Sardalanyń saǵynyshy syndy sazsyrnaı

Qolyndaǵy bala kúninen jan serigi bolǵan jalt-jult etken kúmis tústes jyltyr fleıtasyn topyraqtan ılengen qazdyń jumyrtqasyndaı qońyr úndi sazsyrnaıǵa almastyrý oıyna da kelmegen. Keńes­tiń bıligi ústem turǵan zamanda, mádenıet pen ónerge qazaqy tanymymen tóńkeris jasaǵan О́zbekáli Jánibekov aǵasy kelip: «Myna fleıtańmen sen kimdi tańǵaldyram dep júrsiń? Fleıtany izdeıtin, joqtaıtyn Eýropada óz adamdary bar. Mine, seniń qolyńa sazsyrnaı beremin. Kimnen úırenesiń, qalaı úırenesiń, bilmeımin, biraq muny úırenýiń mańyzdy. Men endi fleıtanyń dybysyn estimeıtin bolaıyn», dedi salmaqtap turyp.

Qurmanǵazy atyndaǵy ulttyq konservatorııanyń halyq mýzykasy fakýlteti kóne aspaptar kafedrasynyń dosenti, Mádenıet salasynyń úzdigi Gúlfaırýz Dal­baǵaıdyń qolynan qyryq jyldan beri sazsyrnaıy túspeı kele jatsa, ol eń aldymen, tutas ult óneri úshin qurbandyqqa barǵan amanat aldyndaǵy adaldyqtan...

Tabıǵaty kózdiń jaýyn alatyn Jetisý jaýharlarynyń biri Bórlitóbe-Lepsi aýmaǵynda týǵan mýzyka báıteregi Muqan Tóle­baevtyń aýylynda dúnıege kelgen Gúlfaırýzdyń bala kúninen óner­den quralaqan qalýǵa haqysy joqtaı. Baıandy qulashtaı tartyp, án bastaıtyn ákesimen birge qosyla ketip shyrqaı jónelgendi jany súıetin. Ásirese on bir bala ósken otbasy jazdyń keshki tymyrsyq aýasyn qaqyrata tilip, esiktiń aldyna shyǵyp án shyrqaıtyn osy bir shaq mynaý dúnıeniń qaıta aınalyp kelmeıtin shyryndy shaǵy bolyp máńgi este qaldy.

Aýyl mektebiniń 8-synybynda oqyp júrgen kezinde anasy qolynan jetektep Almatydaǵy P.Chaıkovskıı atyndaǵy mýzyka ýchılıshesine oqýǵa alyp keldi. Baıan oınap júrgen Gúlfaırýzdy ýchılıshe mamandary mýzykalyq qabiletin, daýysyn myń qaıtara tekserip, úrmeli aspaptar bólimine, fleıta synybyna qabyldaıdy. Ýchılısheni támamdaǵan soń «ata-anama, baýyrlaryma kómektesýim kerek» degen oıdy arqalap týǵan jerine oralady. О́mirde de, ónerde de jol kórsetip, ónermen aınalysýyna yqpal etken ýchılısheniń halyq aspaptar bóliminiń oqy­týshysy Jamaǵat Temirǵalıev aýyl mýzyka mektebinde sabaq berip júrgen Gúlfaırýzdy kórip, Almatyda Súıinbaı atyndaǵy oblystyq fılarmonııanyń janynan О́.Jánibekovtiń qoldaýymen «Adyrna», «Sazgen», «Altynaı» degen ansamblderdiń qurylyp jatqanyn aıtyp, «bárin tasta da, Almatyǵa kel» dep aqyl beredi.

