Sonaý О́skemennen shekara asyp, izdep kelgenim osy aqsaqal. Baıyrǵy qazaq shańǵysyn jasaýdyń naq sheberi. Bekzat ónerdi berik ustanǵan Slámbek Saqyshuly Altaı qalasynyń irgesinde ǵana turady. Ákesi 1930 jyldary Katon-Qaraǵaıdyń Shyńǵystaıynan kóship barypty. Turǵylyqty jerin taýyp berýdi jarty jyl buryn Shyńjań ólkesiniń azamattaryna tapsyryp qoıǵanmyn. Jol mine, jer aıaǵy keńigen soń ǵana tústi. Qazir jaqsy, qazaq-qytaı shekarasy ashyq, vızasyz rejim. Ala sómke arqalaǵan keıbir aǵaıyndar tańerteń baryp, keshkisin beri óte shyǵady. Biz de senbi-jeksenbini paıdalanyp, Altaıdyń arǵy betin aralap qaıttyq.
Ertis bastaýy jolynda
Á degende Omby-Maıqapshaǵaıdyń taqtaıdaı jolyna túsip, О́skemennen Zaısanǵa jettik. Saýyrdyń baýraıyn jaılaǵan qala tirligi qarbalas. Kók avtobýstar Qytaıǵa saǵat saıyn sabylyp jatyr. Ár reısi lyq toly. Kúni buryn alǵan bıletpen túski birdiń avtobýsyna jaıǵastyq. Zaısannan Maıqapshaǵaı shekarasyna deıin 60 shaqyrym. Alyp-ushyp jetip bardyq. Jolaýshylar jalma-jan sómkelerin súıreleı beketke asyqty. Asyq-asyqpa, avtobýs kútedi. Ýlasyp-shýlasyp júrip Qazaqstan beketinen óttik. Negizgi bekettiń ózi jóndeýden ótip jatqan kórinedi. Byltyr ǵoı, Prezıdent Joldaýynda shekara beketterin jóndeýdi tapsyrǵan-dy. Sol jumys júzege asyp jatsa kerek. Jalpy, Qytaıǵa emin-erkin ótip júrgenimiz eki eldiń birligi men memleket basshylarynyń arqasy. Saýda-sattyq pen týrızmge dańǵyl jol ashyldy. Ebin taýyp, eńbek qylǵandar paıdasyn da taýyp jatyr.
Artynyp-tartynyp, ornymyzǵa jaıǵasqanymyz sol, qaq mańdaıdan Qytaıdyń qyzyl týy jelbiredi. Aınadaı jarqyraǵan beketke bettedik. Saqshylardyń ishinde ózimizdiń qarakózder de júr. Til túsinbeı qalamyn deıtindeı emes, ulty qytaı saqshylar da qazaqsha sóıleýge tyrysyp baǵady. Bir emes, birneshe tekserýden ótip, arǵy betke astyq. Asa sala alypsatarlar uıaly baılanys kartasyn tyqpalady kelip. Bizge keregi ol emes, qytaı valıýtasy edi. Bir ıýan – 70 teńge. Júrip-turýymyz ben as-sýymyzǵa jetetindeı aıyrbastap aldyq ta zýlaǵan kúıi Jemeneı aýdanyna jetip, toqtadyq. Taqtaıdaı jol, tap-tuınaqtaı kóshe... Jemeneı – halyq sany eń az shoǵyrlanǵan aýdan bolǵanymen, kásipkerlik kem emes. Usaq-túıek ónerkásipten bastap, alpaýyt kásiporyndaryna deıin bar. Ony aldyńǵy jyldary aralap, aqparat retinde taratqanbyz. Biz ornyqqansha kún batty. Onyń ústine, Beıjiń ýaqyty Qazaqstannan úsh saǵat alda. Erteńine Altaı aınalyp, Qabaǵa túsýimiz kerek.
...Qytaıǵa neshe ret keldim, bir baıqaǵanym, azamattary ýaqyttyń qudiretin qatty qadirleıdi. Keshigý degendi áste bilmeıdi. Bul joly da Qýat esimdi azamat tań-azanmen aıtqan ýaqytynda qonaqúıdiń astyńǵy qabatynda kútip turdy.
– Ýaqyt keń, jol jaqsy. Altaıǵa tike tartyp barmaı, jolaı Úlińgir kólin kórseteıin. Ertistiń bastaýy da sol jolda, – dep saparymyzdy baǵdarlap qoıdy.
Jol saırap jatqanymen, jyldamdyqty shekti mólsherden asyrmaıdy, asyqpaıdy. Qos qaptalymyzdaǵy jelden elektr óndiretin qapalaqtarda esep joq. Ǵylymy damyǵan el jelden de, kúnnen de energııa alyp otyr. Sonadaıdan Saıqan taýy munartyp qala berdi. Jer emgen sharýalar egis dalasyndaǵy tirshilikke kirisken. Bul jaqtyń eli kóktastan da kókónis alady dep estıtinbiz. Eń bastysy jer bolsa boldy, qunaryn arttyryp, sýyn tarttyryp, qyrýar paıda tabatyn kórinedi. Aıtqandaı, Ertistiń bastaýynan Úrimshige qaraı kanal tartyp qoıǵanynan da qulaǵdar boldyq.
Kúre joldan shalt burylyp, qumdy belesten asyp edik, aldymyzdan jarq etip kól kórindi. Úlińgir kóli. Kókjıekpen ushtasa bitken aıdynnyń jaǵalaýyn demalys aımaǵyna aınaldyrǵan. Jaz shyqsa, qaraqurym halyq qaptaıdy deıdi jol bastaýshymyz. Tolqyny qumdy jaǵany kemirgen kóldiń bas-aıaǵy qyryq shaqyrymǵa sozylyp jatqanymen, eń tereń jeri 15 metr ǵana. Balyq ta barshylyq.
Júzdegen shaqyrymdy basyp kele jatqanymyzben, jol soqpaıdy. Qumdaýyt jerdiń ózindegi asfalttan oımaqtaı oıyq tappaısyz. Qońyr aıańmen Beıtún qalasyna kirdik. Muntazdaı taza bul shahardyń ákimshiligi tikeleı Beıjińge baǵynady eken. Jan-jaǵymyzǵa tańdana, tamsana qarap kelemiz. Ortalyq kóshesiniń boıyndaǵy shamdar nege alaý stılinde jasalǵan desek, 2008 jyly Beıjiń olımpıadasynyń alaýyn osy kóshemen alyp ótipti. Al anaý ıyqta atqa qonyp, qolyna qamshy alǵan Shyńǵyshannyń músini moıyn burǵyzdy. Aıbarly etip turǵyzǵan. Shyńjańǵa Shyńǵyshannyń nendeı qatysy bar dep, qalta telefondy ashyp jiberdik-daǵy, bilmeıtini joq «ChatGPT» degen «báleden» suradyq. Bergen deregine kóz júgirtsem, Shyńǵyshan alańy men onyń ortalyǵyndaǵy músin 2010 jyly «Shyńǵyshan mádenıeti» festıvalinde saltanatty túrde ashylypty. Ony qoıýdaǵy maqsat – Beıtún Altaı men Qanas kóline baratyn joldyń toǵysynda ornalasqandyqtan, Shyńǵyshan keshenin aımaqtyń basty týrıstik nysany retinde qalyptastyrýdy kózdegen.
Baıyrǵy ónerdi qunttaǵan
Tús áletinde Altaı qalasyna kirip bardyq. Bul bizge dástúrli qazaq emhanasymen belgili qala. Áıtpese, taý shańǵysy da jaqsy damyǵan. Qalanyń bergi basynan Slámbek aqsaqaldyń shańyraǵyn da op-ońaı taýyp aldyq. Kóshesine qaraıǵy burylysta taqtaıshaǵa tóte jazýmen «Baıyrǵy qazaq shańǵysyn jasaý sheberi» dep jazyp qoıypty. Qushaq jaıa qarsy alyp, tórge shyǵardy. Amandyq-saýlyq surasyp otyrǵanymyzda býy burqyrap et keldi, bata jasaldy. Etten soń tuzdy shaıǵa sary maı sapyryp ishistik. Sodan keıin baryp, Slámbek aqsaqaldy áńgimege tarttym. Kóp sózge joq, baıypty kisi.
