Qazir kúre jolda kóligimen mal qaǵyp, mertigip qalyp jatqandar kóp. Aldyńdaǵy anyq kórinetin kúndizgi ýaqytta eshteńe emes, al kóz baılana jolǵa shyqqandar jyldamdyqty azaıtyp, dittegen jerine jetkenshe tejegishten taban ajyratpaı otyrýǵa májbúr. Sonda da oqys jaǵdaıǵa urynyp qalyp otyrǵandar qatary azaıar emes. Osyny boldyrmaýdyń barlyq amaly jasalyp-aq jatyr, biraq eldegilerdiń «aýyl mańynda mal jaıatyn jer joq» degen ýáji de oılandyrmaı qoımaıdy.
Jarty mıllıon gektar jaıylym jetpeıdi
Oblystyń jer kólemi 24,1 mln ga bolsa, sonyń 2,9 mln gektary – aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jer. Memleket basshysynyń paıdalanylmaı otyrǵan aýyl sharýashylyǵy jerlerin memleketke qaıtarý, eldi mekenderdi jaıylymmen qamtamasyz etý jónindegi tapsyrmasyn oryndaý baǵytyndaǵy jumys tobynyń taldaýy boıynsha, óńirde qosalqy sharýashylyqtardaǵy 153,8 myń shartty mal basyna 1 966,5 myń ga jaıylym alqaby qajettigi anyqtaldy.
Oblystyq aýyl sharýashylyǵy jáne jer qatynastary basqarmasynyń dereginshe, jalpy aımaqta jetpeı turǵan jaıylym kólemi – 530,1 myń ga. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Jer resýrstaryn basqarý komıteti bekitken josparǵa sáıkes, Qyzylorda oblysyna jyl sońyna deıin 60 myń ga paıdalanylmaı jatqan aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerdi memleketke qaıtarý kózdelip otyr. Jyl basynan maqsaty boıynsha paıdalanylmaǵan 41 979,0 ga bolatyn (egistik 436,5 ga, jaıylym 35000,9 ga, basqalar 6541,6 ga) 69 jer ýchaskesi memleket menshigine ótti.
«Amanat» partııasynyń janynan qurylǵan aımaqtyq «Jer amanaty» komıssııasynyń aralasýymen 2022–2024 jyldar aralyǵynda 459,9 myń ga jer memleket menshigine qaraǵan. Osynyń 93,6 myń gektary qaıta aınalymǵa engizilip otyr. Komıssııa málimetinshe, 2022 jyly jospar 104,7%, odan keıingi jyly 112%, byltyr 110,7%-ǵa oryndalypty.
Orman qoryn paıdalanyp otyr
«Jer amanaty» komıssııasynyń málimetinshe, keıingi jyldary 1027 sharýashylyqtyń jalpy kólemi 754,8 myń ga bolatyn jerin ýaqytsha paıdalaný jóninde kelisim alynǵan. Oblystaǵy 49 aýyldyq okrýgtiń jaıylymyna qajetti 530,1 myń ga jerdi orman qory quramynan shyǵarý jóninde Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligine usynys berilgenmen, qoldaý tappady. Degenmen mınıstrlikpen birlesken jumys nátıjesinde orman qory jerinen mal jaıyp, shóp shabýǵa bólinetin aýmaqtardy ulǵaıtýǵa qol jetkizildi. Biraq munyń da sharýalarǵa qıyn soǵatyn tusy bar. Buryn menshiginde jeri joq fermerler orman qory arqyly alynǵan jer ýchaskesi boıynsha ótinim berip, sýbsıdııa alyp kelgen. Byltyr jyl basynda kópshiligi jańa talap boıynsha kadastrlyq nómir kórsetpegendikten, sýbsıdııa ala almady.
«Amanat» partııasynyń oblystyq fılıalyndaǵylar Úkimettiń 2024 jylǵy 1 tamyzdaǵy №622 qaýlysymen Ulytaý oblysy Ulytaý aýdanynyń aýmaǵyndaǵy jalpy aýdany 2210,9 myń ga jerdi Qyzylorda oblysynyń paıdalaný merzimin 2050 jylǵa deıin uzartýǵa múmkindik týǵanyn da aıtyp otyr. Bul aýmaqta oblystyń Aral, Jalaǵash, Syrdarııa, Qarmaqshy turǵyndarynyń mal sharýashylyǵyna paıdalanyp otyrǵan shalǵaıdaǵy jaıylymdyq jerleri bar. Qazirgi eseppen sol mańaıdan 123,3 myń bas malǵa óris tabylady.
Sharýalar ne deıdi?