Almatyǵa kelgen bette fı­lar­monııaǵa jumysqa qabyldanyp, ádemi fleıtasyn ustaǵan kúıi jańadan qurylǵan «Adyrnanyń» bir múshesi retinde ansambl­diń quramyna jaıǵasady. Bul – 80-jyldar. Qobyz, sazsyrnaı, sybyzǵy, shańqobyz, jetigen syndy folklorlyq aspaptardy jınaqtap ansambl quryp, buryn tańsyq bolyp kelgen aspaptarda oınaıtyn adamdy ózi taýyp, oqytyp, ansamblge «Adyrna» dep ataý berip, tóńiregine talantty mamandardy toptastyrǵan О́zbekáli Jánibekov edi. «Adyrnasyn ala ógizdeı móńiretken, atqan oǵy Edil-Jaıyqty teń ótken» degen Mahambettiń jyrynda aıtyl­ǵandaı, adyrna degenniń sadaq tektes aspap ekenin alǵash sonda О́za­ǵańnyń aýzynan estıdi. Jıyr­manyń ishindegi jas Gúlfaı­rýzdyń qolyndaǵy súıikti fleıtasyn ult­tyq ónerdiń jolyna qurban etip, sazsyrnaıǵa aıyrbastaǵany da osy jyldar edi.

14-15 jasynan fleıtada oınap, klassıkalyq shyǵarmalar oryndap kele jatqan Gúlfaırýzǵa sazsyrnaı salǵan jerden unaı qoımady. Ras, dybysy ádemi, qońyr, jelmen, jańbyrmen úılesim tapqan tabıǵatqa tán dybys ekenin joqqa shyǵarmaıdy. Biraq bastapqyda basqa aspaptarmen úılesýi qıynǵa soqty. Úıretetin ustaz da joq. О́zin­she izdenip, «sazsyrnaı qalaı paı­da bolǵan, kim tapqan, qalaı tap­qan?» dep tarıhyna úńile basta­ǵany da osy kez. Bul kezde N.Ti­lendıevtiń bastamasymen «Otyrar sazy» ansamblinde saz­syr­naı ornyǵa bastaǵan. Mun­da­ǵy sazsyrnaıshynyń ózi de endi úırenip júrgendikten, bireý­ge úıretetin halde emes edi. Izde­nip júrip, Bolat Sarybaevtyń «Qazaq­tyń mýzykalyq aspaptary» degen kitabyn taýyp alyp, aspaptyń álipbıimen tanysady. Sondyqtan Gúlfaırýz «sazsyrnaı ónerin meńgerýdegi ustazym» dep aldymen aspapty qolyna ustatqan О́z­bekáli Jánibekovti, ekinshi Bolat Sarybaevty ataıdy.

Búginde Qurmanǵazy atyndaǵy ulttyq konservatorııada sazsyrnaıdan sabaq beretin ónertaný dosenti Gúlfaırýz Dalbaǵaı saz­syrnaıdyń «okarına» tektes aspaptar qataryna jatatynyn aı­tady. Mundaı aspaptar aryǵa bar­maı-aq, beridegi keńestiń qura­mynda bolǵan kishkentaı halyq­tardyń birazynda kezdesedi: marııler shýn mýshpyk, chývashtar tam chahlycha, tam shahran, estondar savı pıılý, latyshtar svılýe, lıtvalyqtar molınýks, armıandar pepýk, grýzınder býlbýl deıdi. Bul aspaptardy sazdan jasap, keıin otqa kúıdiredi. Sarybaevtyń sıpattaýynsha, keıde qustyń daýysyna salyp oınaǵan kezde, jan-jaqtan qanatyn qaǵyp qustar ushyp keletin bolǵan. Tipti «Otyrar sazy» ansambliniń ataýy kóne qaladan tabylǵan sazsyrnaı únine baılanysty qoıylǵan desedi.

