Qoǵamdyq tártipti tálkek etip, mádenı keńistikke kesir tıgizetin vandalızm ataýly dert búginde dúnıe júzi elderiniń kún tártibindegi mańyzdy máselege aınalyp otyr. Búlikshil pıǵyldan bastaý alatyn mundaı áreketter, bir qaraǵanda, tek qabyrǵaǵa salynǵan qısynsyz sýret nemese búlingen múlik bolyp kórinýi múmkin. Alaıda kez kelgen áleýmettik áýmeserliktiń astarynda, kóbine, jatsyný, narazylyq, mánsizdik sııaqty kúrmeýi qıyn kúrdeli sebepter jatady.
2001 jyldyń kókteminde Aýǵanstannyń Bamıan ańǵarynda adamzat órkenıetiniń asyl murasy – eki alyp Býdda músini jermen-jeksen etildi. Talıban rejimi VI ǵasyrda tastan qashalyp jasalǵan bıiktigi 38 jáne 55 metrlik eskertkishti dınamıtpen jaryp jiberdi. Soıylqumar sodyrlar jádigerlerdi sharıǵat sharǵysyna qarsy dep túsindirdi. Alaıda bul saıası-ıdeologııalyq demonstrasııa, dinı fanatızmniń kórinisi ári álemdik qaýymdastyqqa baǵyttalǵan qasaqana quqaıdan basqa eshteńe emes edi. IýNESKO bul áreketti «mádenı vandalızm» jáne «rýhanı genosıd» dep aıyptaǵanmen, eskertkishtiń opyraıǵan olqysyn ońdaı almady. Osylaısha tarıhı jádigerdiń on bes ǵasyrlyq shejiresi úzilip tyndy. Mundaı soraqy qadam – kezdeısoq áreket emes, júıeli túrde baǵyttalǵan ıdeologııalyq jáne destrýktıvti agressııanyń kórinisi.
Bul dúnıe 2022 jylǵy «Qańtar oqıǵasynyń» motıvimen de bek úndesedi. Radıkaldy kúshter qoǵamdyq nysandardan bólek, Almatydaǵy bes birdeı telearnaǵa shabýyl jasady. Eń aýyry, ulttyq telejýrnalıstıkanyń ulyq ustyny sanalatyn «Qazaqstan» telearnasynyń jyldar boıy jınaǵan muraǵattyq jazbalarynyń asa qundy, túpnusqadaǵy aýdıo-beıne qorynyń biraz bóligi joıylyp ketti. Aqylmen ańdasaq, Býdda eskertkishin jarý, tarıhı taspalardy talqandaý sekildi búlikter – destrýktıvti nıetten týyndap, saıası múddeni kózdegen ózara mazmundas qylmystyq áreket ekenin túsinemiz.
Osyndaı qasirettiń qaıtalanbaýy úshin qoǵamda tózimdilik pen túsinistikke negizdelgen mádenı sana qalyptastyrý asa mańyzdy. Tynyshtyq pen tatýlyq – jaı uran emes, órkenıetti eldiń órisin keńeıtetin basty qundylyqtar. Ártúrli kózqarastar men pikirler toǵysatyn kóp úndi zamanda toleranttylyqqa basymdyq berý – agressııa men arandatýshylyqtyń aldyn alýdyń eń tıimdi joly. Baıypty kózqaras pen parasatty mámile – kez kelgen janjalǵa qarsy tura alatyn myqty qalqan.
Vandalızm – adamnyń ishki kúızelisi men maǵynasyzdyqtan týǵan kúıreýiniń syrtqy belgisi. Nemis fılosofy ári áleýmettanýshysy Erıh Fromm óziniń «Adamnyń destrýktıvtilik anatomııasy» atty eńbeginde bul máseleniń mánisin áriden izdeıdi. «О́miri ózine tym jaıbaraqat kóringende, adam oǵan bir drama qosqysy keledi. Eger tirshilikten shynaıy mán taba almasa, ishki bos keńistikti ózi oılap tapqan jasandy qıyndyqpen, buzaqylyqpen, birdeńeni qıratýmen toltyrǵysy keledi. Sol arqyly óziniń tiri ekenin, bolmys retinde bar ekenin sezingisi keledi», deıdi ǵalym.