Basqa aýdandarǵa qaraǵanda oblystaǵy Shıeli, Jańaqorǵan aýdandary mal ustaýǵa qolaıly sanalady. Kezinde túlik bitken darııa jaǵasyndaǵy toǵaıdy qystap, masa-shybyn kóbeıgen mezgilde Qarataýǵa qaraı qonys aýdaratyn. Qazir darııa burynǵydaı tasymaıdy, osydan da toǵaı arasynda ot joq. Sıdıǵan aǵashtan basqa tiske iliner túgi joq jerde mal da turaqtamaıdy. Kezinde jer paıyn ońdy-sońdy taratýdyń saldary da endi sezilip otyr. Osynyń bárin aıta bersek, jaıylym jyry uzaqqa sozylatyn máselege aınalyp shyǵa keledi.
Jańaqorǵan aýdanynda qalmaq sıyryn ósirip, aımaqtaǵy mal sharýashylyǵynyń damýyna úles qosyp kele jatqan belgili kásipker Zulpyhar Syzdyqov saladaǵy máselelerdi sanamalap berdi.
«Basty másele – jaıylymnyń joqtyǵy. Mysaly men asyltuqymdy sıyr sanyn 700-ge jetkizgenmin. Eki-úsh jyl boldy solardy satyp, azaıtyp tastadym. О́ıtkeni bul kásiptiń bolashaǵyn kórip turǵan joqpyn. Elý jyldan astam ómirimdi arnaǵan saladan amalsyz ketip, bıznestiń basqa túrine bet burdyq. Bıyldyqqa kókten eshteńe tambady, jyldan-jylǵa darııa tabany kórinip keledi. Toǵaı arasy turmaq, taý baýraıynyń ala shańy aspanǵa shyǵyp jatyr», deıdi ol.
Kásipker turatyn Túgisken aýylynda 19 sharýa qojalyǵy bolǵan eken. Qazir sonyń barlyǵy derlik jumysyn toqtatqan. Aýyldyń aınalasynda jaıylymdyq jer joq sebebi. Al bos jatqan aýmaqqa mal jaıa qalsań, qujatyn qushaqtap ıesi jetip keledi. Jer paılaryn úlestirgen kezde 10-20 gektardy ıemdenip qalǵandardyń kópshiliginiń qorasynda tyshqaq laǵy da joq. Sóıte tura, kezinde «kerek bolar» dep alyp qalǵan jeriniń qyzyǵyn ózi de kórmeıtin, ózgege de bermeıtin osyndaı bir úrdis qalyptasqan el arasynda. Oryp alǵan kúrishiniń ornyna mal jaıǵanyń úshin alaqan jaıyp, aqysyna bir sıyr suraıtyn ádet shyqty. Árıne, jekemenshikke qol suǵýǵa eshkimniń qaqysy joq. Biraq osy másele birjaqty sheshilmese, onyń sońy aýyldaǵy aǵaıynnyń arasyndaǵy shıeleniske aparyp soǵýy múmkin.
Qarmaqshy aýdanynda qazaqtyń aqbas sıyrynyń sanyn kóbeıtip otyrǵan kásipker Bolat Bógetov te Qýańdarııa aýyly aýmaǵynan 2027 jylǵa deıin jaıylymdyq jer alǵanmen, bıyldan bastap Ulytaý oblysyna qonys aýdarýǵa májbúr bolyp otyrǵanyn aıtady. Basyna baspana salyp, mal baptaýǵa barynsha kirisken fermerdi raıynan qaıtaryp otyrǵan da sol jaıylymnyń jaısyzdyǵy. Qazir jańadan barar jaıylymyna qonys ornyn salyp jatyr. Qyp-qyzyl shyǵyn bolsa da osydan basqa amaly joq.
«Jazda jańbyr tambaǵan, qysta qar jaýmaǵan qýańshylyqty da kórdik. Osy qumnyń arasynda kezindegi malshylardan qalǵan skvajınalar kóp. Biraq solardyń deni jumys istemeıdi. Qazaqstan fermerler qaýymdastyǵy oblystyq fılıalynyń tóraǵasy, aýdandyq máslıhattyń depýtaty retinde tıisti oryndarǵa «ár aýylda jyl saıyn tym bolmasa sol uńǵymalardyń eki-úsheýin iske qossaq» dep usynys aıttym. Olar jańasyn qazýdy durys kórgen sekildi. Biraq tym qymbatqa túsetin bolǵasyn ol da aıaqsyz qaldy. Qazir amaldyń joqtyǵynan maldy qashyrtqy sýymen sýaramyz. Kóbi sodan aýrý taýyp, ońalmaı qaldy», deıdi kásipker jigit.
Qyzylorda qalasynyń irgesindegi sharýalarmen de sóılesip kórdik. Olar da bıylǵy qýańshylyqtyń qıyn soqqanyn aıtyp otyr. Egistik bitse, mal kúndiz-túni erkin jaıylar edi dep kútip otyrǵandar kóp.
QYZYLORDA