Mýzeı qashan sanatqa qosylady?

Búginde Lývr mýzeıin tamashalaýshylar sany shyǵanǵa shyǵyp ketse kerek. Oǵan kúmán joq. Mýzeıańsarly jandar kórset­ki­shi ultym, jurtym deıtin árbir adamdy eriksiz Otanyńdaǵy mýzeı­lerdiń jaı-kúıine qaraı jete­leı jóneleri anyq. Bizde ­mýzeı mádenıeti qaı órede?

Ámir Temir saldyrǵan Q.A.Iаsaýı­ mav­­zoleıin mýzeı dep­­ qa­rasaq, bizdegi mýzeı jasaý tarıhy orta ǵasyrǵa ketedi. Biraq ol kezde mýzeı atymen jik­telis ja­salmaǵan. Elimizdiń tarıhı-ólketaný mýzeıi alǵash qazaqtyń bir astanasy bolǵan Orynborda uıymdastyrylady. Uıymdastyrýshy – qazaq ómiri­nen hıkaıattar jazǵan, tuńǵysh ret «Uly orys tiliniń túsindirme sózdigin» jasaqtaıtyn Vladımır Dal. Orynbordan Qyzylordaǵa kóshken. Qyzylordadan Alma­tyǵa. Kúnshyǵys eńbek­shi­leri ýnı­versıtetiniń túlegi B.Ken­jebaıuly 1925 jyly «Jas alash» gazetine jýrnalıstik qyz­metke jiberiledi. Mejeleý kezeńi. Astana Qyzylordaǵa kóship úlgeripti. Mýzeı jurtyna bas suqqan eken. Savelevtiń «Qyr­ǵyzsha (qazaqsha)-oryssha sózdiginiń» julym-julym bir nusqasyna kezigedi. Til tarıhynda aıtyla bermeıtin sózdikti qoltyǵyna qysady da, Qyzylorda qaıdasyń dep otarbaǵa minip, tartyp otyrady. Eń qymbat qazyna jurtta qalǵan.

Bas mýzeıdi ár jyldary ár­kim-árkim basqardy. Sara Esova, Raıhan ­Qos­mambetova, Nursan Álim­baı. HH ǵasyrdyń 80-jyldary Máskeýde áde­bıet­tanýdyń álemdik tulǵasy Vıktor Shklovskıı­ge baryp jolyqtym. Kóp áńgimeniń ishinde «Soǵys jyl­darynda Qazaqstanǵa, Almatyǵa yǵyp baryp, ýaqytsha qonys tepkende Ortalyq mýzeıde jumys istep edim. Baı kitaphanasy bar edi. Odan Efron – Brokkaýz kóptomdyǵyn alyp edim. Mýzeı kitaphanasy asa baı edi», degen. Syrt muqabasyna altyn jalatqan kóptomdyq ensıklopedııany kórgende kózime jas tyǵyldy. Áldebir muńdy óksik qysty.

Mýzeı qyzmetkerimin. Más­keýden oralysymen «Ortalyq mýzeıge» kirdim. V.B.Shklovskıı­den estigen kitaptar, buıym­dar ­(eksponat), baıyrǵy jádi­gerlik­ter kózime shalynbady. О́kinish­ti. Mýzeı – eń aldymen tarıh. «Tarıh degenimiz – árbir ulttyń jady» (N.Karamzın). Biz mýzeı isine enjar qaraıtyn halyqpyz. Demek, ózimizdiń ulttyq tarıhymyzǵa perzent­tik kózben qaraı almaı júrmiz. Bul – mýzeıdiń tarıhy jaıynda bir-eki aýyz ashy sóz bolsyn... Múmkin, keıingi urpaqtyń júrek qulaǵy ashylar...

