Ortalyq memlekettik arhıv pen ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ birlese otyryp, «Qazaq jeriniń tutastanýy men «qazaq» ataýynyń qaıtarylýyna 100 jyl» atty respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótkizdi. Qazaq jerleriniń bir respýblıka quramyna birigýiniń aıaqtalǵanyna 100 jyl, qazaq halqynyń tarıhı ataýyn qaıtaryp alǵanyna 100 jyl tolýyna arnalǵan jıynǵa belgili ǵalymdar, akademıkter men tarıhshylar qatysty.
Is-sharada tarıh fakýltetiniń dekany Dosbol Baıǵonaqov ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń basqarma tóraǵasy – rektor Janseıit Túımebaevtyń quttyqtaý hatyn oqyp berdi: «1925 jyly 15–19 sáýir aralyǵynda Aqmeshitte ótken Qyrǵyz (Qazaq) AKSR Keńesteriniń V sezinde qazaqqa «qazaq» degen tarıhı ataýyn qaıtarý týraly sheshim qabyldanady. Sodan bastap Qazaq AKSR-i bolyp atala bastady jáne respýblıkanyń jańa astanasynyń burynǵy Aqmeshit ataýy Qyzylorda dep ózgertildi, astana Qyzylordaǵa kóshirildi. Buǵan bıyl 100 jyl tolyp otyr. Bul – eki myń jyldyq tarıhy bar qazaq memlekettiginiń respýblıkalyq kezeńi tarıhyndaǵy mańyzdy betburys kezeń» delingen quttyqtaýda.
Konferensııa barysynda Ortalyq memlekettik arhıv qyzmetkerleri daıyndaǵan «Qazaq jeriniń tutastanýy men «qazaq» ataýynyń qaıtarylýyna 100 jyl» taqyrybynda túpnusqalyq arhıv qujattarynyń kórmesi ótti. Kórmede qazaq ataýynyń qaıtarylýy týraly qujattar, Qyrǵyz (Qazaq) AKSR Keńesteriniń V sezine qatysqan delegattardyń sýreti, sezd stenogrammalary, qazaq ataýynyń qaıtarylýyna eńbek sińirgen tulǵalardyń sýreti men maqalasynyń fotosýreti qoıylǵan.
Jıynda akademık Bereket Káribaev «Qazaq etnonıminiń máni men mazmunynyń evolıýsııasy», tarıh ǵylymynyń doktory Murat Ábdirov «Qazaq/kazah/kazak termınderiniń etımologııasy týraly», K.Karasaev atyndaǵy Bishkek memlekettik ýnıversıtetiniń kafedra meńgerýshisi Dóóletbek Saparalıev «Reseıdiń tarıhı derekkózderindegi qazaq pen qyrǵyzdyń etnıkalyq ataýy», «Ádilet» tarıhı-aǵartý qoǵamy tóraǵasynyń orynbasary, jazýshy Beıbit Qoıshybaev «Tutas Qazaqstan Keńesteriniń tuńǵysh sezine bir ǵasyr» taqyrybynda baıandama jasady.
Ortalyq memlekettik arhıv dırektory Sábıt Shildebaı «Qazaq halqynyń tarıhı ataýyn qaıtarý tarıhy» taqyrybyndaǵy baıandamasynda qazaq ataýyn qaıtarý nelikten salystyrmaly túrde keıinirek qolǵa alynǵanyn túsindirip berdi. «Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq quryltaıdyń IV otyrysynda «Búgingi Quryltaı taǵy bir tarıhı beleske tuspa-tus keldi. Bıyl el astanasyn Qyzylordaǵa kóshirý týraly tarıhı sheshimniń qabyldanǵanyna júz jyl tolyp otyr. Halqymyzdyń «qazaq» degen baıyrǵy ataýy da bir ǵasyr buryn qaıtaryldy. Bizdiń memlekettigimiz myńjyldyqtardan bastaý alady, onyń tamyry tym tereńde jatqany daýsyz. Biraq osydan bir ǵasyr buryn ultymyzdyń óz ataýynyń oralýy tarıhı ádildik ornatý jolyndaǵy mańyzdy qadam bolǵanyn ashyq aıtýymyz kerek» degen edi.
