Bul maqalada Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde Italııany azat etýge qatysqan keńes jaýyngerin anyqtaýǵa baǵyttalǵan qazaq pen ıtalııan zertteýshileriniń birlesken izdenisi týraly baıandalady. Maqalany jazýǵa ondaǵan jyl boıy jat jerde júrek túkpirinde saqtalǵan erlik, ıaǵnı Karaton esimdi azamattyń eren erligi sebep boldy.
2019 jylǵy mamyr aıynda Bolonıa qalasynda keshendi ǵylymı ekspedısııa ótti. Osy ekspedısııa barysynda ıtalııalyq izdeýshiler Klaýdıo Spano men Francheska Kandıolımen kezdestik. Olar ekspedısııa quramynda Qazaqstannan kelgen zertteýshi bar ekenin estip, jolyǵýǵa nıet bildirdi.
Olardy Karaton esimdi keńes partızany qyzyqtyrady eken. Aıtýynsha, partızan Karaton 1944 jylǵy shilde aıynan 29 qyrkúıekke deıin «Stella Rossa-Lýpo» brıgadasy quramynda soǵysypty. Al 10-30 qazan aralyǵynda Garıbaldıdiń 63-brıgadasy – «Bolero» sapynda shaıqasypty. 1944 jylǵy 30 qazanda Bolonıa mańyndaǵy Kasteldebole eldi mekeninde bolǵan urysta qaza taýypty. Derekterde onyń qaza tapqan kúnine qatysty ártúrli málimet kezdesedi. Soǵan qaraǵanda bul taqyryp áli de tyńǵylyqty zertteýdi qajet etedi.
Bir qyzyǵy, soǵystyń aıaqtalǵanyna 80 jyldan assa da, onyń esimi ıtalııalyqtardyń esinde. Karatonnyń erligi men esimi áli kúnge deıin qurmetpen atalady. Italııan kommýnısteri men partızandarynyń estelikterinde Karatonnyń ıtalııan jáne nemis tilderin erkin meńgergeni aıtylady. Syrt kelbetine qaraǵanda jasy shamamen 25-35 aralyǵynda bolǵan. Soǵys adamdy erte eseıtetini belgili. Sol sebepti onyń naqty jasyn bilý de múmkin bolmaǵan.
Italııandar ony keńes ofıseri, bálkim leıtenant shenindegi áskerı qyzmetker bolýy múmkin dep boljaıdy. 1944 jylǵy kóktemde Soltústik Italııadaǵy alǵashqy azat etilgen aýmaq – Montefıorıno partızan respýblıkasy quramynda soǵysqan degen de derek bar.
Osy saparymyzda Qarsylyq qozǵalysynyń ardagerleri Marıo Nannı men Franko Fontanamen júzdesýdiń sáti tústi. Olardyń biriniń jasy 97-de, ekinshisi 91-de bolsa da, zeıini keremet edi. Árbir detaldy, árbir sátti jan-júregimen qaıta keshkendeı áserli áńgimelep berdi.
Olardyń aıtýynsha, Karaton jeke-dara áreket etken. Iаǵnı nemis soldattaryn oq shyǵarmaı, pyshaqpen ǵana jaıratyp otyrǵan. Ol mundaı qıyn tásilge ózine nazar aýdartpaý, qarý-jaraqty únemdeý maqsatynda barǵan eken. Sondaı-aq onyń jaýyrynynda tyrtyq izderi bolypty. Soǵan qaraǵanda tutqynǵa túsken kezinde qatty azap shekse kerek.
Qımyl-áreketi sondaı qatal bolsa da, jany názik kórinedi. Verdı men Rossınıdiń operalarynan arııalar, sondaı-aq ıtalııan ánderin tyńdaǵandy unatatyn. Monte-Soledegi urystan keıin «Qyzyl juldyz» jasaǵynyń kóptegen jaýyngeri odaqtastar jaǵyna ótedi. Alaıda Karaton budan túbegeıli bas tartqan. Jeke basynyń amandyǵyn ǵana oılamady. Sóıtip, okkýpasııalanǵan Bolonıaǵa qaıta baryp, ıtalııan joldastarymen birge kúresti ári qaraı jalǵastyrady.
Qandykóılek joldastary onyń tájirıbeli shabandoz bolǵanyn da aıtyp berdi. Soǵan qarap olar Karatonnyń dala mádenıetin boıyna juqtyrǵanyn, at ústinde erjetkenin túsine qoıypty. Endi onyń ulty qandaı ekenin bilýge qumarta túsipti. Italııan partızandary Karaton qazaq bolýy múmkin degen pikirge toqtapty. Sebebi boljam boıynsha, ol 162-Túrkistan jaıaý ásker dıvızııasynyń quramynda bolyp, keıin Toskana, Emılııa-Romanıa, Romanıa óńirlerindegi partızandar jaǵyna ótse kerek. Osy derekter izdenisimizdi ári qaraı jalǵaı tústi.
Biz Bolonıa arhıvterinde bolyp, zertteý júrgizdik. Sol kezde soǵysta erekshe erligimen kózge túsken keńes jaýyngerine qatysty qujattardy taptyq. Montefıorıno respýblıkasyndaǵy shaıqastar týraly raporttarda aıryqsha batyldyq kórsetken keńes sarbazynyń aty atalady.
