Temir orman jáne janýarlar dúnıesin qorǵaý mekemesi – jasandy orman ósirip, qorǵaý jumystarymen aınalysatyn óńirdegi toǵyz sharýashylyqtyń biri. Aldaǵy ýaqytta atqarylyp jatqan sharýa óz nátıjesin berip, Temirdiń aınalasy qalyń toǵaıǵa aınalady degen senim basym.
Burynǵy Qaraqamys jármeńkesi bolǵan kóne Temir qalasy turǵyndaryn jumyspen qamtyp otyrǵan mekemeniń tarıhy 1889–1896 jyldardan bastalady. Oıyl, Qaraqamys jármeńkeleri janyna agronomdar Sh.Shtromberg pen F.Dertıng alǵashqy kóshetterdi ekti. 1886 jyly Temir ózeniniń saǵasynda Tolǵanaı ormanshylyǵy ashylyp, 100 gektar alqapqa aǵashtyń onnan astam túri jersindirildi. Tolǵanaıdy jergilikti turǵyndar Qulasý dep te ataıdy. Bul – Temir qalasynan 5–6 shaqyrym jerdegi toǵaı. 1990 jyldary Temir ózeniniń sýy tartylyp, baq qaraýsyz qalǵanda sırek tuqymdy aǵashtarynyń birazy qýrap ketti. Kútim jaqsy bolǵanda biraz tal-terek saqtalatyn edi.
Búginde Temir orman jáne janýarlar dúnıesin qorǵaý mekemesine qarasty 20 myń gektar alqapta qaraǵaı, kókterek, qaıyń, jıde, shaǵan, terek, úıeńki, jabaıy alma, shıe, tikenek, dolana, qaraqat ósedi. Sharýashylyqtyń tálimbaǵy jyl saıyn qaraǵash, terek, qaraǵaı, úıeńki, shaǵan, katalpa, qaraǵaı kóshetterin ósirip, satylymǵa shyǵarady. Ony kóbine jergilikti munaı kompanııalary, memlekettik mekemeler, balabaqshalar men mektepter satyp alady. Kóktem týa bastalatyn qaýyrt jumys qys ortasyna deıin sozylady. Ásirese ormanshylar men qoryqshylar jaz boıy kúndiz-túni kezekshilikte júrip, ózderine bekitilgen aýmaqta tabıǵatta demalýshylardyń qujatyn tirkeıdi, órt qaýipsizdigi erejelerin túsindiredi, ańshylyq qujattaryn tekseredi, brakonerlerdi ańdıdy.
«Bizdiń mekemedegi 48 adamnyń deni ormanshy, qoryqshy, orman sheberleri. Olar jaz boıy senbi, jeksenbide aýmaqty kólikpen, keıbiri atqa minip aralaıdy. О́ıtkeni tabıǵat aıasyna demalysqa kelýshiler qatary kóbeıgen kezeńde toǵaıdy qaraýsyz tastaýǵa bolmaıdy. Ormanshylar eńbek demalysyna qysta shyǵady. Tabıǵat qorǵaýshylarǵa bes kúndik jumys kestesi bekitilse de, olardyń jumysy ýaqytqa baǵynbaıdy. Buryn orman qoryqshylardyń demalysyna qosymsha kúnder beriletin, qazir osy jeńildik alynyp tastaldy», deıdi Temir orman jáne janýarlar dúnıesin qorǵaý mekemesiniń basshysy Sabyrjan Moldaqulov.
Keıingi jyldary tabıǵat qorǵaý mekemeleriniń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy jańartylyp, ormanshylardyń jalaqysy ósti. Bıyl mekeme bıýdjet qarajatyna birneshe traktor tirkemesin, túrender satyp aldy. Kóshet satýdan túsken qarajatqa mekemeniń ǵımaratyna kúrdeli jóndeý júrgizildi. Alaıda tabıǵat qorǵaý mekemesindegi esepshi, is júrgizýshi, traktorshy, kólik júrgizýshileriniń jalaqysy ındekstelgen joq. Qazirgi ýaqytta osy mekemede tórt mehanızator men bir avtokólik júrgizýshisiniń orny bos tur. Jalaqy az bolǵandyqtan, jumysqa jastardyń kelgisi joq. Traktorshylar mekemege óte qajet. Sebebi órt shyqqany týraly habar túskende, eń aldymen traktorshy barady. Ol órttiń aldynan shyǵyp, jerdi jyrtyp jalynnyń betin qaıtarady.
Taǵy bir kúrdeli másele – aǵashty tuqymynan ósirip, shybyǵynan kóbeıte biletin, ekpe jasap tózimdiligin shyńdaıtyn, ósimdik aýrýlaryn emdeıtin baǵbandar kerek. Munda jumys izdep kelgenderdiń arasynda kezdeısoq júrgender kóp. Ári jumysqa ornalasqan boıy sońdarynan sot oryndaýshylary men bankterdiń qaryzy erip júredi. Bul jumysta erinbeı-jalyqpaı, ýaqytqa qaramaı júretin, tabıǵattyń tilin túsine biletinder kerek.
Elimizde qolǵa alynǵan memlekettik orman qory jerine, eldi mekender aınalasyna orman beldeýlerin qurý tapsyrmasyna sáıkes, Temir sharýashylyǵy bes jylda 5 mln túp aǵash ósirýdi qolǵa alǵan. «Bizge aldaǵy jyldary 4–5 mln kóshet ósirýge 5–6 tonna aǵash tuqymy qajet. Tálimbaqtaǵy tuqymnan shyqqan óskinderdi kútip-baptap, kelesi kóktemde dalalyqqa otyrǵyzamyz. Bıyl 25 ga alqapqa kóshet ektik. Tálimbaqtaǵy qaraǵash kóshetterin ósirýge jumysshylarymyzdan bastap, ormanshylar da jumyldy. Jazda bizge «Jasyl el» otrıadynyń balalary qosylady. О́zimizdegi qor az bolǵandyqtan, tuqymdardy jan-jaqtan aldyrdyq. Aldaǵy kúnderi aǵash tuqymyn alýǵa Qostanaıǵa baramyz», deıdi S.Moldaqulov.
Aǵash ósirý erekshe yjdaǵattylyqty, tózimdilikti, baǵbannyń aıaly qolyn qajet etedi. Ár tal-terekti ósirý jaǵdaıy ártúrli. Biri kúndi, ekinshisi kóleńkeni, úshinshisi tushy ne sazdy, ne qyshqyl topyraqty unatady. Sondyqtan da tabıǵat qorǵaý mekemesinde sý, topyraq quramyn aıyra biletin maman kerek. Orman qoryqshysy men baǵbannyń jumysynyń ereksheligi de osydan baıqalady. 1960–1990 jyldary arasynda Temir orman sharýashylyǵynyń alma baǵynyń jemisteri erte kúzden-aq barlyq aýdandarǵa satylymǵa shyǵarylatyn. Osy jumysty qaıta jandandyrýǵa bola ma degen suraq kún tártibinde tur.
Aıta ketý kerek, sharýashylyqtaǵy aǵashtar qoldan otyrǵyzylyp, birneshe jyl kútip-baptalǵan bolsa da, osy aýdandaǵy Temir men Jem ózenderiniń ańǵarlarynda shoq-shoq bolyp ósken tabıǵı toǵaılar kezdesedi. Máselen, Jańajol eldi mekeniniń janyndaǵy qaıyń, Qonjardaǵy kókterek, Aqsaıdaǵy jamanaǵash pen aqqaıyń toǵaılary sondaı sırekterdiń biri. Jalpy, Temir orman sharýashylyǵy ashylǵannan beri 4–5 myń gektar jerge aǵash egilipti.
Bes jylda 6 myń gektar jerdi kógaldandyrý múmkin be, dalalyqta egilgen aǵashtar qalaı sýarylady, olardyń topyraq quramy qandaı bolýy kerek degen suraqqa jaqsy agronomnyń jaýaby qajet. Ǵalamdyq jylynýdyń áserinen aýa raıy jylma-jyl ózgerip barady. Búginde qys ta qytymyr emes, aýa raıy kúrt qubylmaly, ylǵaldyń jyldyq túsý mólsheri de azaıdy dep dabyl qaǵady ekologter. Kóktemde jaýyn mol bolsa, ne kúzde toń qalyń qatsa, ekpeler tez kóterilip ketedi. Buryn kóktemgi besqonaqta 4-5 kún aq jaýyn jaýsa, qara kúzde birneshe kún qalyń jaýyn jaýyp, arty qarǵa ulasatyn. Sodan jerdiń tońy qalyńdaıdy. Birneshe jyl jerge jaýyn tambaı ketse de, byltyrdan beri kóktemde jańbyr mol jaýyp tur deıdi Temir ormanshylardy. Mundaı shaq kóshetterdiń kóterilip ketýine óte qolaıly.
Qalaı bolǵanda tabıǵat qorǵaý mekemeleri mamandary jasyl jelek qoryn molaıtý arqyly qum basýdyń aldyn alyp, shóldi-shóleıti jerlerde kóteriletin shań men tuzdardyń áserin azaıtyp, ekologııalyq ahýaldy jaqsartýǵa septigin tıgizip otyr. Mundaı sharalardyń áseri birneshe jyldan keıin nátıje beredi. Toǵaılar qalyńdasa, ony panalaýǵa qustar men jándikter, usaq janýarlar keledi, ósimdikter qabaty molaıady, jerasty sýy aǵash tamyryna qaraı tartylady. Bul topyraq betindegi aýa aǵymyn qalypqa túsirip, tabıǵattaǵy tepe-teńdikti qalpyna keltiredi.
Aqtóbe oblysy