Buqaralyq sportqa da bap qajet

Memleket basshysy osy paıymyn byltyr HHHIII Jazǵy Olım­pıada oıyndarynyń júlde­gerlerimen kezdesýde sóılegen sózinde taǵy bir málimdeı kele, Úkime­t­ke sport salasynda adal báse­ke­lestik ornatýdy, sybaı­las jemqorlyqpen batyl kúresýdi, tamyr-tanystyqtan jáne joǵary jetistikterge jetýge kedergi kelti­retin basqa da faktorlardan arylý­dy, sonyń ishinde qoǵamda syn­ǵa alynyp júrgen shetelder­den legıoner-sport­shylardy shaqyrý praktıkasy­nan bas tartýdy, al problema týyndaǵan sport túrlerine myqty shetel jattyq­tyrýshylaryn tartý múmkindigin qarastyrýdy tapsyrdy.

Prezıdent ótken jylǵy «Ádiletti Qazaqstan: zań men tártip, ekonomıkalyq ósim, qoǵamdyq optımızm» Joldaýynda da óziniń bu­qaralyq sportty damytýǵa erekshe mán berip otyrǵanyna toqtala kelip, sport salasyndaǵy zańnamany jańartatyn kez kelgenin, oǵan engiziletin ózgertýler buqaralyq sport pen balalar sportyn damytýǵa zor serpin berip, bolashaq jeńimpazdar shoǵyryn daıar­laýǵa jol ashýǵa tıistigin atap aıtty.

Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes Úkimet buqaralyq sportty damytýǵa basa kóńil bóle bastady. Buǵan buqaralyq sport pen kásibı sportty qarjylandyrýdaǵy jer men kókteı aıyrmashylyq joıylǵany aıǵaq. Mysaly, 2023 jyly buqaralyq sportqa – 35 mlrd teńge, kásibı sportqa 340 mlrd teńge jumsalǵan. Al ótken jyly buqaralyq sportty qarjylandyrý 5,6 esege jýyq ulǵaıtylyp, 195,4 mlrd teńgege jetken. Kerisinshe kásibı sportqa jumsalǵan qarjy eki esege jaqyn azaıtylyp, 185,5 mlrd teńge bólingen. 2028 jylǵa deıin elimizde 401 sport nysanynyń qurylys jáne jóndeý jumystary júzege asyrylmaqshy. Sonyń ishinde aýyldy jerlerde 213 sport nysany salynyp, qoldanystaǵy 58-i jóndeýden ótkizilmekshi.

Memleket basshysynyń tapsyrmasyn oryndaýǵa Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi de belsene kiristi. Antıkordyń aralasýy nátıjesinde byltyr jalǵan sport is-sharalary men ja­laqyǵa negizsiz qosylǵan ústem­aqylarǵa jumsalǵan 1,3 mlrd teńge bıýdjetke qaıtaryldy. О́ńirlerdiń fýtbol klýbtaryn ustaýǵa bólingen qarajat 2,2 mlrd teńgege qysqartyldy. Sonyń ishinde Túrkistan oblysy boıynsha – 1 mlrd teńge, Aqmola oblysy boıynsha – 390 mln teńge, Qostanaı oblysy boıynsha – 350 mln teńge, Pavlodar oblysy bo­ıynsha – 300 mln teńge, Jetisý oblysy boıyn­sha – 146,2 mln teńge. Kásibı sportty qarjylandyrý 4,6 mlrd teńgege azaıtyldy, onyń 4,2 mlrd teńgesi Shymkent qalasyna tıesili.

Sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyz­met byltyr sport salasyndaǵy sýyq qoldy suǵanaqtardyń birinen soń birin jal­ǵannyń jaryǵyna shyǵardy. «Ba­lyq basynan shirıdi» degendeı, beıindi mınıstrliktiń burynǵy vıse-mınıstri, Sport jáne dene shynyqty­rý iste­ri komıtetiniń tóraǵasy qylmys­tyq jaýaptylyqqa tartyldy. «Jekpe-jek» federasııasynyń prezıdenti 2021 jyly Almaty qalasynda ótken álem chempıonatynyń hattamalaryn qoldan jasaǵany úshin kináli dep tanylyp, sot úkimimen 3 mln 692 myń teńge aıyppul tóleý jazasyna kesildi. Ol jalǵan qujattardy paıdalana otyryp, sportqa qatysy joq adamdarǵa «Halyqaralyq dárejedegi sport sheberi» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy» sporttyq ataqtaryn berýge ótinim bergen. Antıkordyń aralasýymen jalǵan sportshylar alǵan ataqtarynan aıyryldy. Taldyqorǵan qalalyq soty «Jetisý» fýtbol klýbynyń sport dırektoryn fýtbolshyǵa bonýs berý degen syltaýmen 5,5 mln teńge bıýdjet qarajatyn jymqyrǵany úshin kináli dep tanyp, oǵan 3 jyl 6 aı bas bos­tandyǵyn shekteý túrindegi jaza taǵaıyndady. Astana qalasynyń qyl­mystyq ister jónindegi aýdanaralyq soty «Astana» olımpıadalyq daıarlyq ortalyǵy» res­pýb­lıkalyq memlekettik qazynalyq kásiporny (RMQK) ákimshilik-sharýashylyq bóliminiń basshysyn «Elge qamqor» qoǵamdyq birlestiginiń ókilin RMQK-niń laýazymdy tulǵalaryna memlekettik satyp alý sharty aıasynda atqarylǵan jumystar aktilerine qol qoıýǵa  600 myń teńge para berýge ıtermelegeni úshin kináli dep tanyp, oǵan 12 mln teńge aıyppul saldy. Taıaýda Týrızm jáne sport mınıstrligi Sport jáne dene shynyqtyrý isteri komıtetiniń «Sportty damytý dırek­sııasy» RMQK dırektory men onyń orynbasaryna qatysty tergeý aıaqtaldy. Olar kásipkerlik sýbektilerimen birlesip, sport jabdyqtaryn satyp alý jáne týrıstik operatorlarmen quny joǵary sharttar jasasý arqyly 584 mln teńge bıýdjet qarajatyn jym­qyrdy degen kúdikke ilindi. RMQK dırek­toryna jeke kompanııanyń dırek­tory retinde 2021 jyly Batys Qazaq­stan oblysynda fýtbol men dopty hokkeıdi damytýǵa bólingen 161,9 mln teńge bıýdjet qarajatyn qaltasyna bas­ty degen aıyp ta taǵylyp otyr. Sy­baı­las jemqorlyqqa qarsy qyzmet Alma­ty qalasy Sport basqarmasynyń jáne Olımpııalyq rezervti daıarlaý ortalyǵynyń burynǵy qyzmetkerlerine jáne «Aqjaıyq», «Kaspıı» fýtbol klýbtarynyń basshylaryna qatysty da sot aldyndaǵy tergeý júrgizip jatyr.

