О́nerkásip áleýetiniń ekonomıkalyq negizi

Atalǵan jobalar ekonomıkany árta­raptandyrý jáne óńdeý ónerkásibiniń báse­kege qabilettiligin yntalandyrý baǵ­dar­lamasy sheńberinde irikteldi. Olar metal­­lýrgııa, hımııa, munaı-hımııa, avtokó­lik, týrızm, aýyl sharýashylyǵy jáne tamaq ónerkásibi sııaqty negizgi salalardy qam­tıdy. Basym baǵyttardyń biri – oń nátı­jelerge qol jetkizilip otyrǵan mashına jasaý salasy. Ári qaraı ósý úshin qa­zirgi qarqyndy saqtaý jáne óndiristi oq­shaýlaý deńgeıin dáıekti túrde arttyrý mańyz­dy. Uzaqmerzimdi perspektıvada avto­mo­bıl ónerkásibin memlekettik qol­daý to­lyqqandy klaster qurýǵa alyp kelýge tıis.

Taǵy bir mańyzdy mindet – munaı-gaz hımııasy salasyn odan ári damytý. Qazirgi ýaqytta polıpropılen men polıetılen óndiretin iri jobalar júzege asyrylyp keledi. Býtadıen, karbamıd jáne tereftal qyshqylyn óndirýge arnalǵan bolashaǵy zor jańa jobalar ázirlenýde. Atalǵan bastamalardyń barlyǵy aımaqtardyń ósip-órkendeýine jol ashatyn jańa óndiris oryndaryn ashýǵa baǵyttalýy mańyzdy.

Josparlanǵan jobalardy iske asyrý 25 myńnan astam jumys ornyn qurýǵa múmkindik beredi. Kútiletin ekonomıkalyq tıimdilik eksport kóleminiń 6 trln teńgege artýy jáne ımportqa táýeldiliktiń 1,5 trln teńgege tómendeýin qamtıdy. Barlyq joba turaqty ekonomıkalyq ósýdiń mańyzdy qadamy bolatyn joǵary ónimdi jáne ınnovasııalyq óndiristerdi damytýdy yntalandyrýǵa, sondaı-aq eksport pen ımportty almastyrýǵa baǵyttalǵan.

2024 jyly quny 1,3 trln teńgege jýyq 180 ınvestısııalyq jobany engizý josparlanǵan, onyń 164-i óńdeý sektoryna tıesili. Biryńǵaı ındýstrııalandyrý kartasy sheńberindegi nysandar sany jóninen búginde Qaraǵandy, Qyzylorda jáne Jambyl oblystary, ınvestısııa kólemi jóninen Atyraý, Qaraǵandy jáne Batys Qazaqstan oblystary kósh bastap tur.

 

О́ńdeý ónerkásibi: negizgi kórsetkishter

Statıstıkalyq málimetterge sáıkes, óńdeý ónerkásibi kólemi jaǵynan 48%-dyq kórsetkishpen 45% deńgeıindegi shıkizat sektorynan asyp tústi. Ondaǵy negizgi ósim birden birneshe sektorda baıqalady:

Mashına jasaý: 6,9% ósim, buǵan kompıýterlik jabdyqtar, elektr aspaptary, aýyl sharýashylyǵy jáne temirjol tehnıkasy óndirisiniń ulǵaıýy yqpal etti. Qara metallýrgııa: ósim 10,8%-dy qurady. Bul ferroqorytpa, bolat, shoıyn jáne jalpaq prokat óndirisi kóbeıýiniń nátıjesi. Tústi metallýrgııa: mys, myrysh, qorǵasyn jáne alıýmınıı óndirisiniń ósýine baılanysty óndiris kólemi 4,8%-ǵa ósti. Hımııa ónerkásibi: 8,4% ósim tirkeldi, polıpropılen jáne natrıı bıhromaty óndirisiniń ulǵaıýy aıtarlyqtaı úles qosty.

