Joǵalǵan rýh. Qazaq qalaı aman qaldy?

Ol kitabyna qosqan tasmandyqtar – ma­terıktiń ońtústiginde ornalasqan Aýstra­lııanyń Tasmanııa aralynyń abo­rıgen halqy. Eýropamen qarym-qaty­nas kezinde olar birqatar erekshe etnıkalyq toptarǵa bólindi. О́tken ǵasyr­dyń teń jartysynda Tasmanııa abo­rıgenderi aq qonystanýshylar tarapynan bolǵan qastandyqtan joıylyp ketken delinedi. Bul halyqtyń jalpy sany 2016 jylǵy sanaq boıynsha 23 000 adam bolǵan. Derekterge súıensek, olar eýropalyqtar kelgenge deıin 8 000 jyl boıy syrtqy álemnen tolyǵymen oqshaýlanǵan. 1803 jyly brıtandyq otarlaý bastalý aldynda bul ólkedegi tasmandyqtardyń sany 3 000–15 000 bolǵany aıtylady. Atalǵan halyqtyń sany keıingi úsh onjyldyq ishinde kúrt tómendedi. Osylaısha, 1835 jylǵa qaraı tek 400-deı tolyqqandy Tasman aborıgenderi ǵana aman qaldy, kóp­shiligi lagerlerde qamaýǵa alyndy, 47-si kelesi 12 jyl ishinde qaıtys boldy. 1847 jyly Ýıbalennada aman qalǵan sońǵy 47 adam Hobarttyń ońtústiginde ornalas­qan Ýstrısaǵa kóshirildi. Tasmandyqtar­dyń tilderi joıyldy. Ǵylymı zertteýler atalǵan aralda qoldanylatyn tilder birneshe túrli til tobyna jatatynyn aıtady. Keıbir túpnusqa tasman tilindegi sózderdi Palava turǵyndary (Tasmanııa mańyndaǵy Fýrno aralyndaǵy búgingi kúnge deıin saqtalǵan eýropalyq erler men Tasman aborıgendik áıelderinen taraǵandar) qoldanady. Qazir Tasmanııada turatyn myńdaǵan adamdar ózderin abo­rıgendik tasmanııalyqtar dep biledi, óıt­keni olardyń kóptegen áıelderi Fýrno araldary men Tasmanııa materıginde eýropalyq erkekterden bala súıdi.

Al Úndistannyń ońtústigin meken etken Toda halqy da – joıylyp bara jat­qan halyqtyń biri. Sol úshin de ótken eki ǵasyrdan beri olardyń ómir salty men tarıhy, mádenıeti týraly álem ǵa­lymdary jıi jazyp keledi. HH ǵasyrda Toda halqynyń sany 700-den 900-ge deıin ósipti. Úndistandaǵy úlken ulttardyń sanatyna qosylmaıtyn bul halyqty ǵalymdar syrtqy kelbeti, minez-qulqy jáne tirshiligi basqa halyqtarǵa múlde uqsamaıtynyn aıtyp, zerttep keledi. Ǵalym Merdoktiń kitabyna engen joıylyp bara jatqan halyqtar týraly aıtsaq, ári qaraı jal­ǵasa beredi. Al endi onyń biz týraly ne jaz­ǵanyn oqyrmanǵa jetkizeıin.

Keń-baıtaq dalany mekendegen túrki halyqtarynyń biri retinde qazaqtardy aıtýǵa bolatynyn, áldebir sebepter­men olar buryn «qyrǵyzdar» dep atalǵany­men, tól ataýy «qazaq» ekenin jazǵan avtor sol kezdegi ultymyzdyń sany úsh mıllıon­nan astam ekenin de aıtady. «Qara qyrǵyz­dar­ǵa týys keletin bul halyq bas pishimi domalaq, at jaqty, keń mańdaıly, qysqa muryndy, qysyńqy kózdi, seldir saqaldy keledi. Qazaqtardyń alystaǵyny kórý túısigi óte keremet». Osy­laı deı kele avtor qa­zaq­tardyń kóbiniń saýatsyz ekenin aıta otyryp, olardyń qandaı dinge senetinin, qandaı tilde sóıleıtinin, ýaqyt ólshemi qalaı ekenin anyq jazady. «Qazaqtar jyl sanaýda sandar­dy qoldanbaıdy. Mysal retinde olar «meniń jy­lym jylqy» deı salady».

