Juban Moldaǵalıev – HH ǵasyrdaǵy qazaq poezııasynyń kórnekti ókilderiniń biri. Onyń shyǵarmashylyǵy, ómir joly týraly ańyzǵa bergisiz áńgime, estelik aıtylyp ta, jazylyp ta keledi. Qazaq aman bolsa, áli aıtyla da, jazyla da bermek.
Jubaǵań sol kezdegi Odaq qalamgerleriniń kóbiniń qoly jete bermegen laýazymdy qyzmetter atqardy. Bıik minberlerden sóıledi, jyr oqydy. Bir ǵana «Men qazaqpyn!» poemasy aqynnyń ataǵyn aspandatty, aıdaı álemge jaıdy. Keńestik júıe kezinde bulaısha batyl jyrlaý arystannyń aýzyna barýmen birdeı bolatyn. Aqyn antyna adal, halqyna qurmetti, qarapaıym ǵumyr keshti. Týǵan jerin súıdi, biraq jershildikke, jerlestikke, rýǵa bólingen joq. Atalǵan óleńde aıtqandaı:
«...Bilmeımin bólinýdi, rý zańyn,
Bilemin bir Jaıyqta turý zańyn.
Ulyna Otan-Ana bolsa rıza,
Men oǵan óle-ólgenshe rızamyn!» –
dedi sodan.
Sonshalyq baı ómirbaıany bola tura, Juban aqyn ózi týraly tom-tomdap kitap jazyp, memýarlyq dúnıe shyǵaryp, ýaqyt ketirmegen adam. Bar nıeti halqyna adal qyzmet etý boldy. Jastaıynan jetimdik kórip, qıyndyq keshken, baqytty balalyǵy bolmaǵan, jalǵyz anasynyń qanatynyń astynda ósken ul ómirdiń uly joryǵyn bir ǵana óleń-tolǵaýǵa asqan sheberlikpen syıǵyza alǵan. Biz aıtqaly otyrǵan «Anketama qosymsha» óleńine aqynnyń bar ǵumyry sıyp tur deýge bolady.
Bıyl qazan aıynda Juban shaıyrdyń týǵanyna 105 jyl tolady. Dóńgelek data bolmasa da, aqynnyń ataýly kúnin týǵan jeri Aqjaıyq aýdany aýqymdy is-sharalarmen atap ótýdi josparlap otyr. Iаǵnı aqynnyń atamekeni úshin bıyl «Juban jyly» deýge tolyq negiz bar dep esepteımin. Oǵan Jazýshylar odaǵynan bastap, oblys, aýdandardaǵy zııaly qaýym, qalamgerler atsalyssa, quba-qup.
Týǵan topyraǵy aqynnyń ár jylǵy mereıtoıyn ónegeli ótkizip keledi. Onyń 80, 90, 100 jyldyǵyna oraı «Qazaqtyń Jubany» atty kitaptar jaryq kórdi. Bul úrdis amandyq bolsa, alda da jalǵasady dep oılaımyn.
Búgingi jas urpaq – elimizdiń erteńi. Olardyń Juban aqyn týraly tereń bilýi, maqtan etýi mańyzdy. Jas qaýym Juban jyryn jattap óskeni durys. Ondaı eljandylyq qasıet daryǵan óńirler bar. Mysaly, Jympıtynyń kári-jasy Qadyr aqynnyń jyryn kez kelgen ortada jatqa soǵady. Muqaǵalıdyń aýyly da solaı. Bizge de osy úrdis úlgi bolsa, káne.
Dana Qadyrdyń ózi Jubaǵańnyń:
«...Asan bop týyp qazaqtar,
О́ledi Asan qaıǵy bop...» –
degen egiz jolyna tańǵalýmen ótkenin óz aýzynan estidik. «Apyraı, osy oı maǵan qalaı kelmedi?» degen ókinish, tipti qyzǵanysh ta boldy», degen edi Qadyr aqyn. Osydan-aq Jubannyń arqaly aqyn, jampoz jyraý ekeni taıǵa tańba basqandaı kórinedi.