Esepti kezeńde óńdeý ónerkásibiniń jıyntyq kórsetkishi 5%-ǵa jýyq oń dınamıka kórsetti. Osylaısha, Memleket basshysynyń ekonomıkanyń óńdeýshi sektoryn damytý arqyly elimizdiń ónerkásiptik negizin nyǵaıtý jónindegi tapsyrmalary dáıekti júzege asyrylyp jatyr. Sonymen qatar onyń odan ári ósýi maqsatynda salany tıisti baǵamen, qajetti shıkizatpen qamtamasyz etý týraly sheshim qabyldandy. Bul alıýmınıı men mys óńdeýdi birneshe ese arttyrýǵa múmkindik berdi. Bul kabel, alıýmınıı sym jáne basqa da óndiristiń ósýine de áser etti.

Shıkizat eksportyn azaıtý baǵytynda óńdeý ónerkásibinde iri jobalardy júzege asyrý jumystary belsendi júrgizilip keledi. Máselen, temir rýdasy jóninen Qostanaı oblysynda («SSKО́B» AQ) jáne Pavlodar oblysyndaǵy metallýrgııalyq klaster («Mineral Product International» JShS, ferroqorytpa, ystyq brıkettelgen temir jáne bolat ónimderi) ystyq brıkettelgen temir óndirý josparlanyp otyr. Mys keni boıynsha Abaı oblysynda mys balqytý zaýytyn salý («KAZ Minerals Smelting» JShS QAZ Mınerals Smeltıng/NFC), sondaı-aq Qazaqmys kásiporyndary (Jezqazǵan jáne Balqash mys balqytý zaýyttary) bazasynda Aıdarly jáne Kóksaı ken oryndarynan shıkizatty qaıta óńdeý josparlanǵan.

 

Geologııa salasyn damytýdyń basym baǵyttary

Búgingi tańda mıneraldy-shıkizat bazasy qatty paıdaly qazbalardyń 987 ken ornyn qamtıdy jáne olardy barlaý dınamıkasy oń kúıinde qalyp otyr. 2024 jylǵy geologııalyq barlaý jumystarynyń nátıjeleri boıynsha quramynda mıneraldy qory men resýrstary bar 17 ken orny memlekettik tirkeýge alyndy:

altyn – qory 107,5 tonna, resýrstary 337,04 tonna, kúmis – qory 1904,5 tonna, resýrstary 172087,2 tonna, mys – qory 4916,7 myń tonna, resýrs­tary 7796,9 myń tonna, myrysh – qory 2549,6 myń tonna, resýrstary 338,9 myń tonna, temir kenderi – qory 128 mln tonna, resýrstary 162 mln tonna, qorǵasyn – qory 1319,5 myń tonna, resýrstary 64,1 myń tonna, volfram – qory 409,9 myń tonna, resýrstary 743 myń tonna, hrom – resýrstary 464,1 myń tonna, molıbden – qory 14 t, resýrstary 39 tonna, marganes – qory 794 myń tonna, resýrstary 1137,3 myń tonna.

Sondaı aq bıyl alǵash ret memlekettik esepke kómirsýtek shıkizatynyń 6 ken orny qoıyldy:

gaz – 1776,5 mln m3.

Memleket basshysynyń 2023 jylǵy Joldaýynda aıtylǵan tapsyrmasyn iske asyrý sheńberinde 2026 jyldyń sońyna qaraı el aýmaǵyn 2,2 mln sharshy shaqyrymǵa deıin geologııalyq-geofızıkalyq zertteýmen qamtýǵa qol jetkizýge baǵyttalǵan jumystar júrgizilip jatyr. 3 jyl ishinde qarjylandyrýdyń jalpy somasy 20 mlrd teńgeden asady.

