Birer kún buryn Ýkraına tarapy kezekti ret Kaspıı qubyr konsorsıýmyna (KTK) shabýyl jasady. 29 qarasha kúni, Astana ýaqyty boıynsha tańǵy saǵat 06:00-de Novorossıısk qalasynda ornalasqan port aýdanyndaǵy teńiz ınfraqurylymyna ushqyshsyz qurylǵylar shabýyldaǵan. Saldarynan aılaqtaǵy tıeý qondyrǵysy (ATQ-2) isten shyǵyp qaldy. Tankerler termınal akvatorııasynan tys jerge shyǵarylǵan. KTK arqyly Qazaqstan óz munaıynyń 80%-yn eksporttaıdy. Árıne, geosaıası jaǵdaı ýshyqqan 2022 jyldyń aqpanynan bastap memleket munaı tasymalyn ártaraptandyrý joldaryn qarastyrýǵa kiristi. Alaıda KTK sııaqty alpaýyt qubyrdy kez kelgen tasymal joly ońaıshylyqpen almastyra salmaıdy. Bul – túsinikti jáıt. Ýkraına shabýylyna qatysty áýeli Qazaqstan Syrtqy ister mınıstrligi, odan soń Ýkraına Syrtqy ister mınıstrligi málimdeme jasady.
Telegramdaǵy Energy Monitor kanalynyń avtory, sarapshy Nurlan Jumaǵulovtyń aıtýynsha, Qazaqstan KTK arqyly jyl saıyn 55 mln tonnaǵa jýyq munaı tasymaldap, 30 mlrd dollar tabys túsirip otyr.
«Onyń úshten biri (10 mlrd dollardan astamy) memleket qazynasyna túsedi. Bul – eldegi salyq túsimderiniń 20%-y. KTK munaı qubyry Reseıge tıesili emes, qubyr – aǵylshyn quqyǵy qoldanylatyn halyqaralyq joba. KTK – óz aksıonerlerine jyl saıyn 1 mlrd dollarǵa deıin dıvıdend bere alatyn álemdegi eń tabysty munaı qubyry. «QazMunaıGaz» jylyna 200 mln dollar dıvıdend alady. KTK-nyń tek Qazaqstanǵa tóleıtin salyq tóleminiń ózi jylyna 100 mln dollardy quraıdy.
Salystyrar bolsaq, BTD (Baký-Tbılısı-Djeıhan) munaı qubyry áli óz-ózin aqtamady. BTD-ǵa qaraǵanda qazaqstandyq júk jóneltýshiler úshin KTK 3 ese arzanǵa túsedi. Al júk jóneltýshiler eń ońtaıly marshrýtty ózderi tańdaıdy, olardy májbúrleı almaımyz.
Aıta ketý kerek, munaıdy Baký baǵytyna qosymsha eksporttaý marshrýtyn qarastyratyn, quramynda 8 kompanııa bar jumys tobynyń qurylǵanyna da bir jyl boldy. Joba boıynsha munaıdy Atyraýdan Aqtaýǵa deıin qubyr arqyly jetkizip, ary qaraı tankerlermen tasymaldaý nemese Kaspıı teńiziniń tabanymen qubyr salý múmkindigi qarastyrylyp jatyr.
Alaıda qazir aksıonerler bul baǵytty tek zertteý deńgeıinde ǵana qarap otyr. Tipti oń sheshim qabyldanǵan kúnniń ózinde, jańa marshrýt KTK-nyń ornyn tolyq almastyra almaıdy: KTK-nyń ótkizý qýaty 70 mln tonna bolsa, jańa baǵyttyń áleýeti – shamamen 20 mln tonna kóleminde ǵana.
Aksıonerler bul máseleni de Qarashyǵanaq gaz óńdeý zaýyty jobasy sekildi uzaqqa sozatynyna senimdimin.
Sondyqtan Kaspıı qubyr konsorsıýmynyń (KTK) turaqty jumysy elimiz úshin asa mańyzdy, ári Syrtqy ister mınıstrliginiń KTK-ǵa jasalǵan shabýylǵa jedel reaksııa bildirýi – oryndy qadam», deıdi sarapshy.
Munaı-gaz salasynyń sarapshysy Abzal Narymbetovtyń pikirinshe, KTK-ǵa jasalǵan shabýyl Qazaqstannyń eksporttyq ınfraqurylymynyń qanshalyqty álsiz ekenin ańǵartady.
«Teńiz termınalynda ATQ-3, ATQ-2-de jóndeý júrgizilip jatqanyna 2 aptadan asty. Iаǵnı, elimiz jalǵyz ATQ-1 arqyly tasymaldy júzege asyrady, bul óz kezeginde tıeý jáne óndirý úshin aıtarlyqtaı táýekel týǵyzady. Biraq basty saýal mynaý: Qalaısha elimizdiń munaı eksportynyń 80%-y bir ǵana ınfraqurylymǵa táýeldi bolyp qaldy? Sońǵy 11 jylda munaı eksportyndaǵy KTK úlesi 40%-dan 80%-ǵa ulǵaıdy:
2013 jyly – 40%
2016 jyly – 66%
2019 jyly – 76%
2021 jyly – 81%
2024 jyly – 80%
Iаǵnı, KTK qazir munaı óndirý ósiminiń de, eksporttan túsetin valıýtalyq kiristiń de negizgi, is júzinde monopolııalyq dálizine aınalyp otyr», deıdi.
Sarapshy sózinshe, sońǵy 3-3,5 jylda balama marshrýttardy damytý boıynsha aıtarlyqtaı jetistikke qol jetkizbedik.
«Ahýal bizden sony talap etken edi. Qarańyz, 2022 jyldan soń naryq, logıstıka jáne geosaıasat kúrt ózgerip ketti. KTK-nyń birneshe ret toqtaýy rezervtik qýattar kerek ekenin baıqatty. «Kaspıı arqyly balama baǵyt uıymdastyrýdy» talqylaý sol talqy kúıinde qaldy. Baký jáne Qytaı baǵytyndaǵy jobalar táýekeldi tómendete alatyndaı kólemdi bere almady. «Ártaraptandyrý boıynsha jumys» týraly málimdemeler men baıandamalar udaıy jasalyp turady. Biraq shyn mánindegi is-áreket deńgeıine áli jetpedik. Búgingi jaǵdaı – KTK problemasy emes, bul – strategııanyń problemasy», deıdi Abzal Narymbetov.
Onyń aıtýynsha, bizge qazir júıeli uzaqmerzimdi baǵdarlama kerek. Olar:
Kaspıı arqyly logıstıkany keńeıtý; Baký-Tbılısı-Djeıhan arqyly ornyqty dáliz qalyptastyrý; Shyǵys baǵytty kúsheıtý; Gıbrıdti tankerlik-qubyr jelisi modelin jasaý.Sarapshy Tóleýtaı Rahymbekov 2024 jyly elimizde 87,7 mln tonna munaı óndirilgenin aıtady. Sonyń 68,6 mln tonnasy eksportqa shyǵarylsa, onyń 54,9 mln tonnasy (80%-y) KTK arqyly álemniń ár qıyryna attandyrylǵan.
Taǵy 8,8 mln tonnasy (12,8%-y) – Atyraý-Samara, 1,2 mln tonnasy (1,75%) – Atasý-Alashańqaı, 3,6 mln tonnasy (5,2%-y) – «Aqtaý» porty («kavkaz» marshrýty) arqyly eksporttalǵan.
«Balama marshrýttardy qalyptastyrý boıynsha Qazaqstan eshteńe istemedi dep aıtýǵa bolmaıdy. Atasý-Alashańqaı marshrýtyna úlken senim artyldy. Uzyndyǵy 1 000 shaqyrym bolatyn bul munaı qubyryn salý 2004 jyly qyrkúıekte bastalyp, 2008 jyly aıaqtaldy. Jobalyq qýaty – jylyna 20 mln tonna. Biraq bul qubyr tolyq kúshinde jumys istegen joq. Joǵaryda kórsetilgen sıfrdan belgili, 2024 jyly qubyr arqyly nebári 1,2 mln tonna munaı jiberilgen, bul – búkil qýattyń 6%-y», deıdi.
2025 jyldyń basynan beri 21 qarashaǵa deıingi aralyqta KTK júıesi arqyly 65,5 mln tonnadan astam munaı eksporttalǵan. Bul byltyrǵy kólemnen 9 mln tonnaǵa kóp.