Ǵylymnyń óshpes shyraǵy

Jalpy, Sarybaevtar áýleti qoǵa­my­myz­dyń mádenı ómi­rin­de erekshe oryn alady. Áke­le­ri Shamǵalıdiń ózi «Orys mek­tep­terinde qazaq tilin úıretý ádistemesi» taqyrybynda dıssertasııa jazǵan tuńǵysh ǵalym desek, Shora Shamǵalıulynyń inisi, tanymal óner qaıratkeri Bolat Sarybaev – qazaq halqynyń mýzykalyq aspaptary men dástúrli qazaq mýzyka mádenıetiniń jandanýyna aıtarlyqtaı eńbek sińirgen sańlaq. Asyldyń tuıaǵy, kompozıtor Talǵat Sarybaev «Araı», «Jetigen», «Gúlder» vokaldy-aspaptyq ansamblderiniń qu­rylýyna sebepshi bolǵan, «Bir bala», «Maýsymjan», «Kerimaı» sııaqty basqa da birtalaı halyq ánderi men qazaq kompozıtorlary ánderiniń estradalyq úlgide keń taralýyna, jańasha óńdep, kórkemdelýine bir kisideı ter tókken óner ıesi edi.

Shora Shamǵalıulynyń uly Qaırat Sarybaev – belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri, dıplomat. Birde onyń ákesi týraly tebirene sóılegen sózine kýá boldym. «Qazaq balabaqshasynda tárbıelendim. Qazaq mektebinde bilim aldym. Bala kúnimnen bastap ana tilimniń qadir-qasıetin sezinip ósýime ákemniń tıgizgen yqpaly óte zor boldy. Munyń bári qazir ótkenge oılana kóz tiksem, ákeniń balaǵa degen súıispenshiliginiń eń jarqyn kórinisi eken» dep tabandy árekettiń keıde adam taǵdyryna da áser etip jatatynyn rııasyz kóńilmen jetkizgen edi. Sonda birneshe avtobýsqa aýysyp miný arqyly áýpirimdep jetetin Almatydaǵy jalǵyz qazaq balabaqshasyna ulyn óz qolymen jetektep aparyp júrgen danagóı Shora aǵamyz el erteńi tikeleı til taǵdyryna baılanysty bolatynyn erte uqqan shyn mánindegi kóregen jan bolǵany ǵoı. Osynyń nátıjesinde sol ul búginde birneshe eýropalyq tilderdi emin-erkin meńgerýmen qatar kókeıdegi kórikti oıdy ana tilinde aıtyp júrgen azamat. Qyzdary Maıra men Saltanat ta rýhanı álemmen tyǵyz baılanysty. Biri fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent ári áke jolyn qýyp, ǵylymı-pedagogıkalyq qyzmetpen aınalyssa, endi biri rejıssýra salasynyń bilikti mamany.

Akademık Sh. Sarybaevtyń san qyrly qasıetin bir sózben aıtyp taýysý múmkin emes. Ol mýzykany, án ónerin (ózi birneshe tilde án salatyn), sportty súıdi. Onyń jınaǵan kolleksııasy mazmunymen, taǵy­lymdyq úlgisimen jan baýrady. Ǵylymǵa, ádebıetke, tarıhqa, mádenıetke, sportqa qatysty dúnıeler ǵajaıyp áserge bóleıdi. Marka, tósbelgi, moneta úlgisindegi toptamalar, kórnekti tulǵalar men áıgili áıelder týraly, halyqtyq medısına jaıyndaǵy kitaptar, anekdottar jáne t.b. materıaldar eshkimdi beıjaı qaldyrmaıdy. Keıbir tanym-túısigi taıaz jandar kolleksııa degendi qoly bos adam aınalysatyn usaq-túıek nárse dep oılaıdy. Kolleksıoner Shora mundaı pikirdiń shyndyqqa múlde janaspaıtynyn dáleldep berip ketti. Onyń ár jıǵan qundy dúnıesinen sol kezeńge tán bederli boıaýdyń bárin tabasyz.