Sonymen qatar aýdandardy geologııa­lyq jete zertteý, geologııalyq-mınera­gendik kartaǵa túsirý jáne tereń geo­logııalyq kartaǵa túsirý jumystarynyń nátıjeleri de bar. Atalǵan jumystar nátıjelerine sáıkes, baǵaly, tústi jáne qara metaldar boıynsha boljamdy resýrstary bar perspektıvaly 60 ýchaske anyqtaldy. Bul ýchaskelerdi barlaýǵa arnalǵan lısenzııa sheńberinde odan ári zerdeleý úshin jer qoınaýyn paıdalanýǵa berý josparlanyp otyr.

Sırek jer metaldary salasyn damy­týǵa baǵyttalǵan jer qoınaýyn mem­le­ket­tik geologııalyq zertteý sheńberinde 12 ýchas­­kede izdeý jumystary jalǵasyp jatyr.

 

Otandyq óndiristi qoldaý

Memlekettik satyp alýlardaǵy otan­dyq ónimder tizbesiniń keńeıýi jergi­­lik­ti kásiporyndarmen jasalǵan kelisim­sharttar sanynyń 1,4 esege artýyna, al olardyń jalpy somasynyń 40%-ǵa ósýine alyp keldi. Sonymen qatar «Samuryq-Qazyna» qorynyń kompanııalar toby, sondaı-aq basqa da jer qoınaýyn paıdalanýshy iri sýbektiler otandyq óndirýshilermen jasalǵan uzaqmerzimdi sharttar men ofteık-kelisimsharttar somasy 622,3 mlrd teńgeden 765 mlrd teńgege deıin ulǵaıdy.

Munaı-gaz salasynda barlyq satyp alýdyń negizgi kólemi (65%) úsh iri opera­torǵa (Teńizshevroıl, Qarashyǵanaq Petro­leým Opereıtıng, NCOC) tıesili. Osy­ǵan baılanysty, olardyń barlyq satyp alý­larynyń 75%-yn quraıtyn 16 taýar toby boıynsha elishilik qundy­lyq­ty damytýdyń uzaqmerzimdi baǵdarla­malaryn qaıta qaraý jumystary júrgizilip jatyr.

Memleket qarajaty esebinen nysandardy salý kezinde otandyq qurylys materıaldary men jabdyqtary barynsha qoldanylady. Memlekettik qoldaý sharalary jańa biryńǵaı tizilimge engizilgen tekserilgen otandyq taýar óndirýshilerge ǵana kórsetiledi.

 

Turǵyn úı qurylysy

Turǵyn úı qurylysyna qatysty arnaıy baǵdarlama sheńberinde 7 jyl ishinde 111 mln sh.m turǵyn úıdi paıdala­nýǵa berý josparlanyp otyr. Osylaısha, 1 mln-ǵa jýyq otbasy baspanaly boldy. Sonymen qatar 2024 jyly damý jospary túzetildi, nátıjesinde, 15,5 mln sh.m turǵyn úı­diń ornyna 18 mln sh.m baspana tapsyrylady.

2024 jylǵy mamyrda «Otbasy bank» «Naýryz» jańa turǵyn úı baǵdarlamasyn iske qosty. Onyń aıasynda 188,3 mlrd teńgeden astam somaǵa 7 217 myń nesıe berildi.

Jyl basynan beri sıfrlandyrý jáne qala qurylysy saraptamasyn en­gizý arqyly naqty zańsyz qurylysty iske asyrý múmkindigi alynyp tastaldy. Bul shara Prezıdent birneshe ret belgilegen naqty qurylys máselesin sheshýge múmkindik berdi. Keshendi sharalar saıabaqtar men áleýmettik nysandarǵa arnalǵan aýmaq­tarda kóppáterli úıler salý múmkin­digin joıady, bul ekologııalyq tepe-teń­dik­ti saqtaýǵa jáne qalalyq ınfra­­qu­­ry­­lymdy jaqsartýǵa yqpal etedi.