Qaryzsyz qoǵam: qarjy saýaty qaı deńgeıde?

Degenmen qarjy uıymdary­nyń qyzmetin retteýge arnalǵan zań­namalardyń qabyldanýy, Qarjy monıtorıngi agenttiginiń bel­sendi jumysy turǵyndar moı­nyndaǵy qaryz qamytyn sál jeńil­detti. Soǵan qaramastan, kóp­ten qordalanǵan máseleniń túpki túıinine jetý ońaı bolmaı tur.

Jyl basyndaǵy málimet­ter­ge súıensek, 8,5 mln otandasy­myz­dyń nesıe qaryzy bar. So­nyń ishinde 1,5 mln adam qaryz­daryn 90 kúnnen artyq keshik­tirgen nemese tólemeı júr. О́tken jyly jeke adamdar tu­ty­nýshylyq ne­sıeni ıpotekaǵa qaraǵanda eki ese kóp alǵan. Boryshker­ler máselesinen Aqtóbe obly­sy da syrt qalmady. Memle­ket­tik nes­ıe bıýro­synyń deregi­ne sáı­kes, ót­ken jyly Aqtóbe ob­ly­sy­nyń 41 539 turǵyny bank­­­ter, mık­ro­qarjy uıym­­dary men kol­lek­torlardyń «qara tizi­mine» engen. Tólenbeı qal­­­ǵan qa­ryz psı­hologııalyq qy­­­sym týǵyzady, otbasylardyń ómi­ri­ne tynyshsyzdyq ákeledi, tó­lem kartochkalary men esep­sho­ty buǵattalǵan adam qarjy aýda­rym­daryn da júrgize almaıdy.

Eldegi eń kóp qaryz alýshy­lar­dyń sany, olardyń jas erek­she­ligi, áleýmettik jaǵdaıy, ne­sıe­ni alý maqsaty, tóleı almaý sebe­bi jóninde ortaq taldaý joq. Bul jerde árbir boryshkerdiń jaǵdaıyn jeke qarastyrý kerek degen pikirdi ustanady mem­le­kettik organ ókilderi. De­genmen eki jyl burynǵy jaǵ­daı­men salystyrǵanda, bıyl qaryz­da­ryn tóleı almaı júrgen aqtó­be­likter sany azaıa bastaǵan. Ob­lystyq prokýratýra men ju­­mys­pen qamtýdy úılestirý jáne áleýmettik baǵdarlamalar basqarmasy jyl basynda 26 myń aqtóbeliktiń bankter men mıkroqarjy uıymdarynyń aldynda qaryzy bar dep málimet berdi. Memlekettik kredıt bıýro­sy­nyń ótken jylǵy deregi men mem­lekettik organdar bergen má­li­met arasynda aıyrmashylyq – 15 myń adam.

– Azamattarymyzdyń qaryzǵa kirip ketýine qarjy saýatty­ly­ǵynyń azdyǵy da sebep bolyp otyr. Ár adam, ár otbasy qol­da­ǵy qarajatty josparlaý, bas ar­tyq shyǵyndardan bas tartý, jınaqtaý mádenıetin úıreýge tıis. Osy maqsatta ótken jyly «Qaryzsyz qoǵam» jobasy aıasynda 22 151 aqtóbelik qarjylyq saýattylyq negizderine oqydy. Jumys berýshiler, bank fılıaldary ókilderi, quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerleriniń qatysýymen Aqtóbedegi adam kóp jınalatyn oryndarda birneshe ret Ashyq esik kúnin ótkizdik. Eńbek mobıldi ortalyǵy maman­dary kelýshilerge bos jumys oryn­daryn usyndy, bank mamandary qaryzdardy retteý, bank­rot­tyqqa berý joldary jóninde keńes berdi, – dedi ob­lystyq ju­myspen qamtýdy úı­lestirý jáne áleýmettik baǵ­dar­lamalar bas­qarmasy basshy­synyń orynbasary Ermek Taýanov.

 – Oblystyq prokýratýra qyzmet­ker­leri bankter, mıkro­qarjy uıymdarynan nesıe alyp, 90 kúnnen astam ýaqyt tóleı almaı júrgen 26 myń boryshkerdiń jaǵ­daıyna taldaý júrgizip, arasynan múgedekter, áleýmettik jaǵdaıy tómen, kóp balaly otba­sylardy bólip aldyq. Osal toptaǵy azamattardyń nesıe alý maq­sattary anyqtalyp, áleý­mettik jaǵ­daıyna tolyq taldaý júrgizilgen soń kómek túr­leri qarastyrylady, – deıdi Aqtóbe ob­lystyq prokýratýrasy bas­qar­­ma bastyǵynyń orynbasary Ardaq Sádýaqasov.

Nesıeni ýaqtyly tóleı almaý­dyń bir sebebi – turaqty ju­mys oryndarynyń bolmaýy. Eńbek naryǵy qaı salada bolsyn tájirıbeli mamandarǵa zárý. Máselen, «Enbek.kz» portaly arqyly aqpan aıy­na Aqtóbe qalasynan 891 jumys orny usy­nylǵan. Osy rette tek aqpan aıyn­da ótkizilgen Ashyq esik kú­nin­de «Aqtóbe qalasynyń mansap ortalyǵy» fılıaly arqyly 42 me­keme 110 mamanǵa suranys túsir­gen.

– Biz bekitilgen kestemen ju­myssyz azamattar, bas bostan­dy­ǵynan aıyrý oryndary­nan bosatylǵandar, probasııa qyz­meti esebinde turǵan tul­ǵa­lar, alıment jónindegi boryshker­ler­ge jumys oryndary jár­meń­kesin uıymdastyramyz. Máse­len, qańtar-aqpan aılarynda M.Ospanov atyndaǵy Batys Qazaq­­stan medısına ýnı­ver­sıtetine kishi tehnıkalyq qyz­­­met­­ker, «Avtologıstıka» JShS-ne tehnık-slesar (ja­la­qy­sy – 400 myń teńge), «Agrar­lyq nesıe kor­porasııasy» AQ-na zań bóli­mi­niń bastyǵy (500 myń teńge), «Anvar» JShS-ne esep­­shi, qoımashy (180 myń teńge), «Temirbeton buıymdary – 25» JShS-ne kópir kranynyń mashınısi (200 myń teńge), «QazTechPlast» JShS-ne saýda menedjeri (230 myń teńge), aspaz (220 myń teńge), plastıkalyq qubyr shyǵaratyn jabdyq ma­shı­nısi (320 myń teńge), operator kómekshisi (250 myń teńge), «Er Qosaı Sekıýrıtı» JShS-ne kúzetshi (140 myń teńge), «FIBC Kazakhstan» JShS-ne tiginshi (150 myń teńge) men stanok operatory (180 myń teńge) kerek boldy. Aqtóbe qalasyndaǵy №2 mektep-gımnazııasyna dırektordyń oqý tárbıe jónindegi orynbasary (195 myń teńge) men orys tili synyptaryna matematıka páni muǵalimi (185 myń teńge), «Sáttilik jáne K» JShS-ne bala­baqsha meńgerýshisi (300 myń teńge) qajet, – deıdi «Aqtóbe qa­la­synyń mansap ortalyǵy» fı­lıa­lynyń dırektory Aına Myrzataeva.

Májilis tóraǵasynyń orynbasary Danııa Espaevanyń borysh­kerlikti retteýge qatysty óz usta­nymy bar.

– Májilis depýtattary bank qyzmeti jónin­degi zańdy qaraý kezinde borysh­ker­ler­diń aryz-shaǵymdaryn úsh deńgeıde qaraý júıesin bekitti. Bul qalaı júzege asyrylady? Eń birinshi kezekte klıent aryzyn banktiń ózi qaraıdy. Eki tarap ortaq mámilege kele almaǵan jaǵdaıda klıent qarjy ombýdsmenine aryzdanýǵa qu­qyly. О́tken jyldan bastap mıkro­qarjy uıymdarynyń bo­rysh­kerleri nesıe qaryzyna baı­lanysty qarjy ombýds­me­nine shaǵymdana alady. Bıyl bank klıent­teri de osy múmkindikke ıe bolady. Bir sózben aıtqanda, mıkronesıe uıymy men bank klıentterine jeke-jeke ombýds­men bekitildi, – deıdi D.Espaeva.

Jalpy, qaryzǵa belshesinen batqan­dardyń jaǵdaıy az ýaqyt­ta sheshile salmaıdy. Borysh­ker­lerdiń kóbi mıkro­qarjy uıym­da­rynyń klıent­teri. Máselen, bir adam bir mıkroqarjy uıy­mynan qatarynan 5-6 nesıe alsa, ekinshisi eldegi 100 mıkro­qarjy uıymynyń bárine qaryz. Bir nesıeni jabamyn dep ekinshi, úshinshi, tórtinshisin ala bergender de kóp. Osyndaı beı-bereket­sizdik qarjy uıymdarynyń qyz­metin zańdyq turǵydan qatańdatý týra­ly sheshimge ákeldi. Borysh­ker áýeli mıkroqarjy uıymyn­daǵy ombýds­menge keledi. Ombýds­men eki tarappen kelise otyryp, biryńǵaı tólem kestesin ázirleıdi. Biraq mıkroqarjy uıymyna qaryzdy óteý talaby bank qaryzdaryn óteýden múlde bólek. Osy rette Májilis depýtattary bankter men mıkroqarjy uıymdarynda ortaq ombýdsmen bolýy kerek degen usynys jasady. Bul óte kúrdeli, daýly má­sele. Elde qaryzǵa batqan aza­­mattardyń sany kóp. Osy rette mıkroqarjy uıymy men bank­terde biryńǵaı ombýdsmen qyzmeti tek 2027 jyldan bastap engiziletin boldy.

Degenmen, byltyrdan bas­­­tap mık­­roqarjy uıymdarynyń ju­­mysyn Qarjylyq baqylaý agent­­tiginiń qatań baqylaýynan keıin qaryz tóńiregindegi qara tuman biraz seıilgendeı boldy. Boryshkerlerdiń banktermen mámilege kelýi, tóleý ýaqytyn uzartyp, somasyn azaıtý shara­la­rynyń qabyldanýynan soń qaryz tóńiregindegi ahýal birtindep túze­lip keledi. Mıkroqarjy uıym­daryna baqylaý kúsheıgen soń boryshkerler sany kóbeı­gen joq. Jeke adamdar men qarjy uıymdarynyń arasyna ombýdsmen ınsıtýtynyń en­gi­zilýi, másele sheshimin tap­pa­ǵanda boryshkerdiń Qarjy baqylaý agenttigine sha­­ǵym­daný múmkindigine ıe bolýy azamat­tar quqyǵyn qorǵaý baǵy­tynda nátıje beretin is. Soǵan qaramastan, óte sırek jaǵdaıda bol­masa qarjy uıymdary esh­kimge qaryzynyń esesin jiber­meıdi. Bul jerde qaryz alýshy ýaqytty sozyp, sál utqany­men, báribir moınyndaǵy júkte­mesinen qutyla almaıdy. Sol sebepti árbiri­miz qaryz alarda aqyl tara­zy­­­­syna salǵanymyz jón. «Kórpeńe qaraı kósilý» qaı kezde de eń utqyr sheshim bolady.

Aqtóbe oblysy