Aqynnyń «Anketama qosymsha» óleńinde bári bar. Tutas bir dáýir bir óleńge sıyp ketken. Bul – aqyn sheberligi. Budan ózge qysqa da nusqa óleńmen jazylǵan ómirbaıan kózimizge shalynǵan joq. Atyshýly ashtyq jyly ómirge kelgen uldyń «Uly joryǵy» jyrmen kestelenip júre beredi. Anasy, jary, ul-qyzy týraly da beınelep, baǵalap aıtyp ótedi. Áıtpese aqynnyń analarǵa arnalǵan «Jesir taǵdyry» atty keń qulashty, epıkalyq poemasy bar ǵoı. Búginde 95 jasqa tolyp otyrǵan aıaýly jary Sofııa týraly:
«...Jar da joq Sofııamdaı jer betinde,
Jel bolyp bir tımegen el betine.
Qýanysh, Qýandyǵyn, Azamatyn,
Ananyń sýsyndatqan sherbetine!» – dep, bir-aq shýmaqpen asyl jarynyń adamdyq, analyq qasıetin tanytyp ótedi.
«...Úılendik, úılendik te tura berdik,
Joq edi synyq ojaý mura derlik...» – dep keletin joldar bolýshy edi aldyńǵy basylymdarda. Shamasy, qysqartýǵa túsken bolýy kerek. Týǵan jeri Jylandy týraly da jyly shýmaqtarmen baıandap ótedi. Bir sózben aıtsaq, «Anketama qosymsha» atty ǵumyrdarııalyq óleńdi túısikpen túsinip, jadyǵa alyp oqý kerek. Oqylyp jatsa, tyńdaý kerek.
1990 jyly Jubannyń 70 jyldyǵy Qýraılysaı aýylynda respýblıkalyq dárejede atalyp ótti. Sonda aýyldasy, maıdandas dosy, aqyn, ǵalym Saǵynǵalı Seıitov «Jylandymen júzdeskende» atty óleńin úlken tebirenispen kózine jas alyp turyp oqyp edi. Az ǵana úzindi keltire keteıin:
«Bireýlerge atyń tańsyq, Jylandy,
Bireýlerge beseneden unamdy.
Bermen qara, betińdi bur, men bilsem,
Jylan emes, dańqyńdy adam shyǵardy.
О́zińde bir jylylyq bar, Jylandy,
О́zińde bir ulylyq bar, Jylandy.
Rahmet saǵan: týdyń aqyn aqıyq,
Jany jaısań, jomart júrek Jubandy.
Keshir meni! Keshire gór, Jylandy,
Men qanshama bolsam-daǵy shydamdy,
Topyraǵyńa tıgen shaqta tabanym,
Kózim mólt-mólt monshaq shyqpen shylandy.
Shylanbady, aǵyl-tegil bulandy,
Serpe almadym janarymnan tumandy.
Keshir meni! Kele almadym ertip men,
Dara daryn, dana ulyń Jubandy!
Az ba adamdy opyndyrar shetin is?
О́leńtim-aý, sen de keshir: ótinish.
Jetpisine jetkize almaı Jubandy,
О́zegimdi órtedi ǵoı ókinish!»
Aqyn osy ómirbaıandyq óleńiniń basynda jyraýlyq qııalyna jol berip, armanyn aıtady. As ta tók toı bolǵanyn shalqyta jyrlaıdy ǵoı. Sol qııaly, armany sol kezde qııal bolsa da, búginde, shúkir, eli ardaqtap, aqyn atyn asqaqtata toılap kele jatyr. Áli de toılaı bermek. Qıyn kezde Jylandyda bolmaǵan toı Jaıyǵyn jaılaǵan jaısań eldiń toıyna aınalǵaly qashan.
Saǵyntaı BISENǴALIEV,
aqyn, Jazýshylar odaǵynyń múshesi