Osydan keıingi sóz ulty­myzdyń ushy-qıyrsyz ulan baıtaǵyndaǵy jyrtylyp-aıyrylatyn ań-qustar men ja­nýar­lar týrasynda órbıdi. Ańshylyq, qan­sonar, soǵym soıý syn­dy dástúrleri men tir­shilik ustanymy tý­raly da arnaıy toq­talady. «Qazaq dalasynda qatty daýyldar, tabıǵı apattar kóp bolady. 1827 jy­ly bir júzdiń 10 myń túıesi, 30 myń sıyry, 20 myń jyl­qysy, mıl­lıon­­nan as­tam qoıy apat­qa ushy­ra­dy». Ǵa­lymnyń bul de­regi bizge mal­shy­lar ómi­­riniń qıyn­dyǵy men japa-masha­qa­tyn sezindirmek. Qashannan beri «malym – janymnyń sadaǵasy» dep bilgen hal­qymyz úshin keıbir tabıǵı apattar­dyń el baılyǵyn oısyratyp ketýge shaq qal­ǵanyn eske salady.

Batys jurty úshin bizdiń kóshpeli ómirimiz tym qyzyq hám túsiniksiz sezile­tini shyndyq. Sebebi olar sııaqty otyryq­shy elge dóńgelek kıiz úı tigip, ár maý­sym sa­ıyn ony ár tarapqa kóshirip, sonyń ishinde marqaıyp, sonyń ishinde aýnap-qýnaý birtúrli bolyp elesteri haq. Sol úshin de olardyń oqyǵany men zııalysy keń júrekti kóshpeli jurttyń kıiz úıiniń qurylymyn, qadir-qasıetin oqyrmandaryna túsindirýge qulshynaty­ny sózsiz.

Al ultymyzdyń turmys-tirshiliginde tórt túliktiń alatyn róli joǵary eke­nin bilemiz. Amerıkalyq antropolog óz kezeginde Qambar ata túliginiń halqy­myzdyń mal sharýashylyq ómirindegi ma­ńyzdylyǵyna nazar aýdarady. Ol adamnan zııat jylqy janýarynyń esteligine, shashasyna shań juqpaıtyn, jotasyna kún qonaqtaıtyn esti aıǵyrlardyń úıirin qalaı qorǵaıtynyn jazady. San ǵasyrdan beri beldeýinen at ketpegen qazaq halqynyń at ústinde oılanyp, at ústinde qalǵyǵan syrbaz taǵdyry týraly da aıtady. «Qazaqtar ádette seıil-serýenge nemese toı-tomalaqqa júırik at minedi. Aýyz­dyqpen alysqan tulparlardyń ústinde olar óte sándi kórinedi. Al qazaq kóshi – merekelik kórinis. Áıelder baryn kıip, mingen attaryna ádemi er-turman salyp, aldyna otyrǵan balalardyń besigin de ózgeshe sánmen alyp júredi. Anadaıdan qarasań, kóshtiń uzyndyǵy birneshe kılometrge deıin sozylyp jatady». Shynymen de alystan qaraǵan adamǵa kóship bara jatqan qazaqtyń kerýeninde ózgeshe saltanat pen kórinis bar ekeni sózsiz. Al buny sheteldikterdiń sezinýi de tegin emes.

Ǵalym Djordj Merdok qazaqtyń turmys-tirshiligin, tarıhyn, mádenıetin jiti zerttegeni sonsha, tipti ótken ǵasyr­lardyń ózinde halqymyz kúndelikti tur­mysta tutynatyn azyqtardy, ıaǵnı qurt-maı, irimshik, aıran sııaqty sút ónimderin ózderi jasap, eshkimge alaqan jaımaı tirlik keshkenin de baıan etedi. Tórt túligin baılyǵym dep bilgen qazaq úshin jylqydan asqan janýar joq, qymyzdan asqan sýsyn bolmaǵanyn da amerıkalyq ǵalym sezinse kerek.

«Kóshpeli ómir súrý saltynda sha­rýa­shylyqtyń materıaldary tez syn­baıtyn buıymdardan jasalady. Son­dyqtan qa­zaq­tar sebetter men qysh buıymdardan góri aǵash, metal, teri men matalardy kóp paıdalanady». Bul da saıyn daladaǵy sanaly jurttyń tabı­ǵatpen etene ómir sú­rip, óz qajetin ózi qam­­daǵanynyń bir belgisi. Áne sol zamandarda aǵashtan túıin túıgen sheberler men teriden at ábzelderin jasaıtyn qoly eptilerdiń el arasynda bedelge ıe bolǵanyn áli umytqan joqpyz.

Kelesi betterde avtor ultymyzdyń kıim-ke­shek mádenıeti jáne onyń jasalý joldary týraly qalam terbeıdi. Qa­zaqtyń kıim mádenıetindegi teri, jún, maqta, matanyń róli haqynda da oı qozǵaıdy. Sonymen birge qanshama dalalyq halyq bolsa da, qazaqtardyń syrtqy kelbetke, kıi­ný mádenıetine kóńil bólgenin jasyr­maıdy. «Olar óz baılyǵyn kórsete bile­tin halyq. Baılar altyn-kúmispen kúptelgen, jibek pen barqyttan jasalǵan qymbat kıimder kıip, er-turmanyn, tizgin-noqtasyn, belbeýin jyltyraq metaldarmen ádipteıdi. Áıelder baǵaly júzik, bilezik, alqalar taǵady. Qazaqtar mundaı qymbat buıymdardy aıyrbas arqyly alady. Ortalyq Azııanyń qaq ortasyndaǵy kerýen jolynda otyrǵanymen, bul halyq saýdamen aınalyspaıdy». Ári qaraı otbasy dástúri, ákeniń áýletindegi orny men bedeli, qazaqtyń «úlkendi syılaý, kishini aıalaý» dástúri syndy qundylyqtarǵa da avtor osy kitabynan oryn bergen.

«Qazaqtar atys qarýy paıda bolǵanǵa deıin sadaq, jebe, ártúrli naıza, balta, qamshy sııaqtylardy qarý retinde paıdalandy. Olar keıde túngi joryqtarǵa shyǵýǵa sheber boldy. Jaýyn jeńse, sol jaqtan barymta ákelýdi de jón sanaıdy». Shyndyǵynda, ultymyzdyń at ústindegi ómiri kúrester men qaqtyǵystarǵa toly bolǵany ras. Áne, sondaı sátterde kelgen jaýdyń betin qaıtarý úshin naıza men qylysh, sadaq pen jebe elin qorǵaý úshin attanǵan er azamattyń senimdi qarýy boldy. Bul óz jeri men elin aman alyp qalýǵa nıetti ár azamattyń basynda bolǵan is. Batys oqyǵanyn ultymyzdyń barymta, qun tóleý, enshi bólý, qonaqjaılylyq, alystan kelgen qonaq pen jolaýshynyń jaǵdaıyn jasaý syndy ózge halyqtarda sırek kezdesetin dala dástúrleri de qatty qyzyqtyrǵanyn ańdadyq. Sonymen birge avtor qazaqtyń dúnıe esigin ashqanynan qara jer qoınyna engenge deıingi ómirinde sábı súıý, úılený, aıttyrý, qudalyq, qa­lyńmal berý, besik qudalyq, dinı meıramdar men janazalyq dástúrlerdiń mańyzdy ekenin de atap ótedi. Osynyń bári qara óleń men án-kúıdiń, epostyq dastandardyń kó­megimen jyr-dýmandy bolatynyn da tilge tıek etedi ári qazaqqa arnaǵan taraýyn hal­qymyz­dyń sosıalıstik dá­ýirge qadam basqanyn, tur­mys-tirshiligi sol zamanǵa be­ıim­­del­genin aıtady. Múmkin AQSh ǵalymy ke­shegi keńes óki­­meti kezinde qa­zaq halqy aýyr qy­­sym­ǵa ushy­­rap, sany azaıa­ty­­nyn bol­­jaǵan shyǵar, kim bil­­sin?!