Táýelsiz elimiz óz shekarasyn, tutastyǵyn jáne qaýipsizdigin qorǵaýǵa mindetti. Bul isti júzege asyratyn negizgi qurylym – Qarýly kúshter. Degenmen keıingi jyldary qoǵamda armııaǵa degen senim azaıyp, jastar arasynda áskerı boryshyn óteýge qulyqsyzdyq baıqalady. Bul qubylystyń sebepteri qandaı? Nelikten kóp azamat áskerge barǵysy kelmeıdi?
Elimizde 18-27 jas aralyǵyndaǵy er azamattar úshin áskerı qyzmet – mindetti. Konstıtýsııanyń 36-baby boıynsha árbir azamat elin qorǵaýǵa daıyn bolýǵa tıis. Biraq shyn máninde jastardyń bir bóligi túrli jolmen áskerden jaltarýǵa tyrysady. Keıbiri densaýlyq jaǵdaıyna silteme jasasa, basqalary joǵary oqý oryndaryna túsip, odan keıingi stıpendııalyq baǵdarlamalar arqyly bul mindetten qutylyp júr.
Olardyń pikirinshe, áskerı qyzmetke barýdan jaltarýdyń basty sebebiniń biri – armııadaǵy túrli jaǵdaılar men tártip máselesi. 2023 jyly elimizde ásker qatarynda bolǵan sarbazdardyń arasynda 15-ke jýyq ólim jaǵdaıy tirkelgen. Bul – resmı derek qana. Sodan da kóptegen ata-ana balalarynyń ómiri men densaýlyǵy úshin alańdap, olardy áskerden alyp qalýdyń jolyn izdeıdi.
2022 jylǵy derekterge sáıkes, elimizde áskerı boryshyn óteýden jaltarǵan azamattardyń sany 7 myńnan asqan. Olardyń basym bóligi medısınalyq anyqtama, oqý nemese ózge sebepter arqyly mindetten bosatylǵan.
Sonymen qatar «Jastar» ǵylymı-zertteý ortalyǵy júrgizgen saýalnamaǵa sáıkes, 18-27 jas aralyǵyndaǵy azamattardyń 62%-y áskerge barýǵa yntasyz ekenin bildirgen. Saýalnamada eń jıi kezdesken sebepter: álimjettik, nashar turmystyq jaǵdaı jáne bolashaq mansapqa zııan kelýi. Osy kórsetkishter elimizdegi áskerı júıeniń problemalaryn naqty kórsetip otyr jáne bul máseleni sheshý úshin keshendi tásil qajet ekenin dáleldeıdi.
Áskerı qyzmettiń máselelerin aıtqanda birinshi kezekte áleýmettik jaǵdaılar men álimjettik alǵa shyǵady. Kópshiliktiń pikirinshe, armııada «jarǵylyq emes qatynastar» dep atalatyn beıresmı tártip júıesi áli de bar. Jańa kelgen sarbazdarǵa burynǵy «aǵalarynyń» qysym kórsetýi jıi kezdesedi. Álbette, bul armııaǵa degen úreı men senimsizdik týdyrady. Jas jigitterdiń psıhologııalyq kúızeliske túsýi áskerdiń áleýetin de tómendetedi.
Sondaı-aq halyqtyń aýzynda júrgen pikir – áskerdegi materıaldyq-turmystyq jaǵdaıdyń tómendigi. Kóptegen áskerı bólimde jataqhana, tamaq, kıim jáne sanıtarlyq jaǵdaılar syn kótermeıdi. Qorǵanys mınıstrliginiń málimetine sáıkes, elimizdiń keıbir garnızondarynda sý men jylý júıesi eskirgen, bul sarbazdardyń ómir súrý sapasyn tómendetedi. Buǵan qosa, keıbir jastar áskerge barýdy bilim men mansap jolyna keri áser etedi dep sanaıdy. О́ıtkeni olar úshin bul – bir jyl ýaqytty tekke joǵaltý. Oqýdan qol úzip, mansaptyq josparlaryn keıinge shegeredi.
