Búginde elimiz energetıka, ǵylym jáne densaýlyq saqtaý salasyndaǵy aýqymdy ózgeristerdiń aldynda turǵanda Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń (IаFI) eńbegi erekshe mańyzǵa ıe. Osy ujymnyń bir top ǵalymy atom energetıkasyn paıdalaný men zertteýge baılanysty keshendi zertteý jumysyn aıaqtap, ǵylymı qaýymdastyqtan joǵary baǵa alyp otyr.
Memleketimizde Atom energııasy jónindegi agenttik qurylyp, AES salý baǵytyn halyqtyń basym kópshiligi qoldaǵany málim. Iá, atom – tek energııa emes, ol – ıadrolyq medısına, konstrýksııalyq reaktor materıaldary, ekologııalyq sheshimder, ónerkásiptik dıagnostıka, ǵarysh úderisiniń irgeli negizderi. IаFI usynǵan osy jumys – atalǵan salalardy keshendi jáne jan-jaqty qamtyǵan, syn-qaterlerge tótep beretin bastama. Munda teorııadan bastap ónerkásiptik ónimge deıin tolyq ǵylymı vertıkal bar.
Jetistikter qataryna ıadrolyq jáne termoıadrolyq energetıkada qoldanylatyn jeńil ıadrolar fızıkasy salasyndaǵy zertteýlerdi aıta alamyz. Iаdrolyq úderisterdi sıpattaýdyń jańa modelderi ázirlenip, energetıkalyq qondyrǵylar men irgeli ǵylym úshin mańyzdy eksperımenttik derekter alynǵan. Reaktorlardyń jańa túrlerin, ásirese joǵary temperatýraly jáne modýldik túrlerin ázirleýde asa qajet zertteýler mazmunyn quraıdy.
IаFI ǵalymdary tórtinshi býyndy gazben salqyndatylatyn reaktorlar úshin perspektıvti otyn – TRISO otynyna biregeı synaqtar júrgizdi. Álemde alǵash ret ýrannyń 94 GVt/táýlik/t deıin janýy jáne 900°C temperatýra kezinde TRISO sıpattamalary alyndy. Osy derekter Japonııada HTR50S jáne GTHTR300 kommersııalyq modýldik reaktorlaryn jobalaýda paıdalanylyp, qazaqstandyq ǵylymnyń halyqaralyq deńgeıde suranysqa ıe ekenin kórsetti.
Sonymen qatar IаFI-da jaqsartylǵan radıasııalyq qasıetterimen kremnıı matrısasy bar otyn jınaǵynyń konstrýksııalary ázirlenip, synaqtan ótkizildi. Bolashaq reaktorlyq júıeler úshin mańyzdy kremnıı karbıdiniń neıtrondyq sáýlelenýine zertteýler júrgizildi. Bul jumystar qaýipsiz jáne uzaqmerzimdi otyn jınamalaryn jasaýǵa jol ashady.
IаFI termoıadrolyq energetıkaǵa qatysty máselelermen belsendi jumys istep otyr. Volframda sýtegi atmosferasynda 720°C temperatýrada sýtegi jınalatyny dáleldendi. Blanketterdiń negizgi materıaly – lıtıı keramıkasynan trıtııdiń bóliný úderisi zerdelendi. Bul zertteý ITER sııaqty halyqaralyq termoıadrolyq sıntez jobalarynda suranysqa ıe.
Reaktordy konversııalaý salasynda da álemge úlgi jumystary bar. 2011–2016 jyldar aralyǵynda Instıtýt SSR-Q reaktory men syndyq stendti tómen baıytylǵan otynǵa aýystyrý boıynsha biregeı operasııany júzege asyrdy. Qazaqstandaǵy osyndaı konversııalaýdyń alǵashqy tájirıbesi halyqaralyq deńgeıde úlgili dep tanyldy. IаFI mamandary reaktordyń jańa aktıvti aımaǵyn jobalaý kezinde kúrdeli esepteýler, sondaı-aq reaktorishilik resýrstyq synaqtar boıynsha kúrdeli eksperımenttik jumystardy júrgizdi. Nátıjesinde, neıtron aǵynynyń qýaty eki ese artyp, al ıadrolyq qondyrǵynyń jumys qaýipsizdigi edáýir jaqsardy. 2016 jyly bul jumystardy AQSh Energetıka mınıstrligi Ulttyq ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi ákimshiligi halyqaralyq deńgeıde joǵary baǵalady.
IаFI usynǵan jumysta ıadrolyq medısınaǵa qatysty izdenister de az emes. Naqty aıtsaq, dıagnostıkalyq jáne terapevtik prosedýralar úshin radıofarmasevtıkalyq preparattardyń negizgi jetkizýshisi jóninde. IаFI mamandary tehnesıı-99 radıoızotopy bar radıofarmpreparatty alýǵa arnalǵan Mo-99 radıoaktıvti ızotopy negizinde tehnesıı generatorlarynyń biregeı tehnologııasyn ázirledi. Osy ázirlemelerdiń arqasynda ıadrolyq medısına ortalyqtarynda súıek metastazdary men júrek aýrýlaryn anyqtaý baǵytynda dári-dármekti tikeleı sıntezdeý múmkindigi týdy. Qalqansha beziniń qaterli isigin emdeýde qoldanylatyn ıod-131 radıoaktıvti ızotopy bar preparatty ázirleý jáne óndirýge de jol ashyldy.
Instıtýt munaı-gaz salasynda qoldanylatyn 100-den astam qurylǵy shyǵaryp, sektor qajettilikteriniń 50%-ǵa deıin qamtamasyz etedi. Sonymen birge kobalt-57 radıoızotopyn Eýropaǵa, Reseıge, AQSh-qa eksporttamaq. Bul joǵary ǵylymı deńgeımen birge el ónimniń halyqaralyq naryqtaǵy qabiletin kórsetedi.
Qalaı degende usynylyp otyrǵan jumys ǵylym, ınjenerııa, tájirıbe úılesiminen shyqqan. Bul bir rettik basylym nemese joba emes, kópjyldyq júıeli ǵylymı jáne tehnologııalyq eńbektiń nátıjesi.
Qoryta kelgende aıtarymyz: «Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń atom energııasyn paıdalaný salasyndaǵy ǵylymı zertteýler, ázirlemeler jáne álemdik tehnologııalardy engizý arqyly Qazaqstannyń strategııalyq jáne turaqty damýyna qosqan úlesi» atty eńbegi úshin IаFI bir top ǵalymy Qazaqstan Respýblıkasynyń ál-Farabı atyndaǵy memlekettik syılyǵyn alýǵa tolyq laıyqty.
Qaırat Qadyrjanov,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń
doktory, professor