Mýzeı isi degenimiz – aldymen mýzeı jasaý, sosyn ony kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý, kezeń-kezeńde ekspozısııasyn jańartyp, jańǵyrtyp qaıta ekspozısııalap damytý, ulttyq mádenıet sanatyna qosyp, ony qorǵaý. Tirnektegen eńbek. Ult muratymen qamshynyń órimindeı jymdasyp jatsa, nur ústine nur. Olaı bolmaı, saıasatqa «kúılep» keterimiz taǵy bar. Ol – tragedııa.

Mýzeı ólketaný isinen bas­taý alady. О́lketaný da – ult ta­rıhy. Umyttym, 1929 jyly ma, Qazaqstanda tuńǵysh «О́lke­taný­shylardyń birinshi sezi» ótedi. Álemniń ár shalǵaıynan ál-qýa­tynsha túrkitanýshylar kelip qa­tysa­dy. Qazaqtar qybyjyqtap, orys revolıý­sıo­nerlerine mý­zeı jasaý kerektigin aıtýmen bolady. Jalǵan ınternasıonalızm. Umytpasam, ataqty túrkita­ný­shy Baskakov sol sezde: «Mýzeı ­isi – ulttyq tarıh, ulttyq máde­nıet», dep qazaqtardy kózge shuqı­dy. Saıasatqa ábden boıusyn­ǵan qazaqtar qaıtyp ólketanýdyń ­II sezin ótkizgen emes kúni búgin­ge deıin.

Halyq qolyndaǵy tarıhtyq máni bar buıymtaıymdy (О́zbek­áli Jánibek) bir ortalyqqa jınap, san salaly mýzeı jasaý­dyń alǵysharty kerek-ti. О́lke­taný sezi osy jıdashylyq istiń ádistemesin anyqtaýǵa tıisti edi. Ol kezde bul máseleni de ilip alyp kete almady. Jınaqtalǵan já­digerlikti ǵylymı júıelep, eksponat pasportyn jasap, mýzeıge aınaldyrýdyń ádisnama­syn jasaý da – sez aıqynda­ǵan bir mindet. Ony da ıgerip, damytyp alyp kete almadyq. Sodan da qazaq jaǵdaıynda mýzeı isi Orynbordaǵydaı qarqyn ala qoımady.

Kezinde óńir-óńirde (oblystar) jasaq­talǵan ólketaný mýzeıleri – Reseı ólketaný mýzeıleriniń fılıaly sııaqty bolyp jasaq­taldy. Ulttyq pishim, ulttyq tarıhtan jurdaı. Mán-mazmuny ulttyq tanymǵa qaıshy. Bizdiń orys­tanýymyzdyń «altyn qaınary» – osy aty qazaqsha, mazmuny – oryssha jasaqtalǵan mýzeıler.

Jádiger shahar Túrkistan oblys ortaly­ǵyna aınalar tusta oblys ákimine salanyń II se­zin Túrkistanda ótkizeıik, sonda kóne shahardy saqtaýdyń, jań­ǵyrtýdyń jón-jobasy anyq­tala­dy degenimiz bar. Qýana qa­byldaǵan sııaqty edi. Sózimiz jerde qaldy. Túrkistandy oblys or­talyǵyna aınaldyrýdy es­trada­lyq sıpatta júrgizip kep berdik.

1960 jyldardan bastap búgin­ge deıingi mýzeı isi – qaıratker­ligin halqyna qaltqysyz arnaǵan О́zbekáli Jánibek esimimen tyǵyz baılanysty. Jastar uıymyn basqarǵan ol KIM jetekshisiniń birine aınalǵan jaryq juldyz Ǵanı Muratbaevqa týǵan jerinde (Qazalyda) mýzeı jasaqtady. 23 jyl ǵana ómir súrgen jastar kósemi KIM-ge (Máskeý) – Tashkent arqyly barady. Sony eskergen О́zbekáli Jánibekov ózbekstan­­dyq áriptesi Iаdgarovty paıdala­nyp, Tashkentte Ǵanı Muratbaevqa mýzeı ashtyrady. Shymkentte Lenınge eskertkish joq kezdiń ózinde máskeýlik músinshi Shýmı­lo­vıchke quıdyryp, Ǵanıǵa eskert­kish qoıdyrady. Vagankov zıratyna jerlengen. Topyraǵy kepken soń, umyt bolǵan Ǵanı Muratbaev zıratyn ony aqtyq saparǵa shy­ǵaryp salǵan B.Kenjebaıuly, О́.Turmanjanuly, J.Arystan­uly arqyly taýyp, basyna eskert­­kish qoıdyrady. Búkilodaqtyq is-sharaǵa aınaldyrady.