Aıta ketetin bir jaıt, onyń kolleksııaǵa degen qushtarlyǵyn oıatýǵa ákesiniń eńbekteri áser etti dep paıymdaýǵa tolyq negiz bar. Shamǵalı Haresuly pedagog, ádebı synshy, aýdarmashy hám jýrnalıst retinde tanylyp, kezinde Alash zııalylarymen rýhtas, pikirles bolǵan eken. Ol kisi kitap jınaýmen aınalysqan, úıindegi kitaphanasy aýqymdy edi. Sonymen qatar ózi súıetin kásipten qol úzip ketpeı, armanyna qanat bitirgen taǵy bir tulǵa Shoqan Ýálıhanov edi. Shoqandy alǵashqy qazaq kolleksıoneri dep tanydy. Sol sebepti de onyń shyǵarmalaryna jıi júginetin, shashyrańqy lıngvıstıkalyq ıdeıa­lar, baqylaýlar, málimdemeler jınaıtyn. Ol óziniń bir eńbeginde bylaı dep jazdy: «Sh. Ýálıhanov birneshe Batys Eýropa jáne shyǵys tilderin meńgergen. Olardyń sátti ıgerilýine onyń erekshe tildik qabileti men fenomenaldy jady yqpal etti. Ony óz zertteýlerin­de Salystyrmaly tarıhı ádisti al­ǵash­qy­lardyń biri bolyp qoldan­­ǵan ǵalym dep sanaýǵa bolady.

Kóp til bilý, shet tildi halyq­tardyń ǵalymdary eńbek­terine úńilý oǵan túrki jáne basqa, ásirese týys emes tilderdiń derekterin erkin qoldanýǵa, salystyrýǵa múm­kindik berdi».

Keıin ol Shoqan Ýálıhanovtyń lıngvıstıkalyq murasyna, onyń eńbekterin taldaýǵa qatysty bir­qatar ǵylymı maqala jazdy. Akademık Sh.Sarybaevtyń shyǵar­mashylyǵy degende, aldymen onyń eńbekteriniń taqyryp aıasy jurt nazaryn aıryqsha aýdarar edi. Bul bir sanańyzǵa kún sáýlesiniń jaryǵy túskendeı zeıinińizdi ashatyn keń tynysty, arnasy aýqymdy dúnıe der edik. Bular – qazaq til biliminiń tarıhy, leksıkologııa, leksıkografııa, termınologııa, etımologııa, grammatıka, dıalektologııa, jalpy túrkologııa sııaqty ana tilimizdiń ózekti salalaryn qamtıtyn zertteýshilik ári teorııalyq ádistanymdyq sıpattaǵy eńbekter.

1959 jyly Sh.Sarybaevtyń «Mejdometıe v kazahskom ıazyke» degen kitaby jaryq kórdi. Bul eńbekte odaǵaı kategorııasy ár qyrynan qarastyrylǵan: maǵynalyq toptary, grammatıkalyq-qurylymdyq erekshelikteri, modaldy-ekspres­sıvti reńki, etımologııasy, taǵy basqa da jaqtary. Eńbekte odaǵaı birlikteri sóıleý aktisinde, sóı­lesimde, dıalog jaǵdaıynda kórinis tabatyn fýnksıonaldy grammatıka turǵysynan zerttelgen. Intonasııanyń maǵyna ajyratýshy qasıetine nazar aýdaryp, avtor kontekstiń, sıtýasııanyń mańyz­dylyǵyn basa aıtqan. Oda­ǵaı kategorııasynyń leksıka-gram­matıkalyq tásilder arqyly jasalǵan túrleri zerttelip, olar­dyń jasalý joldary, prosodıka erekshelikteri naqty tildik faktilermen, eksperımentaldy-fone­tıkalyq ádistermen dálel­dengen. Odaǵaılar qurylymy, semantıkasy jaǵynan da ózderi túziletin mátinmen, kontekspen, sóıleý jaǵdaıatymen tyǵyz baılanysta jáne olarǵa baǵynyshty bolyp, solardyń quramynda ǵana óz maǵynasyna tolyq ıe bola alatyny kórsetilgen. Adam faktory, tildiń kommýnıkatıvtik qasıeti, pragmalıngvıstıka aspektileri turǵysynan zerttelýi qazaq til bilimi úshin mańyzdy bolatyny anyq.

