi saqtalǵan. Sandar arab sandarynyń kóne nusqasynda berilgen. Ǵalymdar qazaq álipbıindegi 28 áripti (1 dáıekshi) jáne emleni 1924 jyly turaqtandyrǵan. «Altyn saqına» odan birneshe jyl buryn jazylǵandyqtan, qoljazbadaǵy áripterde jáne emlede 1924 jyldan beri qalyptasqan emleden aıyrmashylyqtar bar. Mysaly, Halıma esimi birde Halıma birde Qalıma bolyp beriledi. Qoshke esiminiń bas árpi de «ح» (H) arqyly berilgen.

Osydan keıin 4-betten bastap shyǵar­manyń negizgi mátini bastalady.

Perde asharda Halıma tósek aldynda máshınemen is tigip otyrady. Saǵyntaı Qalımanyń bas jaǵynda tórge taman shyntaqtap jatyp dombyra shertedi (kóńildi bir kúı).

Saǵyntaı: (jalynyp) áı, meniń janyma kelip otyrshy, biraz!

Halıma: (kúlip) saǵynyp qaldyń ba?

Saǵyntaı: saǵynbasam shaqyram ba? Nazdanbaı kelseıshi!

Halıma (taǵy da kúlimsirep): sendeı men erigip otyrmyn ba? Naǵashy apamnyń balasyna beretin qamzoldy bitirýge alas uryp asyǵyp otyrmyn.

Saǵyntaı: nesine asyǵasyń, biter!.

..........................

Mine, pesa osylaı jalǵasa beredi.

Qoljazba jazýshynyń jazýy ortasha sapada. Tym kórkem de emes, alaıda anyq oqylady. Bastapqy betterinde (7-betke deıin) jazýy iri, jol aralyǵy alystaý, oqýǵa anyq kóshirilgen. Kóbinese qara sııaly qalam paıdalanylǵan. Biraq arasynda kók sııaly qalam da iske qosylǵan. Ishinara jerlerde asty syzylǵan sózder, qıǵash syzyqtar, qate (kóbeıtý) belgileri kezdesedi.

Jazbany bir adam kóshirgen bolýy da, eki adam kezektesip kóshirgen bolýy da múmkin. Olaı deıtinimiz, mátinniń orta sheninde kóshirýshiniń qoljazba stıli ózgerip ketip, qaıta qalpyna kelip otyrady. Biraq bul birde asyǵys, birde asyq­paı jazǵan bir adamnyń eńbegi bolýy da áb­den múmkin. Asyqqan adamnyń jazýy súı­kek shımaı bolyp ketetini barshamyzǵa túsinikti jaı.

Meıli kim kóshirse de, 40 betke jýyq shyǵarmany bir demmen kóshirip shyq­pa­ǵany, ara-tura úze turyp, qaıta jal­ǵas­tyryp jazǵany baıqalady. Qalam sııa­sy túsiniń aýysýy, jazýdyń birde kór­kem, birde súıkek bolýy, keıde jazý stı­liniń ózgerip ketýi osyny ańǵartady. Degen­men, bul ózgeshelikterge qarap, qol­jazbanyń 1921 jyly baspaǵa berer aldynda kóshirilgen, avtordyń eń túpki nusqasynan keıingi nusqa ekenin eshkim de teriske shyǵara almaıdy.

«Aqjol» gazetiniń 1921 jylǵy 16 qań­tar kúngi sanynda Qyzyljarda «Ta­lap» ıiriminiń uıymdastyrýmen qo­ıyl­ǵan «Altyn saqa» pesasy týraly aqpa­­rattyń (avtory: Únemshi) bar ekenin eske salsaq, Q.Kemeńgerulynyń «Altyn saqınasy» 1920 jyly nemese onan da burynyraq jazylǵan bolyp shyǵady. Qyzyljardaǵy qoıylymǵa deıin «Altyn saqa» sahnalanǵan-sahnalanbaǵany týraly qazirge deıin qoljetimdi málimet joq. Eger, Qyzyljarda 1921 jyly 16 qańtarda tuńǵysh ret qoıyldy degen kúnniń ózinde mundaı kesek týyndy bir-eki apta ishinde jazyp, Qyzyljarǵa jetkizip úlgerdi me, bul da jumbaq.