Sondyqtan jetesiz sana men jetimsiz tárbıeniń yrqymen jasalǵan vandalızmniń ilki sebebi rýhanı kemtarlyqtan týyndaıtyn ańǵaryp otyrmyz. «Keldim qaıdan? Qaıtsem paıdam? О́lgennen soń ne bolam?» degen Shákárim saýalyna jaýap tappaı daǵdarǵan HHI ǵasyrdyń adamy sáıkesinshe aınalasyna da nemquraıly kózqarasta. Bul fransýz fılosofy Alber Kamıýdiń «Bógde» povesindegi Mersonyń bolmysyn eske túsiredi. Aljırde turatyn, fransýz otaryndaǵy keńse qyzmetkeri – sezimderin ashyq bildirmeıtin, ómirdi beıjaı uǵatyn adam. Povestiń basynda Merso anasynyń ólimine de salqynqandy qaraıdy. «Búgin anam qaıtys boldy. Álde keshe me, bilmeımin...», deıdi ol. Tipti bir arabty óltirip qoıǵany úshin ólim jazasyna kesilse de, ol óziniń «kinásin» tereń sezinbeıdi. Saldarymen qansha kúresse de, jańbyrdan sońǵy sańyraýqulaqtaı qaptaıtyn vandalızm áreketteriniń shyǵý tórkini osyǵan saıady.
О́zin qoǵam aldynda, adam aldynda jaýapty sezinbegen keı jandardyń kesirinen tabıǵatymyzdyń tańǵajaıyp baılyqtary kózge oǵash, kóńilge qorash qalypta tur. Sondyqtan Memeleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ta bul máselege erekshe nazar aýdaryp otyr. Ol Atyraýda ótken Ulttyq quryltaıda vandalızmdi áleýmettik kesel dep atap, onyń ońtaıly sheshimin tez arada tabýdy tapsyrǵan edi.
Buǵan deıin qabyrǵaǵa jazý qaldyratyndar ózinshe bir oı aıtqysy keletin jandar ekenin atap óttik. Astana qalasy mundaı shyǵarmashyl jandarǵa ońtaıly sheshim usynyp keledi. Máselen, byltyrǵy jyldan bastap elordada «Astana Graffiti» festıvali óz jumysyn bastady. Onda kásibı jáne áýesqoı graffıtı sýretshilerine arnaýly qabyrǵalar qurastyrylyp, baıqaý jarııalanady. Uıymdastyrýshylar festıvaldi jyl saıyn ótkizýdi josparlap otyr. Bul bastama arqyly jastar zańdy túrde óz ónerin kórsete alatyn múmkindikke ıe bolady. Eń bastysy – mundaı shyǵarmashylyq alańdar qoǵammen mádenı dıalog ornatýǵa jol ashty. Ár sýret ádil baǵalanyp, festıval shynaıy óner básekesine aınaldy. Bul – vandalızmniń ornyna shyǵarmashylyqty usynýdyń ozyq úlgisi. Elordada bastalǵan bul úrdis ózge qalalarǵa da úlgi bolsa ıgi.
Sonymen vandalızmniń tabıǵatyn birjaqty túsindirý múmkin emes. Ol keı jaǵdaıda qylmystyq nıetpen jasalsa, keıde ishki kúızelis pen áleýmettik oqshaýlanýdyń belgisi bolýy múmkin. Sondyqtan bul qubylysqa tek jazalaý tetikteri arqyly emes, qoǵamdaǵy psıhologııalyq, fılosofııalyq, mádenı jáne tárbıelik faktorlardy eskere otyryp, keshendi kózqaraspen qaraý qajet. Máseleniń túp-tamyryn uǵyný – onyń saldarymen kúresýden mańyzdy. Jastar arasynda rýhanı qundylyqtardy nasıhattaý, bos ýaqytyn tıimdi uıymdastyrý, shyǵarmashylyq áleýetin ashýǵa jaǵdaı jasaý – destrýktıvti minez-qulyqtyń aldyn alýǵa yqpal etedi.