2018 jyldan bastap sport salasynyń bıýdjeti eki ese ósip, 1,4 trln teńgege jetti. Osynshama qarjylandyrýǵa qara­mas­tan, elimizdiń Olımpıadalarda medal jeńip alý kórsetkishteri jáne Dúnıejúzilik sport reıtıngindegi orny kóńil kónshitpeıdi. Buǵan qosa elimiz kúdikti matchtar sanynan da sybaılas jemqorlyqqa ushyraǵan elderdiń biri tanylyp, «Sportradar» halyqaralyq uıymy­nyń antıreıtınginde 4-orynda. О́ńirlerdiń kásibı fýtbol klýbtary keıingi 3 jylda bekitilgen lımıtten tys 30 mlrd teńgeden asa jalaqy tólegen. Onyń qomaqty bóligin legıoner-fýtbolshylar ıemdengen.

Jalpy, táýelsizdik jyldary elimiz olımpıadalyq sport túrinen 126 sportshyny shetelden shaqyrǵan. Alaıda olardyń 79-y keıin elderine oralǵan. Antı­kordyń taldaýyna qaraǵanda, kásip­tik sport salasynda ashyq emes jáne sýbek­tıvti tólemder jasaýǵa qolaıly jaǵdaı jasalǵan. Beıindi mınıstr­lik 2020 jyly engizýdi josparlaǵan «E-sport» ulttyq sıfr­lyq platformasy áli daıyn emes. Al bu­qaralyq sportta qarajat bólý rásimi sıfr­landyrylǵan jáne ataýly sıpat alǵan.

Joǵary jetistikter sportynyń basty demeýshisine aınalǵan «Samuryq-Qazyna» aksıonerlik qoǵamy keıingi 6 jyl ishinde 4 kásibı klýbty qarjylandyrýǵa 138 mlrd teńge bólgen. Sonyń ishinde «Astana» fýtbol klýbyna – 50,1 mlrd teńge, «Barys» hokkeı klýbyna – 48,8 mlrd teńge, «Astana Qazaqstan Team» velokomandasyna – 31,5 mlrd teńge, «Astana» basketbol klýbyna – 8 mlrd teńge. Osyndaı mol qarjy esebinen kásibı klýbtardyń basshylaryna joǵary jalaqy taǵaıyndaý, ónimsiz oıynshylarǵa qomaqty tólemder tóleý, kúmándi agenttik kelisimder jasaý joǵary jetistikter sportyndaǵy júıeli táýekelder bolyp keldi. Taǵy bir soraqy jaǵdaı – keıingi 10 jylda 55 memlekettik sport ǵımaraty jekemenshikke ótkizilip, olardyń senimdi basqarýshylary men jańa ıeleri sol múlikti memlekettiń ózine jalǵa berip, sportshylardy daıarlaǵany úshin bıýdjetten 83,8 mlrd teńge qarjy alǵan.

Mine, osyndaı keleńsizdikterdiń tamyryna balta shabatyn kez keldi. Memleket basshysynyń tapsyrmasymen ázirlenip, qazir Májiliste qaralyp jatqan «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine dene shynyqtyrý jáne sport, sondaı-aq normalardyń artyq (shamadan tys) zańnamalyq reglamenttelýin bolǵyzbaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasynda bıylǵa deıin respýblıkalyq bıýdjetten qarjylandyrylyp kelgen 180 sport túriniń sanyn 60-qa deıin qys­qartý, bıýdjet pen kvazımemlekettik kásiporyndar qarjysy esebinen legıoner-sportshylardy shaqyrýǵa tyıym salý sııaqty kópshilik kókeıindegini dóp basqan jańashyldyqtar bar. Eń bastysy – Úkimet pen Parlament buqaralyq sporttyń, Prezıdent aıtqandaı, jańa chem­pıondar shyńyna shyǵatyn pıramı­daǵa aınalýyna dańǵyl jol ashýǵa tıis.