Sóz sazynyń sóıleý tilindegi atqaratyn rólin durys túsinip, avtor onyń sóıleý prosesindegi qyzmetin, sóılegende kórinis tabatynyna kóńil bólgen jáne ol statıkalyq sıntaksıste emes, dı­namıkalyq sıntaksıste qaras­tyrylatyny aıqyn kórinedi. Avtordyń bul pikiriniń qazirgi tańda damyp kele jatqan kom­mý­nıkatıvti lıngvıstıka, pragmalıngvıstıkamen ushtasatynyn kórip otyrmyz. Til adamdardyń qarym-qatynas ornatý quraly (kommýnıkatıvtik) ekenin eskere otyryp, tildik formalardy qarym-qatynas materıaly retinde zertteýdiń kommýnıkatıvtik aspek­tisinde qarastyrý qolǵa alynyp jatyr. Osy baǵytta til bir­lik­teriniń kommýnıkatıvtik akt pro­sesinde, kontekst, sıtýasııa jáne sóıleýdiń dıalogtik formasynda qarastyrylýy ózekti bolyp sanalady.

Avtor zertteý barysynda kóp maǵynaly odaǵaılardyń semantıkasy prosodıkalyq quraldarmen baılanysyna asa kóńil bóledi. «Tilimizdegi kóp maǵynaly odaǵaı­lar­dyń árbireýi jumsalatyn maǵy­nasyna qaraı ár túrli ıntonasııa­da aıtylady. Birese sozylyńqy, baıaý, birese julyp alǵandaı tez, jyldam aıtylady. Keıbir kóp maǵynaly odaǵaılar maǵynasy­nyń qubylýy olardyń aıtylý melodıkasyna, yrǵaqqa baıla­nysty bolady» deıdi ǵalym. Jumys­ta jalpy sıtýasııa, kommýnıka­tıv­tik akt prosesine, kontekske súıenip, avtor odaǵaı birlikte­rin mo­daldy-semantıkalyq top­tarǵa jikteıdi. Olardyń kommýnıkatıvtik-emosıonaldy qyz­meti tek kontekst quramynda ǵana ashylatyn bolǵandyqtan, avtor odaǵaılardyń semantıkalyq ereshelikterin dıalog kóleminde berip otyrady. Sondaı-aq bir odaǵaı birligi ár túrli toptarǵa kirýi múmkin, bul jaǵdaıda olardyń mazmuny tek prosodıkalyq tásilder arqyly ǵana ajyratylady. Odaǵaı birlikteriniń kóp maǵynanyń ishinen naqty da dál maǵynasy aıtylym­da prosodıkalyq tásilder arqy­ly ǵana anyqtalatynyn kórsetý úshin eks­perımentaldy-fonetıkalyq tal­daý jasalǵan. Sondaı-aq sóz sa­zy­nyń mazmun ajyratatyn qyz­metin avtor eksperımentti túrde dáleldegen.

Ǵalymnyń doktorlyq dıssertasııasy qazaq tiliniń dıalektologııasy máselelerine arnalǵan. Shora Sarybaevtyń dalalyq zert­teý­lerdegi kóp jyldyq tájirı­besi, dıalektologııalyq atlas pen sózdikti qurastyrý, dıalektilik birlikterdi teorııalyq taldaý týraly oılary túrkologııa mamandary arasynda túrli pikirtalastar týdyrdy. Qazaq tilindegi dıalekti­ler men dıalektilerdiń bar eken­digine kúmán keltirgen kezde ǵalymǵa qazaqtardyń aýyzeki tiliniń óńirlik erekshelikteriniń bar ekendigin dáleldep shyǵý ońaı­ǵa túsken joq. Sol úshin Qazaq­stannyń búkil aýmaǵy boıynsha alys ekspedısııalarǵa baryp, lıng­vıstıkalyq materıal jınaýǵa týra keldi.

Shora Shamǵalıuly altaıstı­kanyń damýyna zor úles qosty. Ol mońǵol jáne qazaq tilderiniń salys­tyrmaly grammatıkasy boıynsha birqatar maqalalar jarııalady, bul til bilimindegi tutas baǵytqa negiz boldy. Ǵylymı jurtshylyq onyń qazaq-mońǵol tildik baılanystary jónindegi jumystaryna úlken qyzyǵýshylyq tanytty.

