Ultyn súımegen elin jarylqamaıdy
Aýyldaǵy jeti jyldyq orys mektebin bitirip, qaladaǵy tehnıkýmda bilim alýdy jalǵastyrdym. Sosyn ınstıtýt. Barlyq jerde orys tilinde oqyǵanym aıtpasa da túsinikti shyǵar. Sóıtip, osy tildi keıbir orys azamattarynan kem bilgen joqpyn. Kezinde munyń paıdasyn da kórgenim ras. Biraq osynyń bári ulttyq rýhyma aıtarlyqtaı keri áserin tıgize almady, óıtkeni dalada óstim, ata-anam qazaqtyń qadir-qasıetin sanama myqtap sińire bildi. Úıde tek ana tilimizde sóılestik. Mine, osynyń bári jınala kele, qazaqy bolmysymnyń qalyptasýyna negiz qalady.
Mektepti orys tilinde támamdaǵanymyzben, qatarlastarym ana tilin tereń meńgerýde, qazaq ádebıeti jaýharlaryn óz kúshimen oqyp, zerdelep, túsinýinde aıtarlyqtaı qıyndyqqa kezige qoıǵan joq. Bala kezimizde qanatyn keńge jaıǵan aýyldar qazaqylyqtyń naǵyz qaınap turǵan ordasy men ortasy bolǵany málim. Keshke kórpesheniń ústine jata qalyp, tapjylmaı kitap paraqtaımyz. Ol kezde onynshy bilte shamnyń jaryǵy búgingi elektr shamynan kem emes edi biz úshin. Apta saıyn kem degende bir kitap aýystyramyz. Sóıtip, bilimdi oryssha alsaq ta ádebı kitaptardy qazaqsha oqyp, ulttyq rýhanı nármen sýsyndadyq.
Qazirgi jas órender kezindegi biz sııaqty qazaqy aýyl tárbıesin kórip ósip keledi dep aıta almasaq kerek. О́ıtkeni búgingi jahandaný dúbirine qosylǵan aýyldyń ózi qazaqylyqtan ajyrap bara jatqandaı. Onyń ústine, búginde eldi mekenderde biz kórgen deńgeıdegi aqsaqaldardy kezdestirýdiń ózi qıyndap barady. Sondaı-aq aýylǵa aıyna kem degende bir soǵyp, adaldyqty, tazalyqty, irilik pen azamattyqty dáripteıtin jyraýlar tóbe kórsete me qazir? Árıne, joq! Búgin ýyljyp turǵan, sanasyna ne quısań da so boıda sińirip alar mektep jasyndaǵy órenderge jol kórsetip, baǵyt silter aqylman ata-ájeniń de joqtyń qasy ekeni ashy da bolsa shyndyq.
Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini, qazirgi qoǵamnyń basty mindeti – bala men jasóspirimnen naǵyz ultjandy qazaq azamatyn tárbıelep shyǵarý bolýǵa tıis. Bilikti maman, bilgir jumysshy daıarlaý isi sodan keıin turǵany jón. О́ıtkeni ultyn súımegen jastan eli men jerine jany ashıtyn azamat ósip shyqpaıdy.
Serikbaı QOShQAROV,
Qorqyt Ata atyndaǵy ýnıversıtettiń professory
QYZYLORDA
Osy biz ne jep, ne iship júrmiz?
Osydan biraz ýaqyt buryn Petropavlda bir úıdiń eki balasy birdeı dúkennen alǵan shujyq pen tushparany jep kóz jumǵany týraly aqparat tarady. Osy oraıda meni úıine tapsyryspen tamaq aldyryp ishetinder tańǵaldyrady. Ol astyń adaldyǵyna, tazalyǵyna senim bar ma? Kókónis pen jemisti as sodasymen jýý kerek degendi estigen soń, osyny tekserý úshin solaı jasap kórdim. Sonda meıiz ben jańǵaqty jýǵan sý eden jýǵan sýdaı qap-qara boldy.
