Parlamenttiń jáne zań shyǵarý úderisiniń táýelsizdik jyldaryndaǵy damýy

Bıyl Ekinshi sessııanyń zańnamalyq kún tártibi óte mazmundy boldy. Palatalardyń bes birlesken otyrysy, Májilistiń 39 plenarlyq otyrysy jáne Senattyń 43 plenarlyq otyrysy ótkizildi. Qazirgi sessııa barysynda eki palatanyń qaraýynda 179 zań jobasy boldy, onyń 102-si qabyldandy.

Qabyldanǵan zańdardyń ishinde jylý energetıkasy, memlekettik satyp alýlar, buqaralyq aqparat quraldary, adam saýdasyna qarsy is-qımyl, turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy kúres, qaryz alýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý, qumar oıyndarǵa táýeldilikpen kúres jáne basqa da máselelerge qatysty zańdar bar.

Atap aıtqanda, depýtattar býkmekerlik keńseler men kazınolarǵa qoıylatyn talaptardy qatańdatyp, onlaın-kazıno qyzmetin uıymdastyrǵany úshin qylmystyq jaýapkershilik engizdi, sondaı-aq qaryzgerler men alıment tóleýden jaltarǵandarǵa qumar oıyn oınaýǵa tyıym saldy. Májilis tóraǵasynyń aıtýynsha, osylaısha qoǵamnyń áleýmettik saýlyǵyn jaqsartý baǵytynda mańyzdy qadam jasaldy.

Sonymen qatar parlament músheleri eldiń basty qarjylyq qujaty – respýblıkalyq bıýdjetti qabyldady. Zııandy eńbek jaǵdaıynda jumys isteıtin adamdardyń áleýmettik qorǵaý máselesin sheshýge qol jetkizildi. Budan bólek, Parlament 46 halyqaralyq kelisim men shartty ratıfıkasııalady.

Jańa konstıtýsııalyq norma arqasynda respýblıkalyq bıýdjettiń oryndalý sapasyna parlamenttik baqylaý aıtarlyqtaı kúsheıgenin atap ótti. Depýtattar Joǵary aýdıtorlyq palatanyń tóraǵasynyń esebin jylyna eki ret tyńdaıdy.

Osy kezeńde Májiliste jáne Senatta úsh parlamenttik tyńdaý jáne 10 Úkimet saǵaty ótkizildi. Spıker bul kezdesýler zań shyǵarý prosesinde qoǵamnyń qatysýynyń tıimdi mehanızmine aınalǵanyn atap ótti.

Atap aıtqanda, depýtattar býkmekerlik keńseler men kazınolarǵa qoıylatyn talaptardy qatańdatyp, onlaın-kazıno qyzmetin uıymdastyrǵany úshin qylmystyq jaýapkershilik engizdi, sondaı-aq qaryzgerler men alıment tóleýden jaltarǵandarǵa qumar oıyn oınaýǵa tyıym saldy. Májilis tóraǵasynyń aıtýynsha, osylaısha qoǵamnyń áleýmettik saýlyǵyn jaqsartý baǵytynda mańyzdy qadam jasaldy.

Sonymen qatar parlament músheleri eldiń basty qarjylyq qujaty – respýblıkalyq bıýdjetti qabyldady. Zııandy eńbek jaǵdaıynda jumys isteıtin adamdardyń áleýmettik qorǵaý máselesin sheshýge qol jetkizildi. Budan bólek, Parlament 46 halyqaralyq kelisim men shartty ratıfıkasııalady.

Parlamenttiń qalyptasý kezeńderi

Alǵashqy qadamdar (1990–1995 jyldar)

1991 jyly Qazaqstan táýelsizdigin jarııalaǵannan keıin, elde zań shyǵarý júıesi jańadan quryla bastady. Bul kezeńde burynǵy Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi óz qyzmetin jalǵastyrǵanymen, onyń jumysy áli de keńestik júıeniń erejeleri men saıasatyna táýeldi boldy. Halyqaralyq standarttarǵa saı kelmeıtin saılaý júıesi men shekteýli básekelestik bul organnyń legıtımdiligin tómendetti.

