Almaty qalasyndaǵy Dostyq úıinde Jeńistiń 80 jyldyǵyna arnalǵan is-sharalar aıasynda «Jeńistiń esteligi: urpaqtar men halyqtar birligi» atty Qazaqstan-Reseı konferensııasy ótti.
Konferensııa jumysyna Prezıdent Ákimshiligi Ishki saıasat bóliminiń meńgerýshisi Abzal Núkenov, Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaeva, Reseı Federasııasy Prezıdentiniń sheteldermen aımaqaralyq jáne mádenı baılanystar jónindegi basqarma basshysynyń orynbasary Anton Rybakov, Reseı Federasııasynyń Jastar isi jónindegi federaldyq agenttigi basshysy Grıgorıı Gýrov, eki eldiń ǵalymdary men sarapshylary, sondaı-aq belsendi jastar qatysty. Konferensııa mereıtoılyq ataýly kúnge arnalǵan Qazaqstan men Reseıdiń birlesken is-sharalarynyń bastaýy boldy.
Prezıdent Ákimshiligi Ishki saıasat bóliminiń meńgerýshisi Abzal Núkenov Qazaqstan-Reseı konferensııasynyń ashylý saltanatynda qatysýshylardy aıtýly mereıtoımen quttyqtap, tarıhı estelikterdi saqtaýda eki eldiń ózara baılanysynyń mańyzyn atap ótti.
«Almatyda ótip jatqan «Jeńistiń esteligi: urpaqtar men halyqtar birligi» konferensııasy – elderimiz arasyndaǵy qarym-qatynasty nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan taǵy bir qadam. Soǵys týraly estelikter – bizdiń ortaq tarıhymyz, keleshektegi birlesken yntymaqtastyqtyń negizi. Jeńistiń 80 jyldyǵy aıasynda jáne jalpy alǵanda, biz úshin bilim berý, ózin-ózi damytý, jastardyń rýhanı-adamgershilik tárbıesine baǵyttalǵan birlesken jobalardy júzege asyrý mańyzdy», dep atap ótti A.Núkenov.
Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaeva júzdegen mıllıon adamnyń eren eńbegi men janqııarlyǵynyń nátıjesinde jetken Jeńistiń qazaq halqy úshin máni tereńde jatqanyn tarıhshylar deregine súıene otyryp, tyń málimetterdi alǵa tartyp, keń kólemdi baıandamasyna naqty mysaldardy arqaý etti. Erleri jeńis jolynda jan aıamaı erlik kórsetip, maıdan úshin baryn bergen Qazaqstannyń sol zobalań jyldary basynan ótkergen saıası, ekonomıkalyq taýqymeti men mádenı órleý kezeńin qatar alyp saralady.
Reseı Federasııasy Prezıdentiniń sheteldermen aımaqaralyq jáne mádenı baılanystar jónindegi basqarmasy basshysynyń orynbasary Anton Rybakov Jeńistiń 80 jyldyǵy qarsańynda A.Balaeva men G.Gýrov qol qoıyp, qabyldaǵan 2025 jylǵa arnalǵan Reseı-Qazaqstan arasyndaǵy gýmanıtarlyq yntymaqtastyq salasyndaǵy is-sharalar josparynyń mańyzyna aıryqsha toqtalyp ótti.
«Bul – eki el ókilderiniń uzaq jyldardyń bederinde birlese júrgizip kele jatqan, birin-biri tolyqtyratyn tıimdi jumysynyń nátıjesi. Bul jumys búgin ǵana bastalǵan joq jáne ortaq múdde Reseı men Qazaqstannyń táýelsiz derbes memleketter retindegi dostyq qarym-qatynasynyń berik irgetasyn qalyptastyryp keledi. Is-sharalardyń birlesken josparyn qabyldaý ıgi maqsatymyzdy jańa sapaly deńgeıge kóteredi dep senimmen aıta alamyz», dedi A.Rybakov.
Reseılik meımannyń aıtýynsha, bul qabyldanǵan is-sharalar josparyn júzege asyrý nátıjesi aldaǵy jyldarda oń baǵdarymen aıqyndala túspek. Ol sondaı-aq Qazaqstannyń fashızmmen kúrestegi jeńiske qosqan úlesi týraly oıyn tarqata kele, respýblıkaǵa kóshirilgen keńestik azamattardy baýyryna basqan qazaq halqynyń izgiligi eshqashan umytylmaıtynyn taǵy bir jadyda jańǵyrtty.