Qoǵamdyq tamaqtandyrý oryndarynyń bálen kılo bolatyn azyq-túlik túrlerin as sodasymen, odan soń tuzdy sýmen (mıkrobtardy óltirý úshin) jýyp jatqanyna úlken kúmánim bar. Ol taǵamdardaǵy ettiń nendeı janýardyń eti ekenin kim bilipti. Saýdagerler tabys tabý úshin neshe túrli aıla-sharǵyǵa baryp jatady. Olaı bolsa, tapsyryspen as aldyryp ishýdiń qaýipti ekenin túsiný kerek-aq. Onyń ústine, dúkenderdegi, bazarlardaǵy kolbasalar, bizdińshe shujyqtar júnnen, teriden, untaqtalǵan súıekten, soıadan jasalyp, boıaǵyshtar men dámdeýishter qosylady degen sóz erteden aıtylyp keledi. Myńǵyrǵan mal bolǵan keńestik zamanda kolbasa tapshy bolyp, keıde arnaıy talonmen beriletin. Búginde kolbasanyń túr-túri tolyp tur.
Osy oraıda mynadaı bir jaıtty aıta ketkim keledi. Kókónis pen jemis-jıdek jeseń, dárýmenge jarısyń deıdi. Bizdiń shaǵyn ǵana aýyldan 94-96 jasqa kelip dúnıeden ótken 4-5 adamdy bilemin. Al 85-87-ge kelgender odan da kóp. Eń qyzyǵy, sol kisiler eshqashan kókónis te, jemis-jıdek te jegen emes. О́ıtkeni bizdiń jaqta ótken ǵasyrdyń 80-jyldaryna deıin jemis tapshy boldy, tipti qııar men qyzanaqtyń ózi bola bermeıtin. Sebebi jergilikti halyq olardy ósirýmen aınalysqan joq, odan da mal baqqandy durys kórdi. Sóıtip, et jep, qymyz, aıran, qurtkóje ishti, jent jasap, qurt qaınatty. Qazirgi dárýmen dep júrgenderimizdiń tolǵan nıtrat ekenin eskersek, kókónistiń paıdasynan zııany kóp bolyp shyǵýy da ábden múmkin.
Meniń bir orys kórshim «dúkennen qyzanaq almaımyn, ol – rezeńke», deıdi. Sonda biz ne jep, ne iship júrmiz ózi?
Arman DÚISENBIN,
qarjyger
Qostanaı oblysy
Shalaǵaı sheshimniń zardaby kóp
Qazaqstannyń kúrtkontınentaldy elder qataryna jatatyny belgili. Aýanyń temperatýrasy jazda +40 gradýsqa, ońtústik óńirlerde tipti odan da joǵary kóterilse, qysta soltústik, soltústik-shyǵys jáne shyǵys óńirlerinde –40 gradýsqa deıin tómendeıtin kezder bolyp turady. Baıqasańyzdar, aıyrmashylyq jer men kókteı, ıaǵnı 80 gradýsqa deıin barady. Keıbir máselede osyny eskermeıtinimiz ókinishti-aq!
Bul jerde kólik qyzdyratyn ýaqytqa 5 mınýttyq shekteý qoıatyn zańǵa narazylyq bildirgimiz keledi. 5 mınýtta –40 gradýs turmaq, –15-20 gradýstyń ózinde kólik jetkilikti deńgeıde qyzyp úlgermeıdi. Muny tehnıkadan habary bar kez kelgen adam biledi. Bizde mundaı zań budan 20 jyl buryn qabyldansa da, osyǵan deıin qalyń kópshilikke belgisizdeý bolyp kelgeni tańǵaldyrdy. Shynymyzdy aıtsaq, ózimiz de elimizde osyndaı zań qoldanysta ekeninen beıhabar ekenbiz.
Al jaqyndaǵy el aýmaǵyn qamtyǵan aıazdy kúnderdiń birinde qaraǵandylyq «ekologııa janashyrlarynyń» biri kórshisiniń kóligin 5 mınýttan artyq qyzdyrǵanyn erinbeı-jalyqpaı beınejazbaǵa túsiripti. Sóıtip ony dittegen jerine jetkizgennen keıin bul zań jalǵannyń jaryǵyna jarq etip shyǵa kelip, búkil el qulaǵdar boldy. Aldaǵy kezderi mundaı belsendilerdiń kóbeıip ketpesine kim kepil?
Bizdińshe, aıyppuly aıtarlyqtaı bul zańnyń qabyldanýynyń ózi durys emes. Qazaqstandy qysy maı tońǵysyz Eýropa jáne basqa eldermen esh salystyrýǵa bolmaıdy. Keıbir osy zańǵa bastamashylyq tanytqandar kezinde Almaty men bas qaladaǵy, ózge de iri eldi mekenderdegi kólik keptelisteri ekologııaǵa anaǵurlym kóp zııan keletinin nege oılamaǵan?
Danııar BAIMURATOV,
taksı júrgizýshisi
Shyǵys Qazaqstan oblysy