Baıandamada birneshe máseleni qozǵamaqpyn. Birinshiden, nelikten respýblıka ataýy resmı «qazaq» dep atalýyn ýaqytyly eshkim kótermedi degen suraq týyndaýy múmkin. Oryssha resmı qujattarda respýblıka ataýy Qyrǵyz bolyp kórsetilgenimen, qazaqsha qujattarda, negizinen, «qazaq» dep jazyldy. Ekinshiden, zııalylar alty Alashtyń basyn biriktirgen eldiń shekarasyn shegendep alǵysy keldi. Úshinshiden, resmı basylymdardyń bárinde «qazaq» ataýy sol «qazaq» qalpynda jazylyp jatty.
Keńesterdiń 5-shi sezi búkil qazaq jerleriniń bir respýblıka quramyna birigýinen keıin ótken jınalys edi. Seıitqalı Meńdeshov 1924 jylǵy 27 jeltoqsanda: «Orynbor astana bola almaıdy, Orynbor–Torǵaı gýbernııasyn qurýǵa qarsymyn», degen hat jazady. Orynbordan jańa astanaǵa jol tartqan poıyz 1925 jyldyń 15 sáýirinde saǵat 11:00-de Aqmeshitke keledi. Osy poıyzǵa mingen tulǵalar týraly, olardyń Aqmeshitke jetkenshe bastan ótkergen oqıǵalary týraly S.Muqanov «О́mir mektebinde» qyzǵylyqty etip sýretteıdi. Bir ǵasyr burynǵy temirjol beketiniń syrtqy turpaty áli kúnge ózgermegen, sol qalpynda saqtaýly tur.
1925 jylǵy 15 sáýirde túngi saǵat toǵyzda sezd ashylady. Fotosýretterge qarap otyryp, prezıdıýmda otyrǵan delegattardyń kópshiliginiń aty-jónin anyqtadyq. Besinshi sezdiń stenogrammasy sezd aıaqtala salysymen shyqqan. 5-sezde qazaq ataýyn jáne Aqmeshitti Qyzylorda dep ózgertý kún tártibinde bolmaǵan edi. Biraq 18 sáýir kúni keshke qaraı Qazaq ólkelik partııa komıtetiniń 2-hatshysy Sultanbek Qojanov sóz surap, eki máseleni kótergen. Birinshisi qazaq ataýyna qatysty. «Osy ýaqytqa deıin bizde bir túsinispeýshilik bar; kırgız ózin qazaq dep ataıdy. Olar muny orys kazaktarynan qabyldamady, olardan áldeqaıda erterekte qazaq dep ataldy. Kóshpelilerdiń alǵashqy odaǵy qazaqtar dep ataldy, sondyqtan orys kazaktary bul ataýdy qabyldady dep oılaýǵa bolady. Qazir kırgız «qazaq sózi orys tilinde kırgız degendi bildiredi» dep sanaıdy. Deklarasııada «Kırgız Respýblıkasy» týraly aıtylady, al joldas Toqjigitov «Qazaq Respýblıkasy» dep ataıdy, sondyqtan bul aýdarma. Munyń bárin tekserý kerek, óıtkeni bul eskiniń qaldyǵy ekenin bilemiz. Múmkin, aýdarmashylar otarlaýshy kúshterdi qoldaı otyryp, qazaqty osylaı ataǵan (kúlki), sondaı-aq qyrǵyzdy «kara kırgız» dep ataıdy. Biraq bular kara kırgız emes, olardy orystar solaı atady. Biz jaı ǵana qazaqpyz, qyrǵyzdy qazaqtan ajyratý úshin olardy kara kırgız nemese qara qyrǵyz dep atady. Endi bolashaqta kırgızdy qazaq dep jáne respýblıkany Qazaqtiki, ıaǵnı Qazaqstan dep ataý úshin zańdastyrý qajet. Men kırgızdarǵa osy ataýdy qaıtarýdy jáne burynǵy josyqsyz tańbany joıýdy usynamyn. Keńesterdiń 5-shi Búkilkırgız sezi kırgız halqy úshin «qazaq» degen ataýdy jáne Kırgız Respýblıkasy úshin «Qazaqstan» degen ataýdy zańdastyrsyn» deıdi. Bul sózdi sezge qatysýshylar dý qol shapalaqtap qoldaıdy. Sultanbek Qojanov kótergen ekinshi másele Aqmeshit qalasynyń ataýy týraly: «Men osy qalanyń mártebesiniń ózgerýine baılanysty onyń ataýyn da taza qazaq tiline ózgertýdi usynamyn. Buryn handyq qurylymdardyń astanalary bolǵan, mysaly: Aq Orda, áıgili han óziniń astanasyn Kók Orda dep atady, bul kók tús degendi bildirdi, al biz óz astanamyzdy qyzyl ortalyq – Qyzyl Orda dep ataı alamyz. Men Aqmeshitteı (Perovsk) astanany bul kúnnen bastap Qyzyl Orda dep ataýdy usynamyn». Osy jerde eskerte ketetin bir jaıt, qyzyl sózi – altyn degen de maǵynany beretini týraly aıtqym keledi», deıdi S.Shildebaı. Q.A. Iаsaýı atyndaǵy HQTÝ-diń Eýrazııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń jáne OMA-nyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Almas Júnisbaev «Bolmaǵan shegara: Orta Azııanyń mejelenýi keńestik saıası ınjenerııa retinde» degen taqyrypta baıandama jasady. «Mejeleý Kavkaz elderinde de, KSRO-nyń Eýropa bóliginde de, Sibirde de júrdi. Reseı ımperııasynyń Ǵylym akademııasynyń quramynda eki úlken komıssııa qurylady: «Reseıdiń taıpalyq quramyn zertteý komıssııasy» (KIPS) jáne «О́ndirgish kúshterdi zertteý komıssııasy (KEPS). Osy eki komıssııa bılikke kelgen bolshevıkterge ult máselesin sheshýde jáne terrıtorııasy men ákimshilik birlikterin qurýda úlken zertteýler jasap beredi. Olardyń tujyrymdaryna kelispegen narkomnadz óz teorııasyn taýyp, arnaıy ınstıtýt quryp, jeke zertteý júrgizdi. Bul pikirtalas 1917 jyldan júrdi. Pikirtalasqa joǵary bılik ókilderi, elıtalar, jergilikti elıtalar, ǵalymdar qatysty. 1919 jyldan bastap bolshevıkter etnografııalyq jáne sharýashylyq ákimshilikti qalaı júrgizemiz degen eki úlken máselege kezikti. Reseıdiń sol kezdegi ǵalymdary eskertýlerdi, málimetterdi jınaqtap, bılikke berip otyrdy. Bılik biraýyzdan sheshim shyǵarýǵa shamasy kelmedi. Qazaq Respýblıkasy qurylǵan kúnnen bastap qazaq oblystaryn Qazaqstanǵa qaıtarý boıynsha birneshe jınalys ótti. 1920 jyly T.Rysqulovtyń komıssııasy Máskeýge baryp, Túrkistan delegasııasy Túrkistan máselesin Lenınniń aldynda qorǵap shyqqannan keıin Saıasıbıýro birneshe baptan turatyn qaýly qabyldaıdy. Jalpy, Túrkistandy bólý máselesi óte úlken máselege aınalǵan. 1922 jyly KSRO qurylǵanda Horezm Respýblıkasyn KSRO quramyna alǵysy keldi. Birneshe joba usynylady, pikirtalas ótkiziledi. Buqara ol kezde áli ámirlik edi. Orta Azııada ıslam álemi úshin qasterli el bolatyn. G.V. Chıcherınniń áli de jaryqqa shyqpaǵan birneshe haty bar. Stalınge, birneshe partııa basshylaryna hat jazǵan.