1970 jyly Torǵaı obly­sy­na úshinshi basshylyqqa «máde­nı ssylkaǵa» (Sh.Murtaza) jibe­rilgen О́zbekáli Jánibek «Saqtan qazaqqa deıin» atap ekspozısııa jasaqtap, atqoradan ólketaný mýzeıin jasaıdy. Almatydan Manash Qozybaevty shaqyrtyp, Saryarqa óńirindegi tarıhı es­kertkishterdi anyqtaıdy. So­nyń biri – búgingi kúnderi qolǵa alyp otyrǵan Joshy han mazary, kesenesi...

О́zbekáli Jánibek IýNESKO tizimine Q.A.Iаsaýı kesenesin kir­gizsek, ony halyqaralyq týrızm tizbesine qossaq, qazaq aty týrızm arqyly syrt elderge keń tanylar edi degen arman jeteginde boldy. Bizdi mýzeı isine jekti. Jaı jekpedi, ulttyq namysymyzdy oıatyp, tasqaıraqqa janyǵan selebedeı etip, sergitip jumsady, mýzeı isine solaı jumyldyrdy. Ol: «Aıadaı Hýngarııada 614 mýzeı bar. Dalıǵan terrıtorııany alyp jatqan bizde bar-joǵy 35 qana mýzeı bar. Uıat emes pe? Biz­degi mýzeılerdiń aty ǵana qa­zaq­sha. Qazaq mýzeılerin nege ja­sa­maı­myz? Kimnen kembiz?» de­ge­ni esimde qalǵany. Qysqa qaıy­ryp aıt­sam, mádenıet qaı­ratkeri О́zbek­áli Jánibek sol jyldary qa­zaq má­denıetine túp-tamyry­nan tartyp reforma jasady. Jańa ulttyq sıpatty mýzeıler ashty. Iribas­ty 35 mýzeı ol ornynda otyr­ǵan jyldary 75-ke jet­ti. Mýzeı ashý­ǵa Máskeý erik bermeıdi. Syǵa­­lap, synalap jasaımyz. Ony fılıal ataımyz. Bir deńiz.

Ekinshiden, oryssha sóılep turǵan oblys­tyq ólketaný mý­zeıleri qaıta qaralyp (reeks­pozısııa), túbirimen qazaqtyń ulttyq tarıhy­na quryldy. Taza oryssha qurylǵan Shyǵys Qazaqstan oblystyq ólketaný mýzeıin ult­tyq mýzeı etip qur­ǵan kezderi qandaı qıyn­dyq­tar­ǵa tap boldy deseńizshi. Árıne, Máskeý ulttyq pishim, ulttyq ­mýzeı jasaýǵa jol bere qoımaı­dy. Jol bermesine О́zbekáli Jánibek qoımaıdy.

О́zbekáli Jánibek Mádenıet mınıstriniń oryn­basary bolyp júrgende 15 oblysqa sol óńir­­­de­gi tarıhı eskertkishterdi tizimge aldy­ryp, «Oblys­tyń tarıhı eskertkishteriniń tizimi» ata­latyn bir-bir jýan kitap jasatyp berdi.