Sonymen qatar ol elimizdegi bıblıografııalyq ǵylymnyń bas­taýynda turǵan adamdardyń biri edi. Ǵalym bıblıografııa negizderin bilimniń erekshe salasy retinde tanyp-bilýdi kózdeıdi. Tereń bilim men mol tájirıbeniń arqasynda Shora Shamǵalıuly qazaq til bilimi bıblıografııasynyń negizin qalaýshy tulǵa retinde aty tarıhta qaldy. Tabıǵatynan óte uqyp­ty Shókeńniń dıssertasııalar taqyryptary qamtylǵan kartotekasy bolatyn. Muny ol taqyryptar qaıtalanyp ketpeýi úshin jasaǵan edi jáne ǵylym jolyna jańadan túsken jas izdenýshilerge dıssertasııany qalaı jazý kerektigin, ádebıetpen qalaı jumys isteý kerek­tigin, qysqasy, jastarǵa baǵyt-baǵdar berýden, úıretýden jalyqpaıtyn.

1960 jyly lıngvıstıkalyq bıblıografııanyń birinshi tomy jaryq kórdi. Biraq ókinishke qaraı, taratýǵa tyıym salynyp, alynyp tastalady. Shókeńniń ózi aıtqandaı, sebep – sol kezdiń solaqaı saıasaty boıynsha saıası qate jiberilgendikten, kitap­qa A.Baıtursynuly, M.Juma­baı, J. Aımaýytuly, M.Dýlatuly, H.Dosmuhameduly, T.Shonanuly sııaqty arystardyń 150 eńbegi en­gizil­geni úshin. Keıinirek bıb­lıografııanyń taǵy 6 tomy jaryq kórdi. 2010 jyly bul eńbek Túr­kııada túrik tilinde qaıta basyldy. Ǵalymnyń qajyrly eńbe­giniń arqasynda HH ǵasyrdaǵy qazaq til bilimi boıynsha barlyq ja­rııa­lanymdardy qamtıtyn bire­geı bıblıografııalyq eńbek kópshilik oqyrman úshin baǵa jetpes lıngvıstıkalyq anyqtamalyq retinde qyzmet etedi.

Shora Sarybaev – 300-den astam monografııanyń, oqýlyqtyń, ǵylymı jáne pýblısıstıkalyq maqalanyń avtory, sózdikter qurastyrýshy, til bilimi boıynsha ǵylymı jýrnaldardyń redaktory. Oqyrmanǵa osy rette onyń ár jyldarda jaryq kórgen birqatar eńbekterin atap ótýdi jón sanap otyrmyz: «Qazaq tilindegi qıylysý» (1959), «Qazirgi qazaq tili» (1962, avtorlardyń biri), «Qazaq aımaqtyq leksıkografııasy» (1976), «6 tomdyq Qazaq til bilimi boıynsha ádebıettiń bıblıografııalyq kórsetkishi» (1965–1987), «Qazaq tiliniń tarıhı grammatıkasy» (1989, avtorlardyń biri), «Qazaq dıalektologııasy» (1967, 1991), «Qazaq leksıkasyndaǵy jańa sózder» (1992), «Qazaq til biliminiń máseleleri» (2000), «Qazaq tili boıynsha referattar men dıssertasııalardyń bıblıogra­fııasy» (2003), «Qazaq óńirlik sózdigi» (2005), «Orys-qazaq sózdigi» (2005), «Kazak turkcesi bibliografyasi» 2 tomdyq (2010), t.b.

Kórip otyrǵanymyzdaı, onyń ǵylymı eńbekteriniń taqy­ry­by alýan túrli bolýymen erek­shelenedi: bular negizinen jal­py jáne qoldanbaly til bili­mi­niń, aýdarma teorııasy men prak­­tıkasynyń máseleleri qoz­ǵal­ǵan dúnıeler, sondaı-aq pýb­lısıs­tıkalyq eńbekter.