«Horezm men Buqarany joıyp, Túrkistanǵa aparyp qosqanda, kúlli musylman álemine ne dep jaýap beresizder? Aýǵanstanǵa, Iranǵa ne deısizder? Sol eki memleketti joıyp tastasańyzdar, KSRO júrgizip jatqan ulttyq saıasatqa qatysty halyqaralyq daý týady, oǵan ne dep jaýap beresizder?» deıdi.
Tipti sanaq júrgizýge daıyndyq kezinde Ortalyq Azııa úshin arnaıy saýaldama daıyndaıdy. Eń áýeli, turǵynnyń tilin anyqtaý kerek. Iаǵnı turǵyn qaı tilde sóıleıdi, qaı tilde oılanady – sol ultqa jatqyzamyz dep kelisedi. Túrkistandaǵy quramalardy qaı topqa jatqyzamyz degende respondenttiń tiline jáne dinine qarap bóle salǵan. Mejeleýdiń aldyndaǵy Túrkistannyń ulttyq quramy týraly málimet joq. Ákimshilik shekara qalaı boldy, ulttardyń sany qansha degen derek saqtalmaǵan. Jalpy, mejeleýge qatysty qujattyń kópshiligi áli de jasyrýly jatyr. Sondyqtan bolar osy taqyrypqa qatysty tolyqqandy zertteý jasalmaǵan. Respýblıkalardy bólgende ulttardyń tildik ıerarhııasy da aldyn ala anyqtalyp, arnaıy jiktelgen. Uly ult (orys tili), úlken ulttar (ýkraın, belorýs, grýzın, armıan, ázerbaıjan), orta ulttar (qazaq, ózbek, túrikmen, tájik, qyrǵyz, Reseıdiń ulttary), kishi ulttar (evreı, qaraqalpaq, adygeı, altaılyq, qarashaı, sherkes, hakas, saha, korıak, evenk), mártebesi joq ulttar (aleýt, eskımos, dunǵan, syǵan t.b.) degen ıerarhııaǵa bólinip, til shekarasy da arnaıy kórsetilgen», deıdi A.Júnisbaı. Konferensııanyń qararynda «Qazaq jeriniń tutastyǵy boıynsha aǵartýshylyq qyzmetti jandandyrý; Qyzylorda qalasynyń astanalyq kezeńiniń tarıhyn zerdeleý men nasıhattaý jumysyn tereńdetý; Qazaq jeriniń tutastyǵy men ulttyq múdde jolynda kúresken ult qaıratkerleriniń eńbegin jas urpaqqa jetkizý t.b. mindetter kórsetildi.
Tarıh fakýltetinde on jylǵa jýyq bir jaqsy dástúr qalyptasqan eken. Fakýltettiń eń úzdik shákirtterine ǵalym, tarıh ǵylymynyń kandıdaty, dosent Súleımen Turǵanbaev atyndaǵy bir rettik shákirtaqy jyl saıyn berilip júr. Bıyl da fakýltettiń eń úzdik 15 stýdentine 100 myń teńgeden shákirtaqy taǵaıyndalypty. Tarıh fakýltetiniń túlegi, mesenat Baıqadam Abylasanovtyń demeýshiligimen bólingen shákirtaqyny akademık Bereket Káribaev fakýltettiń eń úzdik stýdentterine saltanatty jaǵdaıda taratyp berdi.
Qaragóz SIMÁDIL
«Qazaq gazetteri» seriktestigine enetin «Ana tili» gazetinen, 17.04.2025 jyl