О́zbekáli Jánibek basshyly­ǵy kezinde óńir-óńirdegi teatrlar ishinen sol óner oshaǵynyń tarıhyn áńgimeleıtin salalyq mýzeıler jasaqtalyp edi. Jyljy­maly kórme emes, qalypty mýzeı! Kúndeligime kóz salsam, Abaı atyn­­daǵy Opera jáne balet teatry­­ janynan mýzeı ashylǵan kún – 1985 jyldyń 27 qyrkúıegi. «Búgin Qazaqtyń Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatry jany­nan ádemi mýzeı ashylýǵa tıisti. Ony ekspozısııalaǵan, kórkemde­gen talantty dızaıner Amanjol Naımanbaev brıgadasy. Bul – ult respýblıkasy teatrlarynda áli qolǵa alynbaǵan, jańalyqty is. Ulttyq óner salasyna qosylǵaly turǵan jańalyq» (27 sentıabr, 1985) dep jazyppyn kúndeligi­me. Ol mýzeı de ońaıshylyq­pen ashylǵan joq. «Kúláshtiń sah­naǵa kıetin sándi kóılegi tabyldy, dep qýandy bir kúni О́zekeń. Kúláshtaı bulbuldyń sahnaǵa shyǵarda sebetin ıissýy tabyldy», dep bir qorapty kórsetti qýanyp О́zekeń. Ári qaraı Jáńgir hannyń patsha saraıyn­ bılegende kıgen bı kóılegi jaıyn­da jeteli áńgimege kóshti, jaryq­tyq. Tabylǵan buıym-taıym (О́zbekáli Jánibek balamasy) bári Abaı atyndaǵy Opera jáne balet teatrynyń mýzeıinen ­oryn teýip edi, shirkin. Ana jyly ­teatr jóndeýge qoıyldy. Mýzeı kúıretildi.

О́zbekáli Jánibek mýzeı ult­tyq mádenıet máıegi, tárbıe ortalyǵy dep qaraıtyn. Ult­tyq mádenıettiń syrt elderge shy­ǵaryp kórse­ter naqty, zat­ty kórsetkishi dep biletin. Ol mı­nıstrlik ishinen «Mýzeı bóli­min» jasaq­tap edi. Tarıhı eskert­kishterdi qaıta jańǵyrtatyn Jańǵyrtý ınstıtýtyn ash­qan edi. Kim bilsin, búgin sonyń qaısysy ornynda, qaısysy izim-qaıym. О́zbekáli Jánibektiń týǵan jerin­de qoǵamdyq yntamen mýzeıin ashqan edik. Jam­pozdyń 90 jyldyǵyna qaraı Otyrar aýdany basshyly­ǵy keńeıtý, kórkeıtý ornyna jaýyp tyndy. О́zekeńniń ustazy – qazaq ádebıeti tarıhyna 15 ǵasyr rýha­nııatyn qosqan «Ádebıet tarıhyn zertteýshilerdiń piri» atanǵan Beısembaı Kenjebaıulyna arnap «Túriktaný» mýzeıin jyldap jasaqtap edik. Eki jyl­dan asyp barady, jaýyp tyndy. Budan bi­raz jyl buryn jasaqtalǵan «Otyrar ki­taphanasy» da joq.

Áńgime Lývrdan bastalyp edi-aý. Jylyna Lývr­ǵa 8,5 mıllıon kisi kiredi. Artyq kirgiz­beıdi. Shekteý. Bizdiń adamzattyq qundylyq qatarynan oryn alǵan Q.A.Iаsaýı mavzoleıine jyl boıy zııarat etip keletin adamdar sany mıllıonnan jańa asty. Fransýz prezıdenti Mıtteran sońyna Ulttyq kitaphana qaldyrdy. Jergilikti ákimder orta ǵasyrda Aleksandrııa kitaphanasynan keıingi máshhúrlikke ıe bolǵan Otyrar kitaphanasyn tirilteıin deseń, ǵımaratyn satyp, jaýyp tas­taıdy. O, toba!

Qulbek ERGО́BEK,

Memlekettik syılyqtyń laýreaty