Montefıorınonyń ıtalııandardyń Qarsylyq qozǵalysy shejiresindegi orny aıryqsha. 1944 jylǵy jaz-kúz aıynda Modena provınsııasynyń azat etilgen aýmaǵynda alǵashqy partızan respýblıkasy qurylǵan. Osy partızan tobyn qurýda keńes ofıseri Vladımır Pereladov mańyzdy ról atqarǵan. Ol «Qyzyl juldyz» atty orys soqqy batalonyn basqarǵan. Batalon quramynda júzdegen keńes azamaty bolǵan. Bul jasaq ondaǵan kópirdi jaryp, júzdegen tehnıkany joıǵan. Kóptegen garnızondy talqandap, myńdaǵan sarbazdy tutqyndaǵan. Pereladov óziniń júrip ótken joly týraly «Orys garıbaldıchiniń jazbalary» degen eńbeginde baıandaǵan.
Qujattar men estelikterdi zerdeleı kele, mynadaı oıǵa bekidik: Karaton Qazaqstanda týǵan bolýy ábden múmkin. Arhıv derekteri men ıtalııan partızandary aıtqan estelikterdi salystyra kelgende Karaton esimdi partızan Batys Qazaqstan oblysy Jańaqala aýdanynyń týmasy Nurmash Qaratoýn (Qarataýov) bolýy yqtımal degen qorytyndyǵa keldik.
OBD «Memorıal» derekqorynan izdep kórip edik, mundaı esimdi jaýynger týraly málimetter bar eken. Reseı Federasııasy Qorǵanys mınıstrliginiń Ortalyq arhıvi (58-qor, 818883-tizim, 1139-is) derekterinde Nurmash Qaratoýnnyń 1900 jyly ómirge kelgeni, Batys Qazaqstan oblysy Jańaqala aýdandyq áskerı komıssarıaty arqyly áskerge alynǵany jazylypty. Jubaıynyń aty Darqash dep kórsetilgen. Nurmash aldymen 6-atty ásker atqyshtar dıvızııasynyń 84-atqyshtar polkinde qyzylásker qatarynda bolǵan. Qujattarda kórsetilgendeı, 1942 jylǵy 4 shildede habar-osharsyz ketken. Soǵan qaraǵanda 1942 jyly qorshaýda qalyp, tutqynǵa túsken bolýy múmkin. Keıin tutqyndar lagerlerinen qashyp shyǵyp, Italııadaǵy Qarsylyq qozǵalysyna baryp qosylǵan bolýy ǵajap emes. О́ıtkeni tarıhta mundaı jaǵdaı jıi bolǵan.
Alaıda bul bizdiń boljam ǵana edi. Boljamdy naqtylaý maqsatynda Jańaqala aýdandyq ákimdigine júgindik. Aýdan ákimi Naýryzbaı Qaraǵoıshın men ákimdik qyzmetkerleri bastamamyzǵa yqylaspen qarady. Olar osy aýdanǵa qarasty bir aýylda Nurmash Qarataýovtyń qartaıǵan qyzy turatynyn anyqtady. Ákim ol kisige arnaıy baryp jolyqty. О́kinishke qaraı, keıýananyń kózi kórmeıdi eken. Sol sebepti portretke qarap, ákesin anyqtaý múmkin bolmady. Tipti aýylda sol kisiden basqa soǵystyń tiri kýágerleri de qalmaǵan eken.
Alaıda Bolonıaǵa saparymyz sátti boldy. Qazaq azamatynyń alystaǵy elde erliktiń eren úlgisin kórsetkenin bildik. Arada qanshama jyl ótse de, habar-osharsyz ketken jaýyngerdiń esimin qaıta tirilttik. Osylaısha, derekti anyqtaýdy ǵana emes, umyt bolǵan tarıhty qaıta tiriltýge tyrystyq. Sapar barysynda jınalǵan materıaldar «Ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy qazaqtar: shetel arhıvterindegi qujattar» jınaǵynyń ekinshi tomynda (Almaty, 2020) jarııalandy. Sol kezdegi pandemııa atalǵan jınaqty tolyqqandy tanystyrýǵa múmkindik bermedi, alaıda ǵylymı izdenisimiz toqtaǵan joq. Sebebi soǵysqa qatysty tyń derekter nemis jáne ıtalııan arhıvterinde áli de bolýy múmkin. Germanııa men Italııadaǵy seriktesterdiń qoldaýymen halyqaralyq zertteý toby quryldy. Osy top batyrdyń tulǵasyn naqtylaýǵa baǵyttalǵan jobalardy júzege asyrý baǵytynda jumysyn jalǵastyryp jatyr.
Karaton tarıhy bir adamnyń ǵana ómirbaıany emes. Ol – tarıhı ádiletti qalpyna keltirýge degen umtylys. Bul – qazaq jerinen maıdanǵa attanǵan jaýyngerlerdiń Eýropany azat etý jolynda shaıqasyp, janyn qıǵanyn dáleldeıtin aıǵaq. Sol sebepti olardyń erligi týǵan elinen tys jerde áli de qurmetpen eske alynady. Esimder umytylýy múmkin, qujattar da bir arhıvten ekinshi arhıvke aýysýy ǵajap emes. Alaıda jad eshqashan ólmeıdi. Eger ondaǵan jyldan keıin ıtalııan zertteýshileri qazaq jerinen shyqqan jaýyngerdi izdep júrse, demek onyń erligi zaıa ketpegeni. Aqıqat mindetti túrde aıqyndalady. Sebebi erlik eshqashan eskirmeıdi.
Gúlnara MEŃDIQULOVA,
tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor