Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bıyl «Ana tili» gazetine bergen suhbatynda: «Zań men tártip» qaǵıdaty – shyn máninde kemel demokratııanyń tiregi, quqyqtyq memlekettiń negizi. «Zań men tártipke» baǵynbasaq, quqyq normalaryna qurmetpen qaramasaq, Ádiletti Qazaqstandy quryp, ony órkendegen memleket ete almaımyz», degen edi. Bul rette, ásirese halyqqa adal qyzmet etýge ant bergen memlekettik qyzmetshilerge júkteletin jaýapkershilik zor. Alaıda elimizdegi memlekettik organdardyń bárinde birdeı zań ústemdigi ornap, temirdeı tártip jolǵa qoıyldy deýge áli erte.
О́tken jyldyń sońynda Petropavl qalasynyń eki televızııalyq jáne baılanys munarasyn Jańa jyl qarsańynda jaryqdıodty shamdarmen bezendirýge jergilikti bıýdjetten 229,5 mln teńge bólingeni týraly jergilikti jýrnalısterdiń biri áleýmettik jelide habarlap, dabyl qaqqany jadymyzda. Aqyry qalalyq ákimdik pen astanalyq jaýapkershiligi shekteýli seriktestiktiń arasynda jasalǵan bir kózden tikeleı satyp alý sharty buzylyp, únemdelgen qarjy oblys ortalyǵynyń kóshelerinde jyly aıaldamalar ornatýǵa jumsalypty. Biraq «ásemdikke qushtar» sheneýnikterdiń jaýapqa tartylǵany týraly esh habar estigen joqpyz. Sondyqtan kókeıimizde «Bul qalaı ózi?» degen saýal týyndaǵan edi. «Qýyrdaqtyń kókesin túıe soıǵanda kóresiń» demekshi, bıylǵy qazan aıynda Joǵary aýdıtorlyq palata (JAP) júrgizgen memlekettik aýdıt Soltústik Qazaqstan oblysynyń (SQO) birqatar memlekettik organy bylyqshylyqqa belsheden batqanyn áshkereledi.
JAP aýdıtorlary keıingi 5 jyl ishinde SQO-da negizgi áleýmettik-ekonomıkalyq kórsetkishter oryndalyp, jalpy óńirlik ónim (JО́О́) 2020 jyldan beri 69 paıyzǵa artqanyna qaramastan, halyqtyń tabıǵı ósimi azaıyp, teris kóshi-qon saldosy qalyptasqanyna qaıran qalypty. Shyntýaıtynda, bul – kúmán týǵyzatyn kereǵar jaǵdaı. Mundaıda «Arqada qys jaıly bolsa, arqar aýyp nesi bar?» deıdi qazekem. Naqty aıtsaq, oblys turǵyndarynyń sany 2020 jyly 548 755 adam bolsa, byltyr 522 167 adamǵa deıin azaıǵan. Jergilikti bılik kináratty demografııalyq jaǵdaıdy jumys kúshi artyq óńirlerdiń turǵyndaryn erikti qonys aýdarý kóshirý baǵdarlamasy boıynsha túzetýge de onsha ynta salmaı otyr. 2024 jylǵa arnalǵan qonys aýdarýshylardy qabyldaý kvotasy 362 adamǵa kem oryndalǵany – sonyń aıǵaǵy.
Halyqtyń ál-aýqatynyń negizgi kórsetkishiniń biri – jalaqy mólsherine kelsek, SQO bul jóninen uıatty bolyp, respýblıka boıynsha 19-oryndy mise tutypty. Byltyr elimizdegi ortasha jalaqy 405 416 teńgege jetkende, soltústikqazaqstandyqtardyń aılyq tabysy nebári 293 160 teńgeden aınalǵan. Qyzyljar óńirinde úsh aýysymdy jáne apattyq kúıdegi mektepter máselesi de tolyq sheshimin tappaı tur. 17 mektepte sport zaly joq, 24 mektep pán kabınetterimen qamtamasyz etilmegen. Medısınalyq mekemeler ǵımarattarynyń shamamen 74 paıyzy tozǵan. Shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbektileriniń sany kóbeıgenimen, JО́О́-degi úlesi tómendep ketken. Kóterme jáne bólshek saýda salasynda jumys isteıtin kásiporyndardyń kirisi 100 mlrd teńgege azaıǵan.
Osyǵan oraı, JAP tóraǵasy Álıhan Smaıylov: «О́ńirdiń saýda salasy boıynsha salyq az tólenip, saldarynan jergilikti bıýdjettiń áleýmettik ınfraqurylymdy damytý jáne basqa da jobalardy qarjylandyrý múmkindigi azaıdy. Bul durys emes. О́ıtkeni kóleńkeli sektor artqan bolýy múmkin», degen pikir bildirdi.
