Ortalyq Azııaǵa saparlaǵan mıssıonerler úshtigi – Evangelın Franch, onyń ápkesi Francheska Franch jáne olardyń dosy Mıldred Kabeldiń qalamynan týǵan «Shóldegi jazbalar. Ortalyq Azııadan jazylǵan hattar» atty eńbekten qazaq týraly derekterdi kezdestirdik. Aǵylshyn mıssıonerleri kózben kórgenin jazyp, tanymaldylyqqa ıe bolǵan jıhankezder ekenin bilemiz. 1934 jyly jaryq kórgen kitapta olardyń toqtaýsyz saıahattary hattar tizbegi arqyly baıandalady.
Qytaıdaǵy qazaqtar qonystanǵan Qumyl, Barkól óńirlerine at basyn burǵan olar jol boıynda qazaq aýylyna kezdesedi. Qystaýda otyrǵan qazaq aýylynyń jaǵdaıyn óz kózimen kóredi. Odan ári quldılap, Úrimjige qaraı bet alǵan tusta úsh jıhankez jylqyshylardy jolyqtyrady. Olardyń odan keıingi sapary Úrimjide jalǵasady.
«Úrimjiniń ońtústik qaqpasynda musylmandardyń sany mol. Munda batystyq úlgidegi saýda úıleri de barshylyq. Olar negizinen noǵaı, dúngen, chantý jáne orystarǵa tıesili. Saýda alańynda qazaqtardyń da bási joǵary bolyp tur. Bir qazaq azamaty bylǵary baýmen beline deıin keletin keń qoı terisinen jasalǵan shalbar kıip alypty. Onyń tumaǵy jarqyraǵan gúldi matadan tigilgen, moıyn, qulaq jáne betti qorǵaıdy, qapsyra baılanǵan jáne búrkit qaýyrsyndarymen qaptalǵan». Avtorlar kitapta ózderi kórgen qazaq beınesin osylaı sýretteıdi.
Olardyń endigi sapary Sháýeshek arqyly Sibir aýmaǵynda jalǵasady. Osy jolda úsh jıhankez keńestik Qazaqstannan Qytaıǵa qaraı bosyp bara jatqan qazaqtardy kezdestiredi.
«Reseı tarapynan bolǵan ashtyqqa tap bolǵan olar aýa kóship barady. Keńes ókimeti kóshpeli ómirdi qalamaıdy. Al qazaqtar olarǵa baǵynǵysy joq. Sharýalar ujymdyq aýyl sharýashylyǵy júıesine moıyn burǵysy kelmeıdi. Olardyń qarsylyǵy kúsheıgen saıyn, mal sany azaıyp, ashtyq jaılady».
Halqymyzdyń taǵdyryn, sanyn, ómirin birjola ózgertken alapat ashtyq týraly jıhankezder osylaı syr qozǵaıdy. Aýa kóship, elinen bosyp bara jatqan jurtqa kezdeskenin jazyp, bir kezdegi solaqaı saıasattyń qateligi týraly jazady.
Kitaptyń kelesi betinde avtorlar kıiz úıdiń aldynda turǵan janary muńly qazaq qyzynyń sýretin jarııalaıdy. Eshqandaı siltemesiz berilgenine qaraǵanda, ózderi túsirgen sýret bolýy kerek.
«Biz birneshe bosqynnyń qasynan ótip, ońtústikti betke aldyq. Joldyń shetinde qatty álsiregen bir adam otyr. Pıotrden (arbakeshtiń aty) ashtyqtan álsiregen shyǵar dep suradym, ol «ıá» dep jaýap berdi. Oǵan bir úzim nan berdik. Ol ornynan turyp, taǵzym etti. Kezdesken taǵy bir adamnyń tektiniń tuqymy ekenin túsindik. Ol ınjener eken. Arhangeldiń soltústigindegi bir lagerde jyldar boıy tutqynda bolypty. О́lip-talyp júrip, qashyp qutylyp, Túrkistan ólkesine taban tirepti. Tórt kúnnen beri nár tatpaǵany shyndyq. Jol boıy onyń kórmegen azaby joq».
Buny avtorlar 1932 jyly 21 qyrkúıek kúngi esteliginde jazypty. Osydan bir ǵasyr burynǵy alapat asharshylyqtyń ult tarıhyndaǵy zardaby aýyr. Sonaý Batys áleminen elimizdiń terrıtorııasyna kelip, asharshylyqtan bosqan eldiń qıyn sátin kórgen avtorlardyń bul jazbasy biz úshin asa qundy derek.