Jalpy, 2025 jyl belgisizdik, ıaǵnı aldyn ala naqty ózgeris bolatyn jaǵdaılardy, onyń ishinde qaı salada qandaı ózgeris bolatynyn bólip-jaryp aıtýǵa kelmeıtin kezeń bolmaq. Halyqaralyq saıasattaǵy transformasııalyq saılaý, ekonomıkalyq qubylmalylyq, jahandyq beıbitshilik pen órkendeýdiń bolashaǵyna qatysty belgisizdik basym bolady. Donald Tramptyń AQSh prezıdenttigine oralýy búkil álemde rezonans týdyrady. Onyń boljamsyzdyǵy, daýly saıasaty jáne popýlızmge úndeýi búkil álemde seziledi.
Úsh kontınentte sheshýshi saılaý ótedi, óıtkeni solshyl úkimetter bılikke qaıta kelýge umtylady. Germanııada Olaf Shols ekinshi merzimge úmitker bolady. Atalǵan saılaý ońshyldardyń kúshin synaqtan ótkizedi. Degenmen Shols bılikte qalýy múmkin, óıtkeni nemisterdiń tarıhyna qarasaq, kanslerlerine birneshe merzim bergen. Al Aýstralııada Eńbek partııasynyń ókili Entonı Albaneze bılikte qalýǵa jańa mandat izdeıdi. Kanadada Djastın Trıýdo on jylǵa jýyq qyzmet etkennen keıin, óziniń tórtinshi saılaýy qarsańynda otstavkaǵa ketýge májbúr bolady. G7 kóshbasshylary maýsym aıynda Kanadada kezdesken kezde Trıýdo kóshbasshylyqtan úmittenedi. Qytaı men Reseı sııaqty qýatty elderdi saılaýǵa túspeıtin uzaq jáne qartaıǵan kóshbasshylar basqarady. Jalpy, saıasatkerler úshin saılaý naýqany kezinde bergen nemese beretin ýádelerin oryndaý qıynǵa soǵady. D.Tramp jáne Ulybrıtanııa Premer-mınıstri Kır Starmer sııaqty kóshbasshylarǵa bul jańa jyl ekonomıkaǵa erekshe nazar aýdarýdy qajet etedi. Shyn máninde, 2025 jyly ekonomıka úlken ról atqarady. Saıasatkerlerdiń bedelin nyǵaıtatyn quralǵa aınalady.
Halyqaralyq Valıýta qory 2025 jyly «turaqty, biraq kóńil kónshitpeıtin» ekonomıkalyq ósim bolatynyn boljap otyr. Krıptovalıýtalar qaıtadan tez baıý shemasy retinde qarastyrylady, bıtkoınniń baǵasy ótken jyly eki eseden asa ósti.
2025 jyldaǵy belgisizdik tek saýda soǵysynan ǵana emes, sonymen qatar jasandy ıntellekt sııaqty qarqyndy damyp kele jatqan tehnologııalardan da týyndaıdy. Saıasatkerler jasandy ıntellektini «qýyp jetýge» tyrysyp-aq jatyr, al adam men mashına arasyndaǵy shekara barǵan saıyn bulyńǵyr bolyp keledi.
Donald Tramp Ýkraına men Reseı arasyndaǵy shekara shaıqasyn, sondaı-aq Gaza jáne Taıaý Shyǵystyń basqa bólikterindegi shıelenisterdi toqtatý sharalaryn qabyldaıtynyn málimdedi. Osy oraıda Tramp shıelenis pen qaqtyǵystardy azaıtýǵa áreket etedi. Al Soltústik Koreıa, Iran sekildi elderdiń basshylary jańa jylda óz múddelerin alǵa jyljytyp, sondaı-aq sýper derjavalardy «ysyratyndaı» múmkindikter izdeıdi. Taıaý Shyǵys ádettegideı avtorıtarızmniń, ultshyldyqtyń, dinniń jáne sýper derjavalardyń qatysýymen álemniń ystyq núktesi bolyp qala beredi. Sırııa dıktatory Bashar Asadtyń Reseıdi panalaýy eldiń turaqtylyǵyna ákelmeıdi, kerisinshe aımaqtaǵy turaqsyzdyqty kúsheıtýi múmkin. 2025 jyly saıası jáne áskerı, sondaı-aq ekonomıkalyq qubylmalylyq asa ózgere qoımaıdy.
Djo ADETÝNDJI,
saıası sarapshy, «The Conversation» jýrnalynyń redaktory (Ulybrıtanııa)