Qajetti bıiktikke kóterilgen ushaq terezesinen syrtqa qarasań, appaq bultqa shaǵylysqan kúnniń shuǵylasy kóz qaryqtyrady. Jaqsylyq ta kún sekildi, keıde qoıý bult kólegeılep, keıde sáýlesin mol shashyp, nuryn tógedi. Aınalasyn izgilikke bólegen jaqsy jandy eske alýdy – adaldyqqa qurmet dep sanaımyz. О́kinishke qaraı, jaqsy adamyń kelmestiń kemesine minip, máńgilik saparǵa attansa, estelikti ǵana medet tutatynymyz ras.
Asqaq Alataý men qart Qarataý túıisken jerge ornalasqan Túlkibas aýdanynyń tabıǵaty kórikti, azamattary abyroıly. Qazaqtyń kórnekti jazýshysy Sherhan Murtazanyń Túlkibasqa «Tulparlar týǵan jer, suńqarlar qonǵan jer» dep anyqtama berýi tegin emes. Osy Túlkibas aýdanynyń Aqbıik aýylynda týǵan pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor, UǴA akademıgi Serik Pirálıev bilim salasynyń kórnekti qaıratkeri, aqyl-oı qazynasynda ózindik orny bar asyl azamat edi. Serik Jaılaýulyn Túrkistandaǵy qyzmeti kezinen jaqyn tanı túskenmin. Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń jaýapty hatshysy, elimizdegi birqatar irgeli joǵary oqý ornynyń rektory bolǵan ol óziniń basshylyq qabiletin adamgershilikpen ushtastyryp otyrdy. 2003-2007 jyldary Q.A.Iаsaýı atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń prezıdenti, Ońtústik Qazaqstan oblystyq máslıhatynyń depýtaty retinde óńirdiń, Túrkistannyń ósip-órkendeýine erekshe úles qosty. Serik Jaılaýuly memleketshil azamat edi. Túrkistan qalasynyń ákimi qyzmetin atqaryp júrgen kezimde onyń úlgi alatyn adamı qasıetterin ańǵardym. Serik aǵamyzdyń erekshe qasıetteriniń biri – aldyna kelgen adamdardyń máselesin sheshpeı qaıtarmaıtyn. Qajet bolsa jaǵdaı jasaıtyn, aıtylǵan sózi jerde qalmaı iske asyrylatyn. Úsh birdeı ulttyq oqý ordasynyń rektory bolǵan onyń ǵalymdardy qurmettep, halyqtyń barlyq ókilimen etene aralasatyn, til tabysa alatyn shynaıy azamat, menmensý men astamsýdan árqashan ózin alys ustaǵan bilikti basshy, ulaǵatty ustaz ekenin aıtýshylar kóp. Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıka ınstıtýtyndaǵy basshylyq qyzmetin abyroımen atqarǵan eńbegi elenip, Túrkistan qalasyndaǵy Q.A.Iаsaýı atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetine rektor bolyp bekitilgen ol túbi bir túrki baýyrlas eki el arasyndaǵy oqý ornyn órkendetýge úlken úles qosty. Ultjandy basshy Serik Jaılaýulynyń tikeleı basshylyǵymen ýnıversıtettiń bas ǵımaraty salyna bastady. Mádenıet saraıy, kitaphana boı kóterdi. Sonymen birge medısına fakýltetiniń 10 qabatty ǵımaraty salynyp, ýnıversıtet janynan halyqaralyq standartqa saı keletin klınıkanyń ashylýyna atsalysty. Oqytýshylardyń áleýmettik jaǵdaıyn kóterý, alańsyz jumys isteýine jaǵdaı jasaý maqsatynda «Ustazdar qalashyǵynyń» boı kóterýine, elıtalyq kottejderdiń salynýyna sebepshi boldy. Sport kesheniniń qurylysyna úlken kúsh jumsady. Mundaı janashyrlyq, el erteńin oılaý ultyn súıgen parasatty azamatqa tán qasıet bolsa kerek. Oqý ornynyń oqytýshylar quramyn ǵylymǵa yntalandyryp, bes mamandyq boıynsha dıssertasııalyq keńes ashty. Iаǵnı oqytýshylardyń dıssertasııa qorǵaýyna qolaıly jaǵdaı jasap, ǵylymı jetekshilerdiń eńbegin eskerýsiz qaldyrmady. Ǵalymdardyń bastamalary qoldaý taýyp, ǵylymı jańalyqtaryn iske asyrý úshin zerthanalar turǵyzyldy, eńbekteri kitap bolyp basylyp halyqaralyq deńgeıde dáripteldi. Klımaty aýyrlaý Túrkistanda dekoratıvti jáne jemis-jıdek ósimdikteriniń túrlerin zertteıtin ǵylymı ıntrodýksııalyq ortalyq qurý jáne ýnıversıtettiń bıologııa, ekologııa, geografııa mamandaryna oqý-óndiristik baza ornatý maqsatynda salynǵan botanıkalyq baqty ári demalatyn, ári ǵalymdar jumys isteıtin naǵyz ortalyqqa aınaldyrdy. Búginde 88 gektar aýmaqty alyp jatqan botanıkalyq baqta dekoratıvti jáne jemis taldarynyń 150-ge jýyq túri men sorty bar. Sondaı-aq Serik Jaılaýuly oqytýshylardyń, stýdentterdiń kúshimen kógaldandyrý jumystaryn júrgizip, oqý orny aýmaǵyn kórkeıtti. Ýnıversıtette sheteldik stýdentter sany ósti. Onyń ishinde túrkitildes memleketterdiń jastary da bar. Q.A.Iаsaýıdiń ómiri, eńbekteri tereń zerttele bastady. Iаssy, Saýran qalashyqtarynyń tarıhyn zertteý jumystary qolǵa alyndy. Saýran qalashyǵyndaǵy ǵylymı-zertteý jumystaryn jandandyrǵan osy HQTÝ ǵalymdary bolatyn. Kezinde Serik Jaılaýuly bastamashy bolǵan jumystar ary qaraı jalǵasyn tabýy tıis. Serik Pirálıev basqaratyn ýnıversıtet qalanyń úlken bir rýhanı-mádenı ortalyǵyna aınaldy. Qazaq ǵylymyna, bilim salasynyń damýyna eleýli úles qosqan ǵalymnyń Túrkistan úshin de sińirgen eńbegi mol. Túrkistannyń rýhanı jaýhary, maqtanyshyna aınalǵan Iаsaýı ýnıversıtetine basshylyq jasap, oqý orynnyń halyqaralyq arenadaǵy bedeliniń arta túsýine aıryqsha eńbek etti. Serik Jaılaýulynyń júıeli uıymdastyrý jáne basqarý jumystarynyń nátıjesinde halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti Túrki áleminiń uıystyrýshy, yntymaqtastyrýshy rýhanı ortalyǵyna aınaldy. Túrkistan halqy da, ýnıversıtet ujymy da onyń eseli eńbegin umytqan joq. Q.A.Iаsaýı atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetinde UǴA akademıgi, atalǵan oqý ordasynyń 2003-2007 jyldardaǵy rektory Serik Pirálıev atyndaǵy konferensııa zalynyń ashylýy – sózimizge dálel. Sekeń – óz ortasyna mádenıetimen, ádeptiligimen, saýattylyǵymen ǵana emes, joǵary tektiligimen de tanylǵan tulǵa. Júregi keń, óz halqyn sheksiz súıetin, adamdardyń barlyǵyn jaqsy kóretin azamat edi. Bireýge qııanat jasamaý, kisini alalamaý – onyń qasıeti edi. О́zi basshylyq etken joǵary oqý ornynda ulttyq tárbıeni basty qaǵıda tutty. Ony «Jahandaný úderisindegi jastarǵa ulttyq tárbıe berýdiń róli» atty kósemsózinen de ańǵarýǵa bolady. Ol eńbeginde Serik Jaılaýuly mynadaı pikir aıtqan: «Ulttyq tárbıe týraly ıdeıa búgingi kún talaby men ómirlik qajettilikten týyndap otyr. Qazaq eliniń álemdik keńistikte óz jolyn tańdaýy – árbir qazaqtyń emin-erkin ómir súrýiniń kepili. Ol sózsiz urpaqtar qamy degen uǵymmen úndesedi. El bolý, memleket qurý – sonaý túrki zamanynan jelisi úzilmeı kele jatqan ulttyq arman-ańsar. El bolý – bolashaqqa ashylǵan dańǵyl jol. Sol bolashaqqa ashylǵan dańǵyl jolda ulttyq tárbıe arqyly júrýdi úırensek, eshkimnen kem bolmaıtynymyz anyq. Budan shyǵatyn qorytyndy, ulttyq tárbıe ıdeıasy ata-babalar aldyndaǵy qaryz ben ókshebasar urpaqtyń aldyndaǵy paryz dep túsinýimiz kerek. Iаǵnı paryz ben qaryzdyń túıiser tusy osy ulttyq tárbıe dep bilemiz».
Árbir qoǵamdyq, qaıratkerlik isinen qazaqy ıisi ańqyp turatyn Serik Pirálıevtiń óz isine asqan adaldyǵyn, kásibine degen sheksiz súıispenshiligin, jankeshti eńbekqorlyǵy men jaýapkershiligin eńbekteri tanytady. Tom-tom kitapqa arqaý bolar el bilýge tıis eńbegi qanshama. Ǵalymnyń artynda qalǵan óshpes murasy 6 ǵylymı jańalyǵymen qosa, 200-den astam ǵylymı maqalasy talaı urpaqqa rýhanı azyq bolary anyq. Talantty shákirtter baýlyǵan ulaǵatty ustaz, el isine etene aralasqan kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri otandyq ǵylymnyń qarqyndy damýyna aıryqsha úles qosty. Sonymen qatar qoǵamdyq isterge de atsalysyp, jurtshylyqtyń izet-iltıpaty men qurmetine bólendi. Jemisti qyzmeti joǵary marapattarmen atap ótildi. Onyń eseli eńbegi joǵary baǵalanyp, «Qazaqstan Bilim berý isiniń úzdigi» atandy, A.Baıtursynuly atyndaǵy altyn, Kapısa atyndaǵy kúmis medaldarmen, «Qurmet» ordenimen marapattaldy. Osyndaı ónegeli ómirimen el esinde qalǵan kórnekti ǵalym, akademık Serik Pirálıev taǵylymy – pedagogterdiń jańa býynyna ónege. Tabıǵatynan qarapaıym, minezge baı, aqyl-parasaty joǵary, ımanjúzdi azamattyń asyl jary Sofııa Arǵynqyzy Túrkistanǵa, ýnıversıtetke jıi kelip turady. Akademıktiń súıikti kásibimen alańsyz aınalysýyna múmkindik týǵyzǵan adal jar uldarymen birge ǵalymnyń eńbekterin jarııalap, fılm túsirdi. Túrkistannyń el aǵalarymen, zııaly qaýymymen arnaıy suhbattasyp ta turady. Serik Jaılaýulynyń úlken uly Jomart atyna saı jomart minezimen tanylsa, ortanshy uly Ǵalymjan ǵylym doktory retinde áke jolyn jalǵastyrdy, kenje uly Bolat búgingi naryq zamanynyń zańdylyqtaryn meńgerip júr. Iá, jaqsy adam jaryq sham sekildi. Serik Jaılaýulynyń jan-jaǵyna tıgizgen sharapaty, túsirgen sáýlesi, kórsetken qamqorlyǵy umytylmasy, óshpesi anyq. Artynda qalǵan mol murasy halqynyń ıgiligine qyzmet ete beredi.
Álı BEKTAEV,
Senat depýtaty, Agrarlyq máseleler, tabıǵatty paıdalaný jáne aýyldyq aýmaqtardy damytý komıtetiniń tóraǵasy