Oblystyń ekonomıka jáne qarjy basqarmalary ókilettikteriniń kelisilmeýi ınvestısııalyq jobalardy josparlaý men qarjylandyrý arasyndaǵy alshaqtyqqa ákelip soqqan. Saldarynan jalpy somasy 56 mlrd teńgeniń 11 jobasy bıýdjet zańnamasynyń talaptary eskerilmeı josparlanǵan. О́ńir úshin strategııalyq mańyzy bar «Qyzyljar» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵy nazardan tys qalǵan. Injenerlik ınfraqurylymnyń bolmaýy saldarynan ondaǵy keıbir obektiler ýaqytynda paıdalanýǵa berilmegen. Soǵan qaramastan, jergilikti bıýdjetten basymdyǵy tómen jobalarǵa qomaqty qarajat bólingen. Mysaly, ákimshilik ǵımarattardy rekonstrýksııalaýǵa 7,3 mlrd teńge jumsalǵan. Al oblystaǵy 38 tirek aýyl áli kúnge deıin sapaly
aýyzsýmen qamtamasyz etilmegen. 10 mlrd teńgege salynǵan 79 obektiniń 22-si osy ýaqytqa deıin paıdalanýshy uıymdarǵa tapsyrylmaǵan.
«Soltústik» áleýmettik-kásipkerlik korporasııasy» ulttyq kompanııasy» aksıonerlik qoǵamynyń birlesken kásiporyndar qurý jónindegi jumysy tıisti nátıje bermeı, 1 mlrd teńgege jýyq shyǵyn ákelgen. Osy korporasııa 610 mln teńgeniń beıindi emes aktıvterin áli kúnge ózinde ustap, tekke shyǵyndanyp otyr. Buǵan qosa býhgalterlik esep júrgizýde 24 mlrd teńgeden asa somanyń zań buzýshylyǵyna jol berilgen. Memlekettik satyp alý salasynda da zańnama aıaqasty etilip, konkýrs rásimderi ótkizilmesten, bir kózden satyp alý arqyly jalpy somasy 5,5 mlrd teńgeniń sharttary jasalǵan. Sondaı-aq jumys kólemin qosalqy merdigerlerge berý jónindegi shekteýler de saqtalmaǵan.
О́ńirdi qaǵaz júzinde «órkendetip» jatqan sheneýnikter ózderin jarylqaýǵa kelgende aldyna jan salmaıtyn bolyp shyqty. Máselen, Petropavl qalasy ákiminiń apparaty 2023 jyly naqty únemdelgen soma 55 mln teńge bolǵanyna qaramastan, syılyqaqyǵa 260,5 mln teńge jumsap, zańdy belden basqan. Mundaı asyra silteýge oblys ortalyǵy ákimdiginiń memlekettik satyp alý, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq, mádenıet bólimderi de jol bergen.
Jalpy, memlekettik aýdıt qorytyndysy boıynsha 28,3 mlrd teńgeniń qarjylyq buzýshylyqtary, 112,4 mlrd teńge bıýdjet qarajatynyń tıimsiz jumsalǵany anyqtaldy. Áshkerelengen 111 fakt ákimshilik is qozǵaý úshin oblys pen aýdandardyń ákimderine jiberildi, al jemqorlyq ıisi múńkip turǵan keıbir materıaldardy quqyq qorǵaý organdaryna berý uıǵaryldy. Nátıjesinde, Aıyrtaý aýdanynyń ákimi, Petropavl jáne Sergeevka qalalary ákimderiniń orynbasarlary, oblystyń qurylys, densaýlyq saqtaý, jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary basqarmalary basshylarynyń orynbasarlary, Petropavl qalasy ákimdiginiń qurylys bóliminiń sektor meńgerýshisi, Taıynsha aýdany ákimdiginiń sáýlet, qurylys, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq, jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary bóliminiń basshysy, Aıyrtaý jáne Ýálıhanov aýdandary ákimdikteriniń sáýlet, qurylys, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq, jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary bólimderiniń sektor meńgerýshileri, Aqjar aýdany ákimdiginiń turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq, jolaýshylar kóligi, avtomobıl joldary jáne turǵyn úı ınspeksııasy bólimi basshysynyń mindetin atqarýshy ártúrli tártiptik jaýapqa tartylypty. Osy oraıda bir tańǵalǵanymyz – jaza arqalaǵan sheneýnikterdiń arasynda oblys ákiminiń birde-bir orynbasarynyń joqtyǵy. Olar ózderi jetekshilik jasaıtyn salalardaǵy kemshilikterdi kórmeı, aı qarap júrgen be? Álde, óńir basshysy ózgeshe oılaı ma eken?..