– Estigenimdi aıtaıyn: 1906 jyldary Sháńgishtáıdan Qarataı eli bolyp, osy jaqqa qoparyla kóshipti. Atam Qanapııa aq orysqa ustatpaý úshin qystyń kúni teri taban shańǵymen jol bastap, tóte osy jaqqa asqan. Asqan deımin, shekaraǵa taıaǵanda atys bolyp, birnesheýi oqqa ushypty. Atam da sol jerde mert bolǵan. Ákem Saqysh ol kezde 14 jasta eken. Qom basyna túsken soń ákemdi aýylda bir shal asyrap, er jetkizgen. Keıin ata kásibin taýyp, aǵashpen dos bolǵan. «Kókiden ul týsa, aǵashqa jan bitedi» degen támsil bar bizde. Biz Qarataıdyń Dáýletinen týyppyz. Onyń ishinde Kóki. Ákem toqsan neshe jasynda qaıtys boldy. Aǵashtan túıin túıýdi men de úırendim. Áli kúnge deıin qolyma aǵash tússe, «kemirip» otyramyn. Úsh-tórt klastyq bilimim bar. О́zim Noǵaıtyda týyp, sonda óstim. Bul kúnde jetpistiń ekeýine kelippin. Jas kúnimde dıhanshylyqpen aınalystym. Taıqazanǵa buǵy ustap ta berip júrdik. Taıqazan dep otyrǵanym, bólinbegen orta ǵoı. 1984 jyly jekege bólindi. Biraz jerim bar edi, ony ókimet qajetine aldy. Baıyrǵy shańǵyny 1985 jyldan kásip qyla bastadym. 1997 jyldan bastap saıahat ashyldy. «Altaı – baıyrǵy qar shańǵy mekeni» degen ataq berdi, – dep, úıiniń irgesindegi mýzeıdi ashty.
Mýzeı ishi qar shańǵysynan basqa da kóne jádigerlerge tolyp tur. Sórelerge baqshalap jınapty. Keli-kelsaptyń túr-túri bar. Árkim kelip sýretke túsýi úshin kereı tymaq, naıman tymaq sekildi kıim-keshekterge deıin qoıǵan. Mýzeıdiń ózi aǵashtan kóterilip, shatyry shımen jabylǵan. Altaıdyń aýrasy seziledi.
– Júrińder, endi sheberhanamdy kórseteıin, – dep qatarlas ǵımaratqa bettedi. – Minekı, shańǵyny osy jerde ıip, osy jerde terimen qaptaımyn. Tabanǵa jylqynyń aıaq jaǵynyń terisi ǵana jaramdy. Qazaq shańǵysy 10 myń jyldyń aldynda shyqty desek, men shańǵy jasaý sheberiniń úshinshi urpaǵymyn. О́kimet ónerdi saqtaý úshin «Baıyrǵy qazaq shańǵysyn jasaý sheberiniń murageri» dep resmı túrde patenttep bergen. Tabanyn qaptaǵan teriniń qasıeti sol, órge júrseń, artqa syrǵanamaısyń. Qalyń qarǵa uzasa, 20 santımetr ǵana batady. Al tómen zýlap otyrasyń. Burynda qatynas quraly retinde paıdalandyq. Ol zamanda aıaqqa shańǵy baılaı salyp, taýǵa otynǵa baramyz. Oıbaı, bálen jerde buǵy tur eken dep, onyń sońyna túsemiz. Qoıar da qoımaı qaıys arqanmen shalmalap alamyz.
– Sonda shańǵymen ańǵa jetýge bola ma? – dep tańdandym.
– Ań eki saǵattan soń boldyryp qalady. Sol kezde jan-jaqtan qaýmalap ustap alamyz. Sharshasaq, aǵash túbine ot jaǵyp, ań etin bylqytyp asyp qoıamyz da demalamyz. Taý eshki ǵoı, qolǵa túspeıtini. Ol eńistemeıdi. Taýǵa qaraı qalyń qardy omyraýlap qashady. Onyń ústine toppen júredi. Eń aldyńǵysy boldyrsa, artqysy aldyna túsip, joldy buzyp otyrady. Keıin ań ataýly qorǵaýǵa alyndy. Saıahatqa aýystyq. Qazir shetelden kóp kelip júr. О́zderi qyzyq kórip, shańǵy jasaıdy. Jaqqanyn satyp alyp ketedi, – dep áńgimeni qyzdyra tústi.
– Katon-Qaraǵaı jaqqa aparyp tanytý kerek. Ol jaqta da týrızm damyp jatyr, – dep ózimiz jaqqa qaraı tarttym.
– Baram ba degen edim, aýyrǵyshtap qaldym. Jol túsip, dám tartsa ata-babamnyń jerin kórip qaıtarmyz, – dedi.
Janarynan saǵynysh baıqalady. Qalaı desek te, jat jer, jat el. El jaqtyń áńgimesin estigen soń aqsaqaldyń uly Qýanyshbektiń qulshynysy tipten arta tústi. Ashyp aıtpasa da О́r Altaıynan góri óz Altaıyn, atamekenin ańsaıdy. Keterimizde qımaı-qımaı shyǵaryp saldy. Endigi júzdesýimizdi jaratqan týǵan jerdiń tósinde jazsyn dep nıet qyldyq.
Qaba-Qanas, Kókkezeń...
Bizge gıd bolyp júrgen Qýat jaz shyǵa saıahatshylarǵa jol bastaýdan qol bosamaıdy deıdi. Jolaı týrızm týraly oı bólisip, kásip qylýdyń jolyn qarastyryp kelemiz. Ideıa kóp. Júzege asý-aspaýy ekitalaı. Baǵytymyz – Býyrshyn, Qaba. Qabada at sýytyp, odan ary Qanasqa jol júrmekpiz.
– Sizder jaqta saıahatshylardy qyzyqtyratyn tarıhı mekender joq pa? – dep surady ne zamatta Qýat.
– Kóp, – dedim julyp alǵandaı. – Mynaý irgedegi Marqakól týraly ańyz bar, Rahman kóliniń tabylýy jóninde jaqsy derek bar. Anaý ırek jolynyń salynýy da tarıh. Aıta berseń jetip-artylady, – dep, árqaısysynyń tarıhı deregin ańyz aralastyra aıtyp berdim.
– Mine, saıahat degen osy. «Kórmegenge kóseý tań». Bul derekterdi júıelep jazyp, sheteldik týrısterge taratýdyń jolyn oılaý kerek, – dedi jerden jeti qoıan tapqandaı.
Sóziniń jany bar. Bul týraly bizdiń jaqta da aıtylmaı júrgen joq. Alaıda, iske kóshken joqpyz. Qytaıdyń saıahat aımaqtaryn qansha araladym, ańyz-ertegilerimen tańǵaldyrady týrısti. Onyń ańyz ekenin bile tura bas shaıqasyp jatady. Bizdiń Muztaýdy, Rahmandy, Marqakóldi kórse, óz kózderine ózderi senbeı tań-tamasha bolar ma edi...
Túh shirkin! Tabanymyz tıgen Qaba aýdany Marqakóldiń irgesinde ǵana. Aıyrmashylyq jer men kókteı. Kóldeneń qyl jatpaǵan qalashyq. Bizdiń saǵatymyz
ǵana emes, áleýmetimiz de áldeqaıda artta. Bul jaqpen terezemiz teń bolyp, úzeńgi qaǵystyra damýymyz úshin eń aldymen ǵylymǵa kóńil bólý kerek. Túsinbesem de, keshkilik telearnasyn qosyp qoısam, ǵylym týraly kóp kórsetedi. Jasaǵan robottary jarysyp, tehnıkalary adam qııaly jetpeıtin qurylystar júrgizip jatady. Odan qalsa, toqymdaı jerden tonnalap ónim alǵan sharýalardy kórsetedi. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev: «Bilim men ǵylym – álemdi ózgerte alatyn eń basty kúsh», demep pe edi? Keshegi Abaı da ǵylym úıren dep ketken. Biz she, dańǵaza toıdy, ysyrapshyl festıvaldardy qashan qoıar ekenbiz?
Qazaqstan men Qytaı shekarasyn boılaı Qanas kólin kórýge jolǵa shyqtyq. Kún jylynyp, maldyń ezýi kókke tıgen eken. Ár-ár jerdegi qystaqtyń mańaıynan otardyń jap-jasyl betkeılerde júrgeni baıqalady. Bizdiń jaqta kózge sırek túsetin sýyrlaryń jol boıynda balasha asyr sala oınaqtap júr. Ań ekesh ań da sezedi, zań qorǵaıtynyn.
– Kólge aparatyn bul jol Býyrshyn jaqtaǵydaı emes, nasharlaý, – dep aqtalǵandaı boldy Qýat.
Nashar degenge solq-solq etkizetin taý joly dep elestetkenbiz. Sóıtsek, táp-táýir asfalt. О́zimiz jaqtyń joldarymen ishteı salystyryp otyrdym. Ireleńdegen jolmen taýdy qabyrǵalaı kele jatyp kilt toqtadyq.
– Áne, – dedi Qýat suq saýsaǵymen soltústikti nusqap, – Qazaqstannyń zastavasy kórinip tur.
Jalma-jan kólikten tústik. Fotoapparat salyp, jaqyndatyp kórip edim, kók týymyz jelbirep tur. Iektiń astynda ǵana. Kesheli beri Qytaıdyń joldaryna súısinip júrgen ákem esh oılanbastan, Matveevka zastavasy dep qadap aıtty.
– Keıin Maraldy bolyp ózgergen. Tómendegi Aq Qaba ózeni. Shekara syzyǵy sonyń boıymen syzylǵan. Al anaý betkeı Kókkezeń dep atalady. Keshegi aqsaqal aıtyp otyrǵan qyzyl qyrǵyn sol tusta bolǵan. Shekara asyp qashpaq bolǵandardy qarýly jasaq sol tustan kútip alyp otyrǵan sekildi. О́ıtkeni Kókkezeńdegi jalpaq tastardan tóte jazýdy kóp kórgem, – dedi ákem.
Endigi ańsarym aýǵan jer – Kókkezeń. Keshegi Ábdikerim, Dúken qajy, Baltabaılar basqan jer. Jaz shyqsyn... Kókeıde suraq týsa, qalta telefonǵa jarmasa ketý ádetimiz emes pe? Kartany ashyp jiberip qarasam, Qazaqstan shekarasyna joldyń taıaǵan tusy osy eken. Astyrtta Aq qaba qystaǵy jatyr. Keshegi qystaq búginde saıahat ornyna aınalǵan. Tutas qonaqúıler. Mıllıardtaǵan ishki qytaı aǵylyp keletin Qanasqa da jetip bardyq. Muzy erip úlgermegen. Sonyń ózinde qyzyqtap kelgen hanzýlar qaptap júr.
Qaıtarda jaldyń úıi arqyly Býyrshynǵa tústik. Jaldyń úıi degenimiz, shal da emes, jal da emes, jaldana bitken taýdyń etegindegi oıdy aıtady eken. Túp-tórkini Jaldyń oıy. Ony bizge jolserigimiz Qýat aıtty. Bálkim basqa da nusqalary bar shyǵar. Eki kúndik saparymyz osymen támám. Úshinshi kúni bozala tańda shekaradan óte shyqtyq.
Qytaı,
Shyńjań ólkesi