Tústigin Tarbaǵataı jotalary qaptaldasa, soltústiginen jalman jortqan Mańyraq taýy menmundalaıdy. Kúnshyǵysynda ushar basyn máńgi muz basqan Saýyr shyńy jatyr. Saq babamyzdyń izi qalǵan osynaý qudiretti de qasıetti meken álimsaqtan Shilikti dep atalǵan. Altyn adamnyń tabylǵany da – dál osy shejireli jer. Endeshe, tarıh tańbalanǵan tóńirekke nege mýzeı salyp, ámbege áıgilemeske? Bul týraly qoǵam belsendileri usynys tastaǵan.
Tarıhı derekterdi paraqtasaq, ǵalymdar Shilikti jazyǵynan 200-den astam qorǵan tapqan. Olardyń keıbireýiniń bıiktigi 8–10 metrge, dıametri 100 metrge jetedi. Bul úıindi – topyraq qana emes, keshegi ótken saqtardyń úni. О́rkesh-órkesh qorǵandar kóshpelilerdiń dúnıetanymy men mádenıetiniń aınasy. Ár tastyń túbinde taram taǵdyr, tereń tarıh jatyr. Biz bilsek, Shilikti jazyǵyn alǵash ǵylymı turǵyda zertteý HH ǵasyrdyń orta tusynda bastaldy. 60-jyldary arheologııalyq qazbaǵa kirisken ǵalymdar altynmen aptalǵan, kúmispen kúptelgen áshekeıler, qarý-jaraqtar, qysh ydystar men qola aınalar tapqany málim.
«Osynaý tarıh tunǵan dalamyzdyń ıen jatqany kóńilge qonbaıdy. Bardy baǵalaýymyz kerek edi. Elimizden shyqqan «Altyn adam» súıekteriniń birde-bireýi Iýnesko qaramaǵyna alynbaǵan. Qazba jumystary júredi, qundy jádigerler tabylady. О́kinishtisi, «tabyldy» deýden aspaımyz. Ony ári qaraı nasıhattaı almaı júrmiz. Ol úshin Shilikti jazyǵyna ashyq aspan astyndaǵy mýzeı qajet. Erteńgi kúni Saýyr taýlaryn aralaýǵa barǵan týrıst «Altyn adam» shyqqan shejireli jerdi de kórgisi keledi. Sonda qý dalany kórsetemiz be? Demek meımandar at shaldyryp, Shilikti tarıhymen tanysatyndaı oryn bolsa», deıdi qoǵam belsendisi Aıdyn Egeýbaev.
Aıtqandaı, 2003 jyl qazaq tarıhy úshin erekshe jyl edi. Sol jyly qazba jumystary kezinde Shilikti dalasynan úshinshi «Altyn adam» tabyldy. Jerlengen adamnyń ústinde úsh myńnan astam altyn áshekeı bolǵan. Ár áshekeı tereń fılosofııaǵa toly. Jarq-jurq etken qustyń, janýardyń beıneleri saqtardyń dúnıetanymynan syr sherter edi. Arheologter bul oljany ǵylymı jańalyq qana emes, ult tarıhynyń altyn qaqpasyn qaıta ashý dep baǵalaǵan. Nege deseńiz, «Altyn adam» – Uly dala órkenıetiniń sımvoly.
Al Shilikti qorǵandarynan tabylǵan jylqy súıekteri kóshpeliler ómiriniń ajyramas bóligi. Jylqy kólik qana emes, jaýyngerdiń senimdi serigi, halyqtyń qanaty edi. Osynyń bárin qoryta kelgen tarıhshylar Shilikti jazyǵy jerleý orny ǵana emes, sol dáýirdegi saıası-mádenı ortalyq bolǵan desedi. Geografııalyq ornalasýy da jaıylym men saýdaǵa qolaıly bolǵan. Bul jerde taıpalar bas qosyp, kelisimder jasasqan, merekeler men rásimder ótken. Shilikti – Uly dalanyń júregi soqqan jerlerdiń biri deýge ábden negiz bar.
Búgin she? Qazirgi tańda Shilikti jazyǵy arheologter men tarıhshylardyń ǵana emes, týǵan jerin tanýǵa qumar ár qazaqtyń júregin tartatyn mekenge aınalyp keledi. Munda kelgen týrıst tabıǵat sulýlyǵyn ǵana emes, myńjyldyq tarıhtyń tynysyn sezedi. Endi osynaý alqapta týrızm áleýetin arttyrý qajet. Ol – tarıh pen bolashaqqa beıjaı qaramaıtyn qoǵam belsendileriniń pikiri. Ondaǵy maqsat – kóne muralardy saqtap qana qoımaı, ony elge, álemge tanytý. Shilikti adamzattyń ortaq qazynasy bolǵandyqtan, kóleńkede qalmaýǵa da tıis. Aıtqandaı, Shilikti qorǵandary Berel memlekettik tarıhı qoryq-mýzeıiniń quramynda. Endeshe, bul mekemeniń basshylyǵy ne deıdi?
«Shilikti jazyǵy – biz úshin ótkenniń esteligi ǵana emes, bolashaqqa amanat. Mundaǵy ár jádiger ata-babamyzdyń qoltańbasy, olardyń ómir súrý salty men rýhanı áleminiń aınasy. Biz bul murany saqtap, zerttep, keıingi urpaqqa jetkizýge mindettimiz. Alaıda mýzeı salý, ony dalaly jerde ustap turý ońaı sharýa emes», deıdi Berel qoryq-mýzeıiniń dırektory Almas Sarbasov.
Saýyr men Tarbaǵataı arasynda jatqan bul dalaǵa saparlaǵan jan bir sátke bolsyn tarıhpen tildeskendeı, ótkenmen úndeskendeı bolady. Aspan astyndaǵy mýzeı ashylsa, tabıǵatta serýendeýge barǵan jurt Shiliktige burylyp, saqtardyń taby qalǵan mekenge soqpaı ketpes pe edi?
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Zaısan aýdany