Qazir el aımaqtarynda tirshilik tynysy biryńǵaı ýaqyt beldeýine sáıkes aıqyndalǵan. Úkimet sheshimimen UTC+6-dan UTC+5 beldeýine kóshtik. Biraq qoǵam bul sheshimge ýáj aıtyp, jańa ýaqyt beldeýiniń qalypty rejimmen úılespeıtini jıi kóterile bastady.
Qoǵamdy tolǵandyrǵan máselege oraı Premer-mınıstr Oljas Bektenov jaýap berip, qazirgi kezde álemde damyp jatqan elderdiń tabıǵı ýaqyt beldeýine kóshýge umtylysy týraly aıtqan bolatyn. Úkimet basshysy atap ótkendeı, Qazaqstan úshin tabıǵı ýaqyt beldeýi – UTC+5 kún sıkline sáıkes keledi. Buryn UTC+6 dırektıvalyq tártipte tabıǵı emes beldeýge aýystyrylǵan. Eger óńirlerde qandaı da bir qolaısyzdyqtar týyndasa, eńbek zańnamasy aıasynda retteletin bolady.
Elimizdiń, sondaı-aq shetel ǵalymdarynyń zertteýlerine súıenip qabyldanǵan sheshimdi ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti bıofızıka, bıomedısına jáne neıroǵylym kafedrasynyń professory, bıologııa ǵylymdarynyń doktory, elimizde hronobıologııa mektebiniń negizin qalaǵan Sultan Tóleýhanuly tolyq qoldaıtynyn aıtady. Osy máselege oraı naqty tujyrymdaryn el Úkimetine joldaǵanyn atap ótken professordyń pikirinshe, keıingi 100 jylǵa jýyq «urlanǵan ýaqyt» beldeýin paıdalanyp kelgenbiz. Onyń basty sebebi, ótken ǵasyrdyń 30-jyldary ákimshilik sheshimmen Ýaqyt dekretine ózgerister engen. Osyǵan baılanysty tabıǵı ýaqyt beldeýinen qashyqtap, tabıǵı emes, sýbektıvti ákimshilik qujat negizdegi mobıldi júıesin qoldanylyp ketken.
– Tabıǵat zańdylyǵyna qarsy shyǵý, ony ózgertý úshin ákimshilik, áleýmettik tásilderdi qoldaný esh negizsiz. Kórshi Reseı «urlanǵan» ýaqytty 2015 jyly qaıtaryp aldy. Álemniń eshbir elinde dál bizdegideı ýaqyt beldeýi sonshalyqty daý týǵyzǵan joq. Endigi kezekte dúnıe júziniń barlyq elindegideı, qazirgi ýaqyt beldeýine sáıkes kúnniń shyǵýy men batýyn turǵyndar óz qalaýyna qaraı yńǵaılap, jumys rejimin júıelep alýǵa tıis. Mysaly, Ispanııa elinde tańǵy tórtte araılap tań atady. Soǵan qaraı jumys ertemen jetide bastalyp, kúndizgi saǵat 2-3-ke qaraı aıaqtalady. Al bos ýaqyt árkimniń óz enshisinde. Álemdegi jer kólemi jaǵynan bizden úsh ese úlken Qytaıdyń ózi bir ýaqyt beldeýimen ómir súrip jatyr. Ońtústik Koreıa, Japonııada jumys tańǵy 8-de bastalady. Keń baıtaq jerdiń ıesi qazaq halqy da tabıǵı ýaqyt beldeýin tıimdi paıdalana otyryp, ıen baılyǵynyń berekesin kórip, uzaq jasaıtyn ulttar kóshinen qalmaýǵa tıis. Oǵan UTC+5 ýaqyt beldeýiniń tıgizer paıdasy mol», deıdi professor.