Sekseninshi jyldary qolyna alǵash sazsyrnaıdy alǵanda bul aspapqa arnalǵan shyǵarma joq-tyn. Kóne aspap bolǵannan keıin, konsertterde sazsyrnaıdy oınaıtyn ártisti ansambldiń aldyna shyǵaryp, tól dybysymen tanys­tyrý basty maqsat boldy. Buǵan qosa, repertýar da qat edi. Eń aldymen «Qońyr» atty halyq kúıin sazsyrnaıǵa túsirdi. Alǵash ret jeke oryndaýda el aldyna shyqty. Sóıtip, sazsyrnaıǵa kóptiń qulaǵy úırene bastady. Kompozıtorlar sazsyrnaıǵa arnap shyǵarmalar jazýdy qolǵa aldy. Mýzykant úshin kórermenniń aldyna shyǵyp qolynan ne keletinin kórsetýden asqan murat bolmas. Orkestrdiń súıemeldeýine arnap jazylǵan Ermurat Úsenovtiń «Kóńildi ar­bakeshi» ómirge keldi. Alǵash oınap shyqqannan-aq tamyljyǵan tabıǵat baýraıynda bóshkelerge sý quıyp alyp, arbamen aýyldar­ǵa sý tasyp júrgen ázilge áýes, kóńil­di adamdy kórgennen keıingi ásermen jazylǵan shyǵarmaǵa da, ony oryndaǵan Gúlfaırýzǵa da jurttyń qoshemeti jaýyp ketti. 1988 jyly qazaq televızııasynan Oralbek Sarybasov jazyp alǵan «Igraet Gýlfaırýz Dalbagae­va» atty 20 mınýttyq alǵashqy fılm konsert túsirildi. Bul bir jaǵy, kóneden jetken sazsyrnaıdy el ishine keńinen nasıhattaý maqsaty bolsa, ekinshi qyry, onyń alǵashqy oryndaýshylarynyń ónerin baǵalaý, dáripteý ispetti edi.

1991 jyly G.Dalbaǵaı P.Chaı­kovskıı atyndaǵy kolledjge ustaz­dyqqa shaqyryldy. 2006 jyly J.Elebekov atyndaǵy res­pýb­lıkalyq Estrada jáne sırk kolledjinde sazsyrnaı aspaby der­bes oqytý baǵdarlamasyna ıe bo­lyp, óz aldyna jeke ma­man­dyq ashyldy. Al 2010 jyly Qur­manǵazy atyndaǵy ulttyq kon­ser­vatorııada jeke maman­dyq retinde oqytyla bastady. Kon­servatorııaǵa túsken alǵash­qy shákirti 2014 jyly úzdik biti­rip shyqty. Máskeýden memleket­tik emtıhannyń tóraǵasy bolyp Gnesınder atyn­daǵy Reseı mýzyka akademııasy Osıpov atyn­­daǵy halyq aspaptar or­kestri­niń dırıjeri, professor Aleksandr Sygankov keldi. Sy­gankov shákirtiniń oryn­daýyn­daǵy sazsyrnaıdyń únin estip: «Qazaqtar, sender mynan­daı qazynany saqtap qalǵan ne degen myqty halyqsyńdar. Mynaý aspap dıapazonynyń yqsham bolǵanyna qaramastan, qandaı keremet shyǵarmalardy oryndaýǵa qaýqarly» dep tańǵalyp, basyn shaıqady. Memlekettik synaqqa kirmeı turyp qanattanyp alǵan shákirti sahnada óner kórsetip, joǵary baǵa ady.

«Sazgen» ansamblimen Fran­sııaǵa, Italııaǵa, Túrkııaǵa, Qy­taıǵa bardy. Muhıt asyp, Mek­sıkaǵa barǵan saparynda jeke soloǵa shyqqannan keıingi sát eshqashan umytylmaq emes. Kish­kentaı meksıkalyq qyz qýyr­shaqqa arnap toqyǵan kıimin syılap turyp, «sazsyrnaıdy ustap kóreıinshi» degende, júrek túbinen jyp-jyly aǵys júgirip ótti. Tili de, túri de basqa tyńdaýshysyna qazaqtyń qońyr dalasynyń únin jetkize alǵanyna sheksiz qýandy.

1974 jyly B.Sarybaevtyń «Lenınshil jas» gazetinde: «Shirkin-aı, kórshi ózbek eliniń changıster ansambli, belorýstardyń bandýrıster ansambli, uıǵyrlardyń náıshiler ansambli bar. Bizde qashan jetigenshiler ansambli, sazsyrnaıshylar ansambli, sy­byzǵyshylar ansambli bolar eken?» dep armandap jazyp ketken ma­qalasy bar. Osy maqala túrt­ki bolyp, B.Sarybaevtyń 90 jyl­­dyǵyna oraı Gúlfaırýzdyń uıt­qy bolýymen 2017 jyly konserva­torııada Orta Azııada alǵash ret «SazArt» atty sazsyrnaıshylar ansambli dúnıege keldi. Oǵan arnaıy repertýar túzilip, árqaısyna qyshtan jasalǵan aspaptyń kóne ataýy qoıyldy: «bas sazsyrnaıdy» ýildek, odan keıingi joǵarylaý dybysty «tastaýyq», «sazsyrnaı», sodan keıingini «úskirik», «qus­saıraýyq», eń tómen­gisin «shyńy­raý» dep atady. Dıa­pa­zon­dy tolyǵymen qamtyp, ansamblde tek osy dybystar oınal­­ǵ­an kezde ádemi áýen týdy. G.Dalba­ǵaı áriptes shákirtterimen birge Astanada ózi kindigin kesken «SazArt» an­samblimen, «Sazgen» ansam­bli­men byltyr jazda túrkitildes mem­le­ketterdiń 16 pre­zıdentiniń aldyn­da sazsyrnaımen jer-jahan tama­shalaǵan aýqymdy konsert berdi.

B.Sarybaevtan keıin sazsyrnaı aspaby tolyqqandy zerttelmegen edi, arnaıy eńbekter de jazylmady. Ony zerttep-zerdeleý úshin magıstratýraǵa túsip, bar sanaly ǵumyryn shákirt daıarlaýǵa arnap kele jatqan ustazdyq jolyn ǵylymmen ushtastyrýǵa den qoıdy. Búginde Gúlfaırýz Dalbaǵaı – sazsyrnaı tarıhyn júıelegen «Sazsyrnaı aspabyna arnalǵan hrestomatııa», «Sazdy mura», taǵy basqa tórt-bes ǵylymı eńbektiń avtory.

– Meniń bir kitabym «Qazaqtyń sazsyrnaıy jáne okarına tektes aspaptar» dep atalady. Okarına tektes aspaptardyń ishindegi eń kónesi 8000 jyldan asa tarıhy bar qytaıdyń sún aspaby. Kólemi qazdyń jumyrtqasyndaı ǵana kóne aspaptyń qandaı materıaldan jasalǵanyn, qumyn, topyraǵyn zerttep qaraǵan kezde, arheologter ony V-VI ǵasyrlarǵa aparyp tiregen. Ermıtajdyń ǵylymı qyzmetkeri, mýzykatanýshy Tamara Vyzgo «Mýzykalnye ınstrýmenty Sredneı Azıı» degen kitabynda sazsyrnaı tarıhyn odan arǵy ǵasyrlarǵa aparyp tireıdi. Kóne aspaptarymyzdyń tarıhyn Otyrardan tabyldy dep, biz orta ǵasyrlarmen ǵana shektelip júrmiz, al tereńine úńiletin bolsaq, Afrosıabqa baramyz. 1905 jyly nemis ǵalymy ári saıahatshysy Rıhard Karýtstyń «Mańǵyshlaqtaǵy qyrǵyzdar men túrikmender arasynda» atty ǵylymı tanymdyq eńbeginde «ekspedısııada júrgen kezimde mal baǵyp júrgen balanyń dorbasynda quran kitaby, qamystan jasalǵan sybyzǵy, balshyqtan jasalǵan okarına tektes aspap jatatynyn kórdim» dep sazsyrnaıdy tuspaldaıdy. Sazsyrnaı birtalaı memlekettiń ónerinde bar, biraq jeldiń ýili, jándiktiń yzyńy sekildi tabıǵı sazyn saqtap qalǵan qazaq aspaby ǵana, – dep kásibı mýzykant qazaq sazsyrnaıynyń ereksheligin atap kórsetedi.

Ustazdyń úzdik shákirtteriniń qatarynda Aısulý Nııazova, Áı­gerim О́tegen bar. Shákirtteriniń biri sazsyrnaıdyń repertýaryn zerttese, biri sazsyrnaıdyń jasalý tehnıkasyn, endi biri sazsyrnaıdyń akýstıkasyn, tembrin zerttep júr. Qalaı bolǵanda da, kóne aspap­tyń mýzykalyq múmkindigi jan-jaqty ashylyp, dáriptelip, óner retinde órkendep kele jatsa, bul izgi maqsatty júzege asyrýda Gúl­faı­rýz Dalbaǵaı sııaqty kásibı ma­man­dardyń sińirgen eńbegi ushan teńiz.

– Qaıbir jyly «Bir el, bir jol» jobasy aıasynda konservatorııa­nyń qylqobyz, dombyra, sazsyrnaıdy úıretetin úsh oqytýshy­sy Beıjińge bardyq. Qytaı halqy eńbekqorlyǵynyń arqasynda ulttyq ónerin bıik dárejege kóterip otyr. Skrıpkashylar, fleıta, gaboı, kontrabas sııaqty klassıkalyq aspaptardyń basyn qosqan 120 mýzykant otyrǵan sımfonııalyq orkestrde bizdiń qylqobyzǵa uqsas ulttyq ahý degen aspabyna akkomponent jasatyp, arnaıy baǵdarlama túzgen. Budan artyq memlekettik qoldaý bola ma? Bizdiń ulttyq aspaptarymyz mundaı qoldaýdy seziný úshin áli qansha ýaqyt kerek? Álgi ahýdy oınaǵan mýzykanttyń óneri, talanty, onyń ahýmen úılesimi, bite qaınasqan aspapqa ińkárligi esimizden tandyryp tas­tady. Al elimizde sazsyrnaıdyń durys sheberhanasy da joq. Bul úlken másele. Aspap jasaıtyn adamnyń mýzykant bolýy óte mańyzdy. Áıtpese qulaqkúıin keltirýi qıynǵa soǵady. Astananyń túbindegi Qosshy qalasynan konservatorııany bitirgen túlegimiz Azamat Baqııa ózi jasaǵan ult aspaptarynyń mýzeıin ashty, qazir Azamattyń jasaǵan aspabymen oınap júrmiz. Al Qytaıda ulttyq aspaptar úkimettiń qoldaýymen arnaıy fabrıkada jasalady. Memleketten qoldaý sezinse, aınalasynda aspapqa degen qasterli kózqaras bolsa, Bolat Sarybaev aǵamyz da sonshama mezgilsiz bul dúnıeni tárk etip ketip qalmas pa edi? – deıdi sazsyrnaı óneriniń kóshbasynda kele jatqan kásibı mýzykant qamyqqan únmen.

Dalany býsandyryp, tabı­ǵatpen birge túlep, ulttyq salt-dástúr ulyqtalatyn naýryz aıy týǵanda, dombyra dúbiri, qobyz sarynymen birge qulaqqa sazsyrnaı sazy kelip, túrkilikpen tamyrlasqan taǵdyrdyń máńgilik ekenine meńzeıdi. Munda jumyr jerdiń tynysyn judyryqtaı sazsyrnaıyna syıǵyzyp, kúmbirlegen kúı men saz tókken Gúlfaırýz Dalbaǵaıdyń qaıtalanbas mý­zykalyq máneri daralanyp erekshe estiletinine bul kúnde eshkim daý týdyra almaıdy. О́ıtkeni ónerdi ómiriniń temirqazyǵy etken asqaq bıiktikke tylsym kókten tynyshtyq bermegen adaldyq pen amanat qos qanatyna qondyryp alyp jetkizgen...

ALMATY