«Bizdiń otandastarymyzdy, atalarymyz ben ájelerimizdi qabyldap, ekinshi Otan syılaǵan qazaqstandyq dostarymyzdyń, almatylyqtardyń kórsetken qonaqjaı keń peıili úshin alǵys bildiremiz», dedi A.Rybakov.
Jastar isi jónindegi federaldyq agenttiktiń basshysy G.Gýrov Otan soǵysy batyrlaryn este saqtaýdyń mańyzy týraly áńgimeledi.
«Biz Qazaqstanǵa eki el arasyndaǵy gýmanıtarlyq yntymaqtastyqtyń jalpy josparyn qabyldaý úshin keldik. Onyń aýqymynda alýan túrli baǵyttar qamtylǵan, sonyń ishinde erikti baǵytta jumys isteý, jastarmen jumystyń biz úshin qashanda máni joǵary. Reseıden soǵys qasiretin este saqtaý men jeńis tóńireginde izdenip, zerttep júrgen qoǵamdastyqtyń múshelerinen quralǵan úlken delegasııa keldi. Olar – Jeńis eriktileri, mamyr merekeleri qarsańynda «qalaı atap ótemiz, ne jasalýy kerek, eki eldiń óskeleń urpaǵy bul Jeńistiń mańyzyn qalaı saqtaı alady?» degen máseleni Qazaqstan jastarymen birlese talqylaý oıda bar», deıdi G.Gýrov.
Onyń aıtýynsha, Uly Otan soǵysyndaǵy jeńis te, ony este saqtaý da – reseılikter úshin myńjyldyqtarda mańyzyn joımaıtyn qasterli estelik.
«Bul, birinshiden, soǵys qasireti eshqashan qaıtalanbas úshin kerek. Ekinshiden, Reseı jastary da, Qazaqstan jastary da eki eldi kóp nárse baılanystyratynyn túsinýi qajet. Baılanystyratyn jaqsy dúnıe de, qara tańbaly oqıǵalar da jeterlik, syrtqy qaýip-qater aldynda halyqtardyń birigý múmkindigi – bul mańyzdy is. Sondyqtan da keńes odaǵyn qorǵaı otyryp qaza tapqan qazaq halqynyń ókilderin biz erekshe qurmetteımiz. Qazaq jerinde jasaqtalyp, Máskeýdi qorǵap, sheıit bolǵan panfılovshylar soǵysqan Máskeý túbinde saltanatty is-sharalardyń bastaý alatyny da teginnen-tegin emes», dep G.Gýrov óz oıyn tolyqtyrdy.
Konferensııa baǵdarlamasy úsh paneldik sessııadan turdy. Atap aıtsaq, «Jeńistiń esteligi: urpaqtar men mádenıetter arasyndaǵy kópir», «Jeńis esteligin saqtaýǵa arnalǵan jastar qozǵalystary» jáne «Ortaq tarıhty nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan zamanaýı jobalar» sekildi sessııalar eki el mamandaryn ortaq áńgime tóńiregine toǵystyrdy.
Mádenıet jáne aqparat mınıstri alǵa tartqan málimetke qaraǵanda, 1941 jylǵy 22 maýsymnan 1945 jylǵy 31 jeltoqsanǵa deıin Qazaqstannan 1 196 164 adam áskerge shaqyrylǵan. Al bul degen sóz soǵystyń alǵashqy kúninen bastap jappaı mobılızasııaǵa qatysqan Qazaqstannyń árbir besinshi turǵyny maıdannyń aldyńǵy shebinen tabylǵan. Stalıngrad shaıqasy kezinde Qazaqstan Stalıngrad maıdanynyń eń jaqyn tylyna aınaldy. Osyǵan baılanysty 1942 jylǵy 15 qyrkúıekten bastap Batys Qazaqstan oblysynda áskerı jaǵdaı engizilgen.
Qazaqstan aýmaǵynda 12 atqyshtar jáne 4 atty ásker dıvızııasy, 7 atqyshtar brıgadasy, shamamen 50 jeke polk pen batalon quryldy. Onyń ishinde 3 atty ásker dıvızııasy men 2 atqyshtar brıgadasy ulttyq qazaq quramalary retinde jasaqtalǵan. Soǵystyń sońyna deıin saqtalyp qalǵan osy 12 dıvızııanyń barlyǵy qurmetti ataqtarǵa ıe boldy. Al beseýi «gvardııalyq» dıvızııa mártebesin aldy.
