Jyldar boıy aı saıyn qomaqty soma tóleý kez kelgen azamatqa ońaı tımeıtini anyq. Sondyqtan tabys kóbeıip, qosymsha qarajat paıda bolǵan kezde kópshilikti mazalaıtyn basty suraq: ıpotekany merziminen buryn ótegen tıimdi me jáne qalaı ótegen durys?
Bul saýalǵa qarjylyq keńesshi Sultan Elemesov naqty jaýap beredi. Onyń aıtýynsha, ıpotekany merziminen buryn óteýdiń eki negizgi tásili bar: birinshisi – aı saıynǵy tólemdi azaıtý, ekinshisi – nesıeniń jalpy merzimin qysqartý. Árqaısysynyń artyqshylyǵy men kemshiligi bar.
Ipoteka boıynsha aı saıynǵy tólem mólsherin azaıtý – turaqsyz tabysy bar nemese kúndelikti shyǵyny kóp otbasylar úshin yńǵaıly nusqa. Bul ádiste qaryz somasy azaıǵandyqtan, bank tólem kestesin qaıta qarap, aı saıynǵy tólemdi tómendetedi.
«Bul ádis kópshiliktiń qolaıyna jaǵady. Alaıda únemdelgen qarajatty durys basqarý mańyzdy. Eger az tólep, bos qalǵan aqshany basqa qajetsiz shyǵynǵa jumsaıtyn bolsańyz, jalpy únem bolmaıdy. Sondyqtan bul tásil ózin qarjylyq tártipte ustaı alatyn adamdar úshin ǵana tıimdi», deıdi Sultan Elemesov.
Ipotekalyq tólemniń aı saıynǵy kólemin burynǵy qalpynda saqtaı otyryp, nesıeniń jalpy merzimin qysqartýǵa bolady. Bul ádis qaryzdan tezirek qutylǵysy keletin azamattar úshin tıimdi.
«Bul nusqanyń basty artyqshylyǵy – ıpotekalyq qaryzdyń naqty qansha jylǵa qysqarǵanyn birden kórýge bolady. Psıhologııalyq turǵyda adam ózin jeńil sezinedi. Alaıda aı saıynǵy qarjylyq salmaq burynǵydaı qalady. Sondyqtan bul tásildi tańdaǵan azamattarda turaqty tabys pen belgili bir qarjylyq qor bolǵany jón», dep keńes beredi sarapshy.
Qaısysy tıimdi? Sarapshynyń aıtýynsha, bul eki tásil de tıimdi bola alady. Eń bastysy – únemdelgen aqshany qaıtadan ıpoteka tóleýge jumsap otyrý. Mundaı jaǵdaıda qaryz tez ári tıimdi óteledi. Al qaı tásildi tańdaý – ár adamnyń qarjylyq múmkindigi men ómir saltyna baılanysty.
Mysal keltireıik, aı saıyn 180 myń teńge tóleıtin 10 mln teńgelik ıpotekańyz bar delik. Qosymsha 1 mln teńge tóleýge múmkindigińiz týdy. Endi siz: tólemdi azaıtýdy tańdasańyz, aı saıynǵy tólem 160 myń teńgege deıin túsedi; merzimdi qysqartsańyz, burynǵy tólemmen qaryzdan eki jyl erterek qutylasyz.
Neni eskerý kerek? Kóp jaǵdaıda bankter merziminen buryn óteý sharttaryn avtomatty túrde ózgertpeıdi. Bul úshin qaryz alýshy bankke arnaıy ótinish jazyp, qandaı tásildi qalaıtynyn kórsetýi tıis.