Sh. Sarybaevtyń qazaq-qyrǵyz ǵalymdary arasyndaǵy ynty­maq­tastyqty damytýǵa aıtar­lyqtaı eńbek sińirgeni óz aldyna bólek áńgime. Qyrǵyzstannyń ǵylymı kadrlaryn daıarlaýǵa atsalysqany úshin, Qyrǵyz Respýb­lıkasynyń memlekettik tilin damytýǵa qosqan úlesi eskerilip «Qyrǵyz tili» medalimen marapattaldy (2012). Memleket úzdik jetistikteri úshin onyń eldik múddege saı qyzmetin óte joǵary baǵalady. Ol Qazaqstannyń eńbek sińirgen ǵylym qaıratkeri (1985), «Qurmet» (2000), «Parasat» (2006) ordenderimen marapattaldy.

Joǵaryda biz Shora Shamǵalı­ulynyń kásibine qosa ózi sú­­ıip aınalysatyn hobbıi týraly az-kem toqtalyp óttik. Sol oıymyzǵa qosymsha taǵy mynadaı faktilerdi mysalǵa keltirgimiz keledi. Ǵalym qoly qalt etken tusta «Qaırat» fýtbol komandasy týraly túrli basylymda jaryq kórgen materıaldardy jınap, toptastyrýdy ádetke aınaldyrǵan. 1955 jyldan bastap «Qaırat» komandasynyń jankúıeri bolǵan. «Birde-bir match­ty jiberip almaýǵa tyrystym, al eger oıyn shetelde ótip jatsa, «qaıratshylar» gazetterdi reportajdarmen alyp keldi» deıdi. Ol tipti ulynyń esimin áıgili fýtbol komandasynyń qurmetine qoıǵan eken.

Onyń kolleksııasyndaǵy júzden astam albom tek qana fýtbolǵa ǵana arnalypty. Mu­nyń qabatynda kitap, fýtbol kúntizbelerin basyp shyǵaryp, dop beınelengen sport kıim­derin, «Qaırat» komandasy oıyn­shy­larynyń qoltańbasy basylǵan doptardy, tósbelgilerdi jınaýǵa ekiniń biri qol jetkize almasy anyq. Shora Shamǵalıulynyń 70 jyldyǵyna oraı belgili fýtbolshy, sol kezdegi komandanyń turaqty kapıtany Tımýr Segizbaev barlyq qaıratkerlerdiń qoltań­basy qoıylǵan fýtbol dobyn syıǵa tartypty. Qyryq jylǵy qyrýar eńbekten erekshe tulǵanyń jan-dúnıesine shýaq shashqan áserli sátterdi ańǵarý qıyn emes.

Sport fenomeni túrli ma­mandardyń, sonyń ishinde lıng­vıs­terdiń nazarynan tys qalǵan joq, olar úshin sporttyq termınologııa áli kúnge deıin mańyzdylyǵyn joıa qoıǵan joq. Shora Shamǵalıuly óziniń taqyryptyq maqalalarynda sporttyq termınderdi júıeleý jáne qazaq tiline aýdarý boıynsha usynystar bergen. Mysa­ly, ol «sportshy» jáne «rekord­s­men» sóz­derindegi «aýysym» jur­naq­taryn «shy» jurnaǵyna (sport­smen – sportshy, rekordsmen – rekordshy) aýystyrýdy usynady. Sporttaǵy halyqaralyq termın sózderdi durys paıdalana bilýge óz únin qosady. Mysaly, polýfınal – jartylaı fınal, volnaıa borba – erkin kúres, sovremennoe pıatıbore – qazirgi bessaıys, lıchnoe pervenstvo – jekeleı birinshilik, akademıcheskaıa greblıa – akademııalyq esý, tolkanıe ıadra – ıadro serpý, prızer – júldeger, chempıon mıra – álem chempıony bolyp qoldanysqa enedi. Boks, fýtbol, badmınton, gandbol, rekord, fınal, hokkeı, chempıon, shaıba, kýbok tárizdi ózge tilden engen termınder sol kúıi saqtalyp qaldy.