Adamzat bıologııalyq tirshilik ıesi ǵana emes, sonymen birge áleýmettik topqa jatady. Biri jumys isteý úshin túndi qolaıly kórse, endi biri kúndizdi, tipten tún aýa uıyqtaýdy qalyptastyryp alǵandar bar. Árıne, ýaqytty árkim óz qolaıyna qaraı paıdalanýǵa qaqyly. Osy oraıda professor Sultan Tóleýhanuly adamdardy «boztorǵaılar», «úkiler» jáne «kepterler» dep úsh hronotıpke bólip qarastyra kelip, kún men tún – tirshilik ıeleriniń nusqaýshy» degenge dálel keltirdi. Kóp jaǵdaıda qoǵamnyń nazary tabıǵatqa, tirshilik ataýlynyń ómirin baqylaýǵa aýa bermeıdi. Mysaly, boztorǵaı tabıǵattyń zańyna qaıshy kelmeıtin bolsa, úki – tún qusy. Boztorǵaı kúnmen birge oıanyp, tań bozara kókke samǵaıdy. Kún shapaǵymen ósimdik te túrlenedi, qurt-qumyrsqa da tirshiligin bastaıdy. Mine, tabıǵattyń kózge kórine bermeıtin qupııasy osynda jatsa kerek. Sol sııaqty adamzat ta tirshilik ıesi retinde osy zańdylyqqa baǵynýǵa tıis.
Professor atap ótkendeı, qazir qalalar ulǵaıyp, adamdar tabys tabýdyń qareketimen ketti. Demalýǵa da ýaqyttary qalmaıdy. Bıznes salasynda tipten 24 saǵat jumys isteıtinder bar. Keshtetip toıǵa barady, kafelerde tynyqqandy jón kóretinder de joq emes. Kóptegen el tájirıbesinde toı da, saltanatty sharalar da kúndizgi ýaqytta ótedi. Sol úshin tabıǵı ýaqyt beldeýin durys paıdalanyp, jumys rejimin jańa ýaqyt beldeýine qaraı ıkemdeý qajet. Al buzylǵan yrǵaqty qalpyna keltirý, tánge qýat beredi. Tabıǵatpen birge uıqyǵa ketip, tabıǵatpen birge oıanýdy daǵdylandyrsaq, erte jastaǵy ólim-jitim, júrek-qan tamyrlary, qant dıabeti, ımmýndyq júıeniń álsireýi sııaqty kóptegen aýrýdyń aldyn alyp, ekonomıkalyq turǵydan áleýetti elge aınalar edik.
Derekkózderge súıensek, amerıkalyq ǵalymdar Djeffrı Holl, Maıkl Rozbash jáne Maıkl Iаng 2017 jyly táýliktik yrǵaqty basqaratyn molekýlalyq mehanızmderdi anyqtaǵany úshin medısına jáne fızıologııa boıynsha Nobel syılyǵyna ıe bolǵany belgili. Ǵalymdar bıologııalyq yrǵaqty basqaratyn gendi anyqtady. Olar bul genniń túnde jasýshada jınalatyn, sodan keıin kúni boıy ydyraıtyn aqýyzdy kodtaıtynyn kórsetti. Ǵalymdar ıdealdy dáldikpen bizdiń ishki saǵatymyz fızıologııamyzdy kúnniń múldem basqa fazalaryna beıimdeıtinin anyqtady. Saǵat minez-qulyq, gormon deńgeıi, uıqy, dene temperatýrasy jáne metabolızm sııaqty mańyzdy fýnksııalardy retteıdi. Bıologııalyq yrǵaqtar bizdiń syrtqy ortamyz ben osy ishki bıologııalyq saǵattar arasynda ýaqytsha sáıkessizdik bolǵan kezde, mysaly, birneshe ýaqyt beldeýlerin aralaǵan kezde adasatynyn dáleldedi. Nobel syılyǵy ıegerleriniń osy jetistigin nazarǵa ala otyryp, professor Sultan Tóleýhanuly qoldanystaǵy tabıǵı ýaqyt beldeýiniń densaýlyqqa tıgizer áseri mol ekenine kóptegen dálel keltirdi.
– Onyń paıdasy erterekte hronobıologııa ǵylymymen dáleldenip qoıǵan. Keıingi jyldary ýaqytty utymdy paıdalanbaý saldarynan syrqattyń túr-túri beleń alyp barady. Halqymyz ómir baqı tabıǵatpen úndestikte ómir súrgen. Ýaqytyn juldyzǵa qarap, jańa atqan kúnge qarap baǵyt-baǵdaryn, tirshilik kózin baǵamdaǵan. Medısına tilimen aıtqanda, adam aǵzasyna qajetti, qýat beretin melotanın gormony kún batqannan bastap tań atqanǵa deıin sıntezdeletinin eskersek, tabıǵı ýaqyt sandary osy rettilikti bildiredi. Rettilik degenimiz – yrǵaq, al yrǵaq – erkin ári sapaly qýat kózi. Yrǵaq buzylǵan jerde sapa da, kúsh te bolmaıdy. Sapa, kúsh bolmaǵan soń densaýlyq týraly sóz qozǵaýdyń ózi artyq, – deıdi ǵalym.
Tabıǵat zańdylyǵy boıynsha qysta tún uzaryp, kún qysqarady, al jazda kerisinshe, kún uzaryp, tún qysqarady. Muny tabıǵat ózi teńdep, jyl boıy rettep otyrady. Bul aıyrmashylyq 1 mınýt 15 seýndty quraıdy. Osy baǵyttaǵy ǵylymı tujyrymdardy keıingi 20 jylda úzdiksiz jarııalap júrgen ǵalym elimizde jáne shetelderde yrǵaqtardy zertteıtin jańa baǵyttar paıda bolyp jatqanyn alǵa tartty.
Sultan Tóleýhanuly ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń bıofızıka fakýltetiniń alǵashqy túlegi. О́tken ǵasyrdyń 90-jyldarynyń orta sheninde ýaqyt beldeýiniń úılesimdisizigi týraly fakýltet ǵalymdary zertteý jasap, maqalalar jarııalady. О́kinishke qaraı, genetıkalyq júıemizde qalyptasqan, qanymyzǵa sińip, ádetimizge aınalǵan qalypty ómir tirshiligin zertteýde zamanaýı prıborlardyń jetkiliksizdigi kóptegen zertteýge qolbaılaý bolǵan. Biraq soǵan qaramastan, sol jyldarda Sultan Tóleýhanuly kafedranyń alǵashqy aspıranty retinde ǵaryshqa spýtnık jiberip, ony dáleldeýge tyrysqan.
Hronobıologııa zerthanasy alǵash QazUÝ-da ashylǵan bolatyn. Kezinde bul salanyń elimizde qolǵa alynýyna medısına salasy mamandarynyń kómegi kóp boldy, deıdi professor. Solardyń biri – Aqtóbe medısına ınstıtýtynda jumys istegen medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Rına Zaslavskaıa. Sonymen birge Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýty zerthana meńgerýshisi Mıhaıl Efımov, Galına Vasılıeva zerthana ashty. Kóp uzamaı zerthana jabylyp, Mıhaıl Efımov Amerıkaǵa ketip qaldy. Bul baǵyt Germanııa, Fransııa, Japonııa, Amerıkada áldeqashan damyp ketken. Al bizdiń elimizde ǵylymnyń úlken bir salasy retinde hronobıologııa, hronomedısına Aqtóbede, Astanada, basqa da medısınalyq ýnıversıtetterde endi-endi qolǵa alynyp, oqytylyp jatyr. Ol bıojúıelerdi, óte kúrdeli, qıyn salany zertteıdi. Ushaqtyń jyldamdyǵynan da joǵary jyldamdyqty zertteıdi. Qazir bul ǵylym elimizde jańa deńgeıge kóterilip keledi. Buryn statıstıka jáne belgili bir eksperımentterge qarap boljam aıtylyp kelgen bolsa, qazir bıojúıelerdi dınamıkalyq deńgeıde zertteý múmkindigi artty.
«О́z basym shetelge alǵash 1994 jyly shyqtym. Bul – egemendiktiń bizge bergen úlken múmkindigi. Ashyq júıe ósip, damýǵa beıim desek, qazirgi kezde ozyq elder tájirıbesin úırenip, ǵylymnyń baǵyttaryn damytyp jatyrmyz», degen ǵalym endigi baǵyt zamanaýı zerthanalar, jańa tehnologııalardyń múmkinshiligin keńinen paıdalaný qajettigin aıtady. Sonymen qatar Memleket basshysynyń qoldaýymen damyp kele jatqan ǵylym salasy, Prezıdent janyndaǵy Ulttyq ǵylym akademııasy qolǵa alyp otyrǵan jańa baǵyttar, jas ǵalymdardy shetelge jiberip, ozyq tájirıbelerdi úırený múmkindigi týraly pikirin bildirdi.
ALMATY