Kez kelgen Konstıtýsııa mátini baptar men tarmaqtardan ǵana turmaıdy. Onyń eń alǵashqy, biraq kóbine mańyz berile qoımaıtyn bólimi bar. Ol - preambýla. Qazashalap aıtsaq – kirispe. Zańdyq turǵydan mindetti norma bolmaǵanymen, preambýla memlekettiń ózin qalaı tanystyratynyn, qoǵamǵa qandaı qundylyqtardy usynatynyn, tarıhqa qandaı jaýapkershilikpen qaraıtynyn ańǵartady.
Basqasha aıtqanda, preambýla – memlekettiń óz-ózine jáne azamattaryna qarata aıtqan saıası ári rýhanı málimdemesi.
Jańa preambýla – jańa kózqarasQazaqstannyń 1995 jylǵy Konstıtýsııasynyń preambýlasy táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy kóńil kúıdi dál kórsetti. Onda «ortaq tarıhı taǵdyr biriktirgen Qazaqstan halqy» uǵymy arqyly azamattyq kelisimge, beıbitshilikke, turaqtylyqqa basymdyq berildi. Bul kezdeısoq emes edi. Jańa memleket úshin eń bastysy - eldi ydyratpaı, basqarý júıesin qalyptastyrý bolatyn. Sondyqtan preambýlada ulttyq nemese órkenıettik aıqyndyq emes, barshaǵa ortaq, jumsaq formýlalar qoldanyldy.
Jańa Konstıtýsııadaǵy preambýla múlde basqa mazmunǵa ıe. Onda memleket ózin tek ákimshilik qurylym retinde emes, tarıhı, mádenı jáne rýhanı tutastyq retinde tanytady. Adamnyń qadir-qasıeti, quqyqtary men erkindigi negizgi qundylyq retinde alǵa shyǵady. Preambýla endi jaı kirispe emes, búkil konstıtýsııalyq júıeniń ıdeıalyq baǵytyn aıqyndaıtyn mátinge aınalǵan. Bul Qazaqstan qoǵamynyń saıası sanasy kemeldenip, óz bolmysyn anyq aıtýǵa daıyn ekenin kórsetedi.
Bul týraly «Referendým–2026» onlaın-marafonynda Məjilis depýtaty, Konstıtýsııalyq komıssııa múshesi Únzıla Shapaq aıtty.
«Preambýla – ótken tarıhymyzdy dáripteı otyryp, bolashaqqa baǵdarymyzdy anyqtap beretin irgetas. Qoldanystaǵy Konstıtýsııanynyń preambýlasy men jańa preambýlada úlken aıyrmashylyq bar. Oǵan nazar aýdarý týraly buǵan deıin birneshe ret aıtylyp júrdi. Birinshiden, qoldanystaǵy Ata zańdy qabyldaǵan kezde azamattardyń ustanatyn qundylyqtary, sanalyq deńgeıine baılanysty jazyldy. Ýaqyt óte kele biz ózimizdiń ótkenimizdi zerdelep, baıyrǵy qazaq jerinde bolǵan memleketterdiń murageri ekenimizdi zańdy túrde bekitý úshin qujat halyqtyń múddesine baǵyttalyp, jańa kózqaraspen jazyldy», deıdi Únzıla Shapaq.
Álemdik tájirıbede qalaı?Álemdegi Konstıtýsııalyq preambýlalar ár túrli jazylady. Keı elder preambýlany uran túrinde, ańyz rýhynda da jazyp jatady. Biraq eń ótimdisi – mátinniń ortaqtyǵy, halyqtyǵy, baıyptylyǵy jáne túsiniktiligi. AQSh Konstıtýsııasynyń preambýlasy «We the People» (Biz adambyz) degen sózderden bastalady. Bul jerde memleket emes, halyq aldyńǵy orynǵa qoıylǵan. Fransııa Konstıtýsııasynyń preambýlasy revolıýsııalyq dástúrge súıenip, erkindik, teńdik, baýyrlastyq qaǵıdattaryn bekitedi. Germanııanyń Negizgi zańy soǵystan keıingi tarıhı jaýapkershilikti sezine otyryp, adam qadir-qasıetin memlekettiń eń joǵarǵy qundylyǵy dep jarııalaıdy.
Keıbir elderde preambýla dinı nemese órkenıettik negizge súıenedi. Mysaly, birqatar musylman elderiniń Konstıtýsııalarynda Qudaıǵa senim, moraldyq jaýapkershilik ashyq kórsetiledi. Al skandınav elderinde áleýmettik ádilet, qoǵamdyq kelisim men quqyqtyq memleket ıdeıasy basym.
Zańger Aıman Ýmarova jańa Konstıtýsııanyń preambýlasyn joǵary baǵalady
Tarıhtaǵy preambýlalar: bıliktiń betperdesi men aınasyTarıhqa úńilsek, preambýlalar keıde bıliktiń shynaıy bet-beınesin jasyrý quraly da bolǵan. Keńestik Konstıtýsııalardyń preambýlalarynda halyq bıligi men teńdik urandary jazylǵanymen, naqty ómirde bul qaǵıdattar iske aspady. Mundaı jaǵdaıda preambýla ıdeologııalyq uranǵa aınaldy.
Sonymen birge, preambýla tarıhı syn sátterde qoǵamdy biriktiretin qural da bola alady. Soǵys, tóńkeris, táýelsizdik kezeńderinde jazylǵan preambýlalar halyqtyń ortaq taǵdyryn, ortaq jaýapkershiligin sezindirýge baǵyttalǵan.
Ádiletti Qazaqstan, Zań men Tártip, tabıǵatqa uqypty qaraý jańa Konstıtýsııa Preambýlasynan kórinis tapty
Preambýlanyń búgingi mániQazirgi álemde preambýla tek sımvoldyq mátin emes. Ol memlekettiń ózin-ózi taný deńgeıin kórsetedi. Qoǵam neǵurlym ashyq, sanaly bolsa, preambýla soǵurlym naqty ári mazmundy bolady. Ol zańgerler úshin baǵyt-baǵdar, saıasat úshin ıdeologııalyq negiz, al azamattar úshin memleketpen jasalǵan moraldyq kelisim ispetti.
Osy turǵydan alǵanda, preambýlaǵa beriletin mán memlekettiń ózin-ózi taný deńgeıin kórsetedi. Al preambýlanyń mazmuny eldiń tarıhı sabaqtastyqty qalaı túsinetinin jáne bolashaq damý baǵdaryn qandaı qaǵıdattarǵa negizdeıtinin ańǵartady.