Álııa Moldaǵulova, Mánshúk Mámetova, Talǵat Bıgeldınov, Baýyrjan Momyshuly, Qasym Qaısenov, Leonıd Beda, Rahymjan Qoshqarbaev, Saǵadat Nurmaǵambetov, Sergeı Lýganskıı esimderi Jeńis tarıhyna altyn áriptermen jazyldy. 528 adam Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna ıe boldy.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldarynda otandastarymyz partızan qozǵalystaryna qatysty. Qazaqstan tylda da eren erlik kórsetti. Otan soǵysy qazaq mádenıetiniń damýyna da serpin berdi, onyń qýaty halyqty jumyldyrý men keńes jaýyngeriniń rýhyn kóterýge baǵyttaldy. Alaıda bul Jeńistiń baǵasy 27 mıllıon adamnyń ómiri boldy. Qazaqstan úshin orny tolmas shyǵyn – 601 011 adam. Onyń ishinde 279 696, ıaǵnı 46,5 paıyzy urys dalasynda qaza tapty, 42 766 adam nemese 7,1 paıyzy gospıtaldarda jaraqat pen aýrý saldarynan kóz jumdy, 271 503, ıaǵnı 45,2 paıyzy habarsyz ketti.
Keıingi tarıhshylarymyzdyń dereginshe, gıtlerlik tutqynǵa túsken 128 myń qazaq jaýyngeriniń 23 myńy ǵana konslagerlerdegi jantúrshigerlik jaǵdaılardan tiri qalyp, Otanyna oralǵan.
«Soǵys – adam shyǵyny ǵana emes, orasan ekonomıkalyq zardap. Qazaqstan sol jyldary maıdan úshin baryn berdi desek, artyq aıtqandyq emes. Soǵys jyldarynda respýblıka maıdanǵa qorǵasynnyń 85 paıyzyn jetkizdi, al ár tórtinshi oq Lenınogorskide (qazirgi Rıdder) óndirilgen qorǵasynnan quıylǵan. Sonymen qatar Qazaqstan barlyq polımetall keniniń 79 paıyzyn, vısmýttyń 65 paıyzyn, molıbdenniń 60 paıyzyn, mys keniniń 35 paıyzyn qamtamasyz etti. Jeńis jolynda barlyǵy – bolat quıýshydan bastap esepshige deıin, etikshiden muǵalimge deıin, úlken-kishi túgel talmaı eńbek etti. Mádenıet salasy da erekshe ról atqardy. Soǵys zardaby, joqshylyq, ashtyq beleń alǵan qıyn-qystaý kezeńde ónerge oryn joqtaı kórinetin. Biraq olaı bolmady. Memleket mádenıetti tek qoldap qana qoımaı, ony nysanaly túrde halyq arasyna taratty, onyń qýatty rýhanı kúshin Jeńiske jetýdiń bir tetigi retinde sheber paıdalandy ári damytýǵa kúsh saldy», dedi A.Balaeva.
Keıinirek eseptelgendeı, soǵys jyldary Qazaqstannyń konserttik uıymdary maıdan shebinde, gospıtaldarda 36 525 ret óner kórsetken. Bul kezde respýblıkaǵa evakýasııalanǵan kınostýdııalardyń bazasynda otandyq kınematografııa damydy. Osy jyldary qalyptasqan mamandar keıin qazaq kınosynyń negizin qalady.
– Aıta keterligi, 1943 jyly «Qazaqfılm» kınostýdııasynda rejısser Efım Aronnyń «Belaıa roza» fılmi túsirildi. Onda jaraly ofıserdiń rólin Sháken Aımanov somdady. Búginde «Qazaqfılm» osy ańyzǵa aınalǵan akter ári rejısser esimin ıelenip otyr. Reseı men Qazaqstan kınematografısteriniń shyǵarmashylyq úderiste birigip jumys isteýi ulttyq kınoındýstrııamyzdyń negizin qalady, – dep atap ótti mınıstr.