Bul 1921 jyly qańtar Q.Kemeńger­uly Sibir aýylsharýashylyq jáne óndi­ris ınstıtýty­nyń 1-kýrs stýdenti atan­ǵan kezi. Qalaı degen kúnde de Q.Kemeńger­uly­nyń «Altyn saqınasy» beri bolǵan­da ­1921 jyldyń bastapqy on shaqty kúni ishin­de (1-16 qańtar aralyǵy), ary bol­ǵan­da 1920 jyly nemese onan da bu­ry­ny­raq jazylǵan. Al qolymyzdaǵy ­qol­­jazba nusqa 1921 jyly 17 qarasha­da kó­shirilgeni, ony Tashkendegi baspa­ǵa ar­naıy daıyndaǵany dápter betin­degi málimetterden belgili. Demek, «Altyn saqınanyń» qoly­myz­ǵa túsken jalǵyz qoljaz­basy avtordyń eń alǵashqy nus­qasy emes, ekinshi ret nemese onan da ke­ıin kóshirilgen nusqasy. Meıli neshin­shi kóshirme bolsa da, bul nusqa túpnusqa­ǵa eń jaqyn, asa qundy mura deýge to­lyq negiz bar. Sebebi bul nusqaǵa de­ıin «Altyn saqınanyń» jalǵyz ret 1921 jyly Qyzyljarda qoıylǵanynan syrt, osyǵan deıin (1921) basylym kór­geni týraly málimet joq. Onyń ústine kóptegen salada shyǵarma jazǵan Q.Kemeńgerulynyń osy «Altyn saqınadan» ózge eshbir eńbegi qoljazba kúıinde jetpegeni joǵaryda aıtyldy.

Q.Kemeńgerulynyń «Altyn saqına» shyǵarmasy 1923 jyly Orynborda kitap bolyp shyqqan. Keıin ǵalym aqtal­ǵannan keıin 1965 jyly da eńbekteri «Altyn saqına» degen atpen jınaqtalyp oqyrmanmen qaýyshqan bolatyn.

Osy jerde bir suraq kóldeneńdeı qalady. Qolymyzdaǵy qoljazba 1921 jyl­­­­­dyń sońyn ala Tashkendegi baspaǵa da­­­ıyn­dalǵany belgili. Biraq keıin «Altyn sa­qı­nanyń» Tashkennen basylyp shyqqan-shyq­paǵany belgisiz. Qoljazba dápterdiń syrtynda qaryndashpen jazylǵan shaǵyn eskertpede 1923 jyly Tashkende basylyp shyqqany týraly aqparat bar. Biraq bizde qazirshe tek 1923 jylǵy Orynbordan basylyp shyqqan kitap nusqasy ǵana bar.

Taǵy bir qyzyqty málimet, Ulttyq kitaphanadaǵy qoljazbalardyń maz­mun­­dalǵan shaǵyn kórsetkishinde (1965) «Altyn saqınanyń» 1922 jyly basy­lyp shyqqany jazylǵan. Bul eki aqparat­qa sensek, Q.Kemeńgerulynyń «Altyn saqınasy» 1922 jyly bir ret, 1923 jyly eki ret basylyp shyqqan bolady. Bul da alashtanýshy, qoshketanýshy ǵalym­dar nazarynda júrýge tıisti bir saýal bolyp otyr.

Endigi másele «Ulttyq kitaphanada saq­talǵan, biz sóz etip otyrǵan «Altyn saqınanyń» jalǵyz qoljazba nusqa­sy avtor Q.Kemeńgerulynyń ózi­niń tól qoltańbasy ma, álde kóshirýshi ózge bir adamnyń nemese birneshe adam­­nyń qoltańbasy ma?» degen suraq tóńi­reginde bolyp otyr. Qazirge deıin Q.Kemeńgerulynyń birli-jarym orys tilinde jazylǵan qoltańbalary bol­masa, tóte jazýmen búginge jetken esh­bir qoltańbasy bar murasy saqtal­ma­ǵandyqtan, qoldaǵy nusqany avtor­dyń óziniń tól jazýy retinde ǵalymǵa táýeldeýge asyqpadyq. Aldaǵy ýaqyttarda Qoshkeniń ózge de qoljazbalary tabylyp jatsa, ǵalymdarmen birge zerdeleı otyryp, bul máseleni de turaqtandyratyn kún qashpaıdy dep senemiz.

 

Ádilet Ahmet,

A.Baıtursynuly mýzeı-úıiniń ǵylymı qyzmetkeri,

Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ fılologııa fakýltetiniń túrkitaný mamandyǵy doktoranty