Qos palataly Parlamentke ótý (1995 jyl)

1995 jyly jańa Konstıtýsııa qabyldanyp, Qazaqstanda qos palataly Parlament – Senat pen Májilis quryldy. Bul qurylym eldiń barlyq aımaqtarynyń múddesin eskerýge múmkindik berip, zań shyǵarý júıesin turaqty túrde damytýǵa negiz qalady. Alaıda, sol kezeńde Parlamenttiń ókilettigi atqarýshy bıliktiń qatań baqylaýynda boldy, bul onyń derbestigin shektedi.

Saıası monopolııadan plıýralızmge (2007 jyldan keıin)

2007 jyly Konstıtýsııaǵa engizilgen ózgeristerden keıin partııalyq tizimder boıynsha saılaý júıesi engizildi. Bul qadam Parlamenttiń kásibı deńgeıin arttyrýǵa yqpal etti. Alaıda alǵashqy kezeńderde bul júıe saıası monopolııanyń kúsheıýine ákeldi: "Nur Otan" partııasy Májilistegi barlyq orynǵa ıe boldy. Keıingi jyldary qabyldanǵan reformalar kóppartııalylyqqa jol ashyp, Parlamentte oppozısııalyq partııalardyń da daýysy estile bastady.

Prezıdenttik basqarý júıesin kúsheıtý jáne reformalar (2022 jyl)

Sońǵy jyldary Qazaqstan saıası júıeni reformalaýdy jalǵastyrýda. 2022 jylǵy konstıtýsııalyq reformalar Parlamenttiń ókilettigin keńeıtip, zań shyǵarý úderisin ashyq ári tıimdi etýge baǵyttaldy. Prezıdenttiń keıbir ókilettikterin Parlamentke berý jáne partııalyq ókildikti arttyrý – reformalardyń basty jetistigi.

Halyqtyń talap-tilekteri men suranysynyń da sıpaty ózgerýde. JaHandaný prosesteri qoǵamdyq qatynastardyń jańa formatyn qalyptastyryp otyr. Sol sebepten de, Prezıdent elimizdiń saıası jańǵyrýyn,bılik tarmaqtary arasyndaǵy ózara qarym-qatynastardyń ońtaıly balansyn, sonymen qatar memleket pen qoǵamnyń tıimdi dıalogyn qalyptastyrýdy kózdeıtin saıası reformalar baǵdarlamasyn usyndy. 
Konstıtýsııalyq reformanyń negizgi baǵyty retinde bıliktiń barlyq tarmaqtary arasyndaǵy ókilettikter men quzyretterdiń barynsha ońtaıly tepe-teńdigin qalyptastyrýdy aıtýymyzǵa bolady.

Qazaqstannyń konstıtýsııalyq qurylymyn júıeli transformasııalaýdyń roli men mańyzy óte zor. Bul jerde onyń jaýapkershiliginiń de salmaǵyn este ustaýymyz qajet. Konstıtýsııaǵa engizilgen ózgeristerdi Ádiletti Qazaqstan ustanymynyń bastamasy deýge tolyq negiz bar. Yqpaldy Parlamenttiń, halyq saılaǵan máslıhattardyń, adamdarǵa esep beretin úkimettiń jumys isteýi úshin tıimdi tetikterdi iske qosty. Prezıdenttiń barlyq saıası kúshter men partııalardan derbestigin bekitýi – saıası plıýralızm men básekeli demokratııalyq ortany damytý úshin qajetti jaǵdaılar qalyptastyratyny da kúmánsiz.