Onyń aıtýynsha, sol jyldary kınematografııada ǵana emes, basqa salalarda da kóptegen týyndy dúnıege keldi. Soǵys poezııasynyń jaýhary – qazaq aqyny Jambyldyń qorshaýdaǵy Lenıngradqa arnaǵan «Lenıngradtyq órenim!» atty óleńi.
Ot pen oqtyń ortasynda jaýmen arpalysqan jaýyngerlerdiń erligi qazaq mádenıeti qaıratkerlerine shabyt berdi. Aıda Ǵalymqyzy dál osy soǵys jyldary, 1944 jyly kompozıtorlar Muqan Tólebaev, Evgenıı Brýsılovskıı jáne Latıf Hamıdıdiń Qazaq KSR-niń alǵashqy Memlekettik gımnin jazǵanyn, sonymen qatar soǵys jyldary qazaqtyń dástúrli folklorlyq janry – aıtys óneriniń qaıta jańǵyrǵanyn eske aldy.
Soǵys jyldarynda Qazaqstanǵa evakýasııalanǵan 23 teatr men fılarmonııa shyǵarmashylyq ujymdarynyń respýblıka óneriniń damýyna qosqan úlesi zor boldy. Galına Ýlanova, Iýrıı Zavadskıı, Vera Mareskaıa syndy sahna sheberleri qazaq teatrlarynyń akterlerine ózderiniń baı tájirıbesin úıretti.
Sahnada burynnan tanymal týyndylar qoıylyp qana qoımaı, soǵys jyldarynda tuńǵysh premeralar da ótti. Máselen, 1942 jyly Qazaqstanda alǵash ret opera janryndaǵy qoıylym sahnalandy. Avtory – Evgenıı Brýsılovskıı, al týyndy «Gvardııa, alǵa!» dep ataldy. 1944 jyly Ahmet Jubanov pen Latıf Hamıdıdiń «Abaı» operasy sahnaǵa shyqty. Sol jyly Natalıa Sastyń esimin búginde ıelenip otyrǵan Balalar men jasóspirimder teatry (TIýZ) ashyldy.
Sol kezeńde Qazaqstannyń beıneleý óneri sheberleri 2,5 myńnan asa keskindeme, grafıka jáne músin týyndylaryn jasap shyǵardy. Bul shyǵarmalarda keńes adamdarynyń maıdan men tyldaǵy patrıotızmi, tabandylyǵy, erligi men qaharmandyǵy beınelendi. Qazaqstan keskindemesi men grafıkasynyń damýyna qosqan zor eńbegi úshin Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń sheshimimen Ábilhan Qasteev pen Moıseı Levınge «Qazaqstannyń halyq sýretshisi», al Sergeı Bondar men Naým Karpovskııge «Qazaqstannyń eńbek sińirgen óner qaıratkeri» ataǵy berildi.
Qazaqstannyń ortaq jeńiske qosqan úlesi týraly tolymdy sóz qozǵaǵan A.Balaeva soǵystyń aýyr jyldary Qazaqstan mádenıeti úshin ósý men órleýdiń jańa kókjıekteri ashylǵanyn osy tektes jarqyn mysaldarmen aıshyqtady. El ishindegi buryn-sońdy bolmaǵan patrıottyq rýh pen bıik maqsat – qazaqtyń beıneleý jáne mýzyka óneriniń, teatry men kınosynyń, poezııasy men ádebıetiniń kelbeti men mazmunyn qalyptastyrǵan basty faktorlarǵa aınalǵanyn atap ótti.
«Árıne, biz, búgingi urpaq, osynyń bárin baǵalap, qazirgi ulttyq mádenıetimizdiń qalyptasýyna aparatyn biregeı tarıhı kezeń retinde qabyldaýymyz qajet. Bir nárseni anyq aıta alamyz: sol surapyl soǵysta jeńiske jetkenimiz – qaharman atalarymyzdyń uly erliginiń arqasy. Osy qarapaıym, biraq tereń maǵynaly shyndyqty keler urpaqqa jetkizý – bizdiń qolymyzda», dep sózin túıindedi Aıda Ǵalymqyzy.
Jalpy, ataýly mereıtoı qarsańynda taraptar birqatar jobany birlese atqarýdy josparlap otyr. Atap aıtsaq, aldaǵy ýaqytta túrli aksııalar, forýmdar, mádenı is-sharalar uıymdastyrylmaq.
ALMATY