Kóktem – jýannyń jińishkerip, jińishkeniń úziletin kezeńi. Qysta ýaqyttyń basym bóligin jabyq nysandarda ótkizetinder úshin kóktemmen birge jetetin maýsymdyq jylyný másele týyndatýy múmkin. Bul bala aǵzasyna aıtarlyqtaı salmaq túsiredi. Qys boıy álsiregen ımmýnıtet bul ýaqytta túrli vırýs pen tumaýǵa beıim keledi. Sondyqtan bala densaýlyǵyna beıjaı qaramaı, ımmýnıtetti kúsheıtý, paıdaly as, aǵzaǵa tapshy dárýmenmen qoldaý – asa mańyzdy. Dáriger mamandar durys tamaqtaný, kún tártibin saqtaý jáne der kezinde aldyn alý sharalaryn qolǵa alý arqyly kóptegen aýrýdyń aldyn alýǵa bolatynyn jıi eske salady. Osy oraıda otbasylyq dáriger Gaýhar Jumatqyzynan kóktemde balalardyń densaýlyǵyn saqtaý men ımmýnıtetin nyǵaıtýdyń tıimdi joldary týraly surap bildik, dep jazady Egemen.kz.
– Gaýhar Jumatqyzy, kóktemde kún raıy jylyǵanmen qystaı aýyrmaǵan bala tumaratyp qalatyn jaǵdaılar jıi kezdesedi. Sýyq maýsymnan jyly kezeńge ótý kezinde balanyń ımmýnıteti nege álsireıdi?
– Bul rasynda da solaı. Birinshiden, kóktemde aýa raıy birde jylyp, birde sýytyp turaqsyz bolady. Ekinshiden keıbir vırýstar jyly maýsymda «bas kóteredi». Sondaı-aq ımmýnıtet tómendegende, tynys alý músheleriniń shyryshty qabaty qurǵaıdy. Keıbir balalarda sozylmaly aýrýlardyń qozýy ımmýnıtet tómendeýine áser etedi. Ol óz kezeginde jıi aýrýǵa sebep bolady
Bul tusta qunarly tamaqtanbaý, sapasyz uıqy, balanyń jetkilikti mólsherde sý ishpeýi de ımmýnıtettiń álsireýine sebep. Al ata-analardyń antıbıotıkti dárigerdiń taǵaıyndaýynsyz, óz betinshe balalarǵa jıi berýi de aýrý týdyrady. Sonymen qatar kópshilik elemeıtin myna jaǵdaıdy da nazarǵa usynǵym keledi. Balanyń únemi stresste bolýy, sebepsiz urysý, jazalaý, úı ishindegi urys-keris te balanyń densaýlyǵyna keri áser etedi. Balam fızıkalyq jáne mentaldyq turǵyda saý bolyp ósse deıtin úlkender bul máseleni de qaperde saqtaýy tıis.
28 naýryzda onkologııalyq ortalyqtar kelýshilerdi tegin qabyldaıdy
– Kóktemde bala aǵzasy nelikten aýrýǵa beıim bolatynyn bildik. Osy oraıda balanyń aǵzasyn jyly maýsymǵa qalaı durys daıyndaý kerek ekenin aıtyp berińizshi.
– Bul – ata-ananyń balamen úılesimde, kelisimmen atqarýy tıis júıeli jumysy. Sondyqtan ata-ana bala densaýlyǵyn shyńdaýdyń basty myna tásilderin bilýi kerek.
Uıqy qanbasa ımmýnıtet qalypty jumys istemeıdi. Balalar keminde 9-10 saǵat uıyqtaýy tıis. Medısınada uıqy – eń kúshti «ımmýnomodýlıator» dep bosqa aıtylmaıdy. Al dana halqymyz as – adamnyń arqaýy ekenin tap basyp aıtyp ketken. Sol sekildi durys tamaqtaný saltyna da jete mán berý qajet.
Bala rasıonynda et, balyq, jumyrtqa, kókónis ónimderi mindetti túrde tabylýy tıis. Tek tátti men un taǵamdaryna úıir bala álsiz bolyp ósedi.
Qazir ata-analar balasyn jyly jerde qymtap ustaýǵa tyrysady. Bul turǵyda men, kerisinshe balanyń aǵzasyn salqyn temparatýrada shynyqtyrý kerek ekenin aıtamyn. Bólmeni jeldetý, taza aýa, birtindep salqynǵa úıretý balanyń shyryshty qabatyn, ımmýnıtetin kúsheıtedi. Qımyl-qozǵalys pen belsendiligin de shektemeý mańyzdy. Kúnde dalada serýendeý qan aınalymyn jaqsartýǵa septesedi.
Tumaý asqynyp tur
– Osy oraıda ata-analar balasynyń ımmýnıteti tómen ekenin qandaı belgiler arqyly baıqaı alady?
– Jalpy adam aǵzasyndaǵy ımmýnodefısıt birinshilik, ekinshilik bolyp bólinedi. Birinshilik týa paıda bolǵan, ımmýnıtet júıesiniń genetıkalyq ózgeristerine baılanysty. Ekinshilik júre paıda bolady. Bul, kóbine VICh-ınfeksııasy men aýrý juqtyrý jáne qaterli isikten keıin paıda bolady. Balanyń naqty ımmýnıteti álsiz ne qalypty ekenin Jeffrey Modell Foundation krıterııi boıynsha ońaı anyqtaýǵa bolady.
1 jylda 4 jáne odan da kóp ret balanyń qulaǵy qabynsa; 1 jyl ishinde 2 retten kóp aýyr dárejeli sınýsıt bolsa; Antıbıotık qabyldasa da 2 aıdan asa nátıje baıqalmasa; 1 jyl ishinde 2 retten kóp pnevmonııamen aýyrsa; Baıaý salmaq qosyp, damý kórsetkishi tómen bolsa; Teride nemese ishki organdar qabynyp, iriń paıda bolsa; Aýyz qýysyna ne terige únemi ınfeksııa túsip, jara shyqsa ; Aýrýdy venaishilik antıbıotıkpen qaıta emdeýdiń qajettiligi jıi týsa; 2 retten kóp barlyq denege jaıylmaly ınfeksııa tarasa; Otbasy múshelerinde de ımmýnodefısıt bolsa.Mamandar bul krıterııler boıynsha ımmýnıtet álsizdigine kúmán týdyrǵandardyń ishinde 64%-da ımmýnodefısıt naqtylanǵanyn aıtady. Dese de, jalǵyz atalǵan testke súıenip dıagnoz qoıýǵa bolmaıdy. Eger joǵarydaǵy sebepterdiń 10-nan 2-ne «ıá» dep jaýap berseńiz ımmýnolog keńesin alý kerek.
– Osy kezeńde tumaý men JRVI-diń aldyn alý úshin qandaı negizgi erejelerdi saqtaý kerek? Bul tusta durys tamaqtaný men aǵzany dárýmenmen qoldaýdyń mańyzy qandaı?