Zań shyǵarý úderisiniń qazirgi trendteri

Sıfrlyq tehnologııalardy engizý: Parlament jyl sa­ıyn orta eseppen 100-ge jýyq zań qabyldaıdy. Úkimet pen mınıstrlikter sońǵy on jyldyń ózinde ǵana 30 myń­nan astam normatıvtik-qu­qyqtyq akt qabyldady. Bul – aýqym­dy derekter jıyn­tyǵy degen sóz. Normatıv­tik-qu­qyq­­tyq aktilerdi jańa tehno­logııalar­dyń múmkindikterin paıdalana otyryp taldaý qa­byldanatyn zańnama­lyq sheshimderdiń sapasyn aıtarlyqtaı arttyratyny anyq. Bizde zańdardy ázirleý men kelisýdiń jekelegen kezeńderi áli de qa­ǵaz júzinde júrgiziledi, ıaǵnı úderisterdiń bir bóligi sıfr­landyrylmaǵan. Sondyqtan zań shyǵarý qyzmetinde jasandy ıntellektini, jalpy sıfrlyq tehnologııalardy paıdalaný múmkindikterin taldaýdyń mańyzy zor.

2021 jyly ult­tyq jasandy ıntellekt platfor­masynyń jumys isteýine baılanysty zańnamalyq deńgeıde bazalyq normalar engizilgen. Memleket basshysy zań shyǵarý qyzmetin sıfr­lan­dyrýdy tapsyrǵany bel­gili. Osyǵan baılanysty Par­lament palatalarynda tıisti jumystar júrgizilip jatyr. Qazirdiń ózinde naqty nátıjeler bar. Sıfrlyq stra­tegııanyń jobasy ázir­lendi. «E-Parlament» jobasy da iske asyrylyp jatyr.

Parlament jumysynda sıfrlyq sheshimderdiń qoldanylýy onyń ashyqtyǵyn arttyryp, azamattardyń zań jobalaryn talqylaýǵa qatysýyna múmkindik beredi. Elektrondyq platformalar zań shyǵarý úderisiniń tıimdiligin arttyryp otyr.

Halyqaralyq standarttarǵa beıimdelý: Qazaqstan zańnamasy halyqaralyq tájirıbege saı jetildirilýde. Bul eldiń jahandyq arenada quqyqtyq bedelin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan qadam. Kóppartııalylyqty damytý: Parlamentte ártúrli saıası kúshterdiń ókildigi demokratııalyq prınsıpterdi nyǵaıtýǵa jáne ártúrli kózqarastardy eskerýge múmkindik beredi. Parlamenttiń derbestigi: Sońǵy reformalar zań shyǵarý bıliginiń atqarýshy bılikten táýelsiz bolýyna baǵyttalǵan. Bul Parlamentke zańdardy óz betinshe ázirleý jáne baqylaý fýnksııalaryn júzege asyrýǵa múmkindik berdi.

Qazaqstan Parlamentiniń damýy onyń saıası júıesiniń ózgeristerge beıimdiligin kórsetedi. Aldaǵy jyldary Parlament derbestigin nyǵaıtý, zań jobalaryn talqylaýǵa qoǵamdy keńinen tartý jáne saıası básekelestikti arttyrý mańyzdy bolyp qala beredi. Halyqtyń quqyqtyq mádenıetin damytý jáne zań shyǵarý úderisin jetildirý eldegi demokratııany nyǵaıtý jolyndaǵy negizgi mindetterdiń biri.

Qazaqstannyń táýelsizdik jyldaryndaǵy Parlamentiniń damýy – eldiń demokratııalyq qundylyqtarǵa umtylysynyń aıqyn kórinisi. Qabyldanǵan reformalar men jańa bastamalar eldiń saıası júıesin nyǵaıtyp, qoǵam men bılik arasyndaǵy dıalogty jaqsartýǵa negiz qalady. Parlament qyzmetiniń ashyqtyǵy men tıimdiligi artyp, Qazaqstannyń saıası turaqtylyǵynyń kepiline aınalyp otyr.

 

Shyrynbek OŃǴAROV,

QR PIB janyndaǵy Parlamentarızm ınstıtýtynyń sarapshysy