Ǵalymnyń jetekshiligimen jáne keńesimen qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde fýtbol ter­mın­deriniń biregeı sózdigi jaryq kórdi. Shora Shamǵalıulynyń ózi aıtpaqshy, barlyq termınder qazaq tiline ońaı aýdaryla salǵan joq. Mysaly, «qurǵaq paraq», «tyǵyz qamqorshylyq», «jeke qamqorshylyq» sııaqty kombınasııalar aýdarma úshin úlken qıyndyq týdyrdy.

Til – ár halyqtyń ómiriniń aınasy desek, ómirdegi bolyp jatqan qubylystar men jańalyqtar sol halyqtyń eń aldymen, tilinen kórinis tabatyny anyq. Qoǵamda bolyp jatqan saıası-áleýmettik ózgeristerdiń qataryna jańa termınderdiń paıda bolýy da jatady. Termınologııa qorynyń qalyptasýy men damýy ult renes­sansynyń kórinisi ispetti. Syrt­tan engen tehnıkalyq ne kásibı mamandyqqa baılanysty aıtylatyn ár sózdiń balamasyn ana tilimizde qoldanar aldynda ony ábden saralap, oı eleginen ótkizip alýymyz mańyzdy.

Ǵalym termınderdi jasaý, qalyptastyrý, olardy júıeleý, qabyldaý men aýdarý máselesindegi óziniń qundy oı-pikirlerin basylym betterinde jıi jarııalap otyrdy. Buqaralyq aqparat quraldary tilindegi jańa qoldanystar ja­ıynda áńgime qozǵalǵanda, ol bylaı dedi: «Termınderdi jappaı aýdarý úrdisiniń shylaýynda, ıaǵnı pýrızm baǵytymen ketpeı, jańa qoldanystardy mólsher deńgeıinen asyrmaı, baıyptylyq, úlken jaýapkershilik tanytý qajet, ásirese, halyqaralyq álem tilderine ortaq, tilimizde balamasy joq ataýlardy jappaı aýdara salmaı, olardy sol qalpynda saqtap qoldaný tájirıbesi quptarlyq».

Akademık Sh. Sarybaevtyń aıtýynsha, qazirgi tańda termınologııa salasynda beıbereketsiz­dik, ıesizdik, baqylaýsyzdyq beleń alyp otyrǵanyn moıyndaýymyz kerek. Qazir shet tilinen engen ınternasıonaldyq sózderdi jappaı aýdarýdy qoldaıtyn maqala, usynystar pýrızmmen ushtasyp jatqany aıtylyp ta, jazylyp ta júr. Mysaly, «Qazaq ádebıeti» gazetinde basylǵan «Dári ataýlary» degen shaǵyn maqalanyń bir avtory mynadaı balamalardy usynǵan: túıme daq (tabletka), laısha (mıkstýra), dopshalar (tılıýlı), jasalym (tehnıka), jasalymshy (tehnık)».

Shynynda da osyndaı «opýstardy» oqyǵanda, ezýge eriksiz kúlki úıiriledi. Termınjasam úderisine árqashan synı kózqaraspen qarap, tildiń ádebı normasyn saqtaý kerek qoı. Tildiń taǵdyrymen tek tájirıbeli tilshi-ǵalymdar aınalysýy qajet, árkimniń ózinshe termın jasaýyna tyıym salý kerek. Qazirgi termınjasamda ádebı til normasyna qaıshy keletin sátsiz neologızmderden qashýymyz kerek.

Ǵalymnyń pikirinshe, nama degen jurnaqty da tolyq paıdalaný kerek: «Keıingi jyldary baspa­sóz betinde tarıhnama (ıstorıo­grafııa), esimnama (personalıı), jadnama (pamıatka), maqalnama (maqaldar jınaǵy) sııaqty sátti jasalǵan sózder kezdesip júr. Sol sózderdi keń, dáıekti túrde qoldanyp, tilimizdiń aktıv qoryna aınal­dyrýymyz kerek». Orys tili­nen kelgen samolet, vertolet degenderdi ushaq, tikushaq dep aýda­rylýyn da ǵalym oryndy dep esepteıdi. Sonymen qatar ǵalym búgingi kúnniń estetıkalyq talabyna saı keletin termınderdi júıelep, qaıtadan saralaý, irikteý ýaqyt talaby ekenin eskertedi.

Bir sózben aıtqanda, akademık Sh. Sarybaevtyń jas memle­ketimizdiń qalyptasý kezeńin­de qazaq termınologııasy damýyna qosqan orasan zor úlesin qoshemetpen qurmetteýge quqylymyz. «Qazaq tiline halyqaralyq leksıka ele­mentterin alýdan qoryqpa, deıdi til sańlaǵy. – Halyqaralyq ın­tegrasııanyń qazirgi zamanǵy jaǵ­daılaryna súıený kerek, óıtkeni qazaq tilindegi eýropalyq jáne túrki tektes termınder burynnan qalyptasqan». Ǵalym halyqaralyq leksıkaǵa jatpaıtyn sózderdi aýdarýǵa bolady jáne ıntertermınderdiń qoldany­lýyn moıyndaý kerek dep sanaı­dy. Mysaly, «bıznes», «mened­jer» sııaqty termınderdi qazaqsha­ǵa aýda­rý qolaısyz dep sanaıdy. «Men tildi tazartýdyń bul prosesin regressıvti dep sanaımyn» dep jazady ol.

Árbir ǵalym úshin eń basty jetistik – sanaly shákirt tárbıe­leý, ózińnen keıingi izbasar­laryńnyń kókirek kózin asha bilý. Akademık ustazdyń ıdeıalaryn júzege asyrýǵa qabiletti keıingi izbasarlary az dep aıta al­maımyz. Sarybaev mektebinen sýsyn­daǵan sondaı shákirtteriniń aldy búginde UǴA akademıgi ata­nyp, til bilgiriniń ǵylymdaǵy jo­lyn jemisti jalǵastyryp kele jat­qan professor Kárimbek Qurma­nalıevti aıryqsha atap ótkim kele­di. Ol árdaıym óziniń ǵylymı jetekshisiniń qasynan tabylyp, ustaz amanatyna adal qalpynan aınyǵan emes.

Shora Shamǵalıuly uzaq ómir sú­rýdiń qupııasy rýhty bıik us­taı bilýde dep sanady, belsendi eńbek etken adam qartaımaıdy dep eseptedi, aınalasyna meıirim nuryn seýip júretin jandar uzaq jasaıdy dedi. Qaı kezde de onyń ádemi ázili ázir turatyn. Anekdotty jaqsy aıta biletin. Eki myńǵa jýyq anekdot jınaǵan. Bir ǵajaby, ol kisi anekdot aıtqanda, túrinen kúlkiniń nyshany baıqalmaıtyn, esesine taýyp aıtylǵan tamasha sózge jurttyń ishek-silesi qatatyn. Bir toıda áıeldiń parıgin kıip kelip, bárimizdi kúlkige qaryq qylǵany esten ketpeıdi. Bireý-mireý syrqattanyp qalǵan jaǵdaıda smehoterapııamen emdeý kerek deıtin jáne kúlkiniń 70 túrin sıpattap bergen edi. Rabıǵa apaıdyń kúlkisin syńǵyr kúlki deıtin.

Instıtýtta túrli merekelik keshterge arnap dastarqan jaıy­lyp jatady. Shókeń úıi­nen ózi pisirip alyp kelgen baýyr­saq­tan bizge dám tatqyzady. Baýyr­saq­tarynyń formasy ár túrli bolyp keletin, úsh buryshty, tórt bu­ryshty, domalaq, taǵysyn taǵy. Ol kisi óziniń mereıtoılaryn da ózge­she úlgide atap ótetin. Týǵan kúni qur­metine óziniń jaqyndary men árip­testerin teatrǵa, konsertke shaqyratyn.

Tabıǵat-Ana túlep, kúnniń jylýymen, kóktemniń shýaǵymen kóńilge gúl ege keletin naýryz aıyn­da Shókeńniń áriptesteri, shákirtteri, týystary, eńbe­gin qur­mettep, súıetin halqy ǵalym­nyń ǵasyrlyq mereıtoıyn laıyq­ty atap ótýge kirisip, shoratanýdy jańa deńgeıge kóteredi dep senemiz.

Zeınep BAZARBAEVA,

UǴA akademıgi