Qazirgi qazaq qoǵamynda áskerı qyzmetke degen qurmet te azaıyp ketkeni jasyryn emes. Buryn áskerı forma kııý erlik pen mártebeniń belgisi bolsa, qazir kópshilik úshin ol jaı ǵana mindet bolyp qaldy. Buqaralyq aqparat quraldary men áleýmettik jelilerde áskerı qyzmettiń jaǵymsyz jaqtary jıi aıtylyp, oń beıneleri sırek kórinis tabady. Bul da jastardyń qulshynysyna teris áser etedi.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Ádiletti Qazaqstan: zań men tártip, ekonomıkalyq ósim, qoǵamdyq optımızm» Joldaýynda: «Jastar áskerge Otan aldyndaǵy boryshyn óteýge barady. Jas sarbazdarymyz óz mindetin alańsyz oryndaýy úshin ásker qatarynda, eń aldymen, temirdeı tártip bolýǵa tıis. Qarýly kúshter men basqa da kúshtik qurylymdar osy talapty múltiksiz oryndaýy qajet. Ár ata-ana áskerge ketken balasyn memleketke senip tapsyrady. Sondyqtan sarbazdardyń densaýlyǵy men qaýipsizdigine, eń aldymen, armııa basshylyǵy jáne quqyq qorǵaý mekemeleriniń basshylary jaýapty», degen edi.
Prezıdenttiń Joldaýda bul máselege arnaıy toqtalýy merzimdi áskerı qyzmette belgili bir keleńsizdiktiń oryn alyp jatqanyn ańǵartsa kerek. Májilis depýtaty Nartaı Aralbaıuly da byltyrǵy jyldyń sońynda Qorǵanys mınıstriniń atyna joldaǵan depýtattyq saýalynda áskerdegi álimjettik máselesin qozǵaı kele: «Sizge kelesi sharalardy qolǵa alýdy usynamyn. Elimizdiń armııasyndaǵy atalǵan keleńsizdikti tyıý jáne onyń aldyn alý boıynsha naqty sharalar qabyldaý qajet. Sondaı-aq áskerılerdiń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan is-áreketterdi kúsheıtý kerek», dep usynystaryn ortaǵa salǵany belgili.
Bizdiń oıymyzsha, armııaǵa barýdy tartymdy ári senimdi etý úshin áskerı qyzmettiń sapasyn arttyrý, atap aıtqanda, jataqhana, tamaq, medısınalyq kómek, psıhologııalyq qoldaý sııaqty negizgi qajettilikterge erekshe nazar aýdarylýǵa tıis. Álimjettik máselesiniń el aýzynda júrýi tegin emes. Ony túp-tamyrymen joıý úshin tártip buzýshylyq jasaǵandardyń jaýapkershiligin qataıtyp, beınebaqylaý júıesiniń tıimdiligin arttyrǵan jón dep esepteımiz. Ashyqtyq pen ádildik bolǵan jaǵdaıda sarbazdardyń qaýipsizdigi qamtamasyz etiledi.
Eń mańyzdysy – jastar arasynda áskerı-patrıottyq tárbıeni kúsheıtý kerek. Mektep pen kolledjderde áskerı-patrıottyq sabaqtar, arnaıy kýrstar, kezdesýler ótkizý arqyly jastardyń boıynda Otanǵa degen súıispenshilik pen borysh sezimin oıatqan jón.
Elimizdiń armııasy – qaýipsizdigimizdiń tiregi desek, qazirgi qoǵamda jastardyń áskerge barýdan bas tartýy – júıeli ózgeristerdi talap etetin dabyl. Armııany jańǵyrtyp, onyń bedelin kóterý – tek sala mamandarynyń emes, búkil qoǵamnyń mindeti. Eger el bolashaǵyn oılasaq, onda jastarǵa armııany qaýip emes, qurmet pen maqtanysh kózi retinde kórsetýimiz qajet. Sonda ǵana ol naǵyz azamattardyń mektebi bola alady.
Dildana NURDILDA,
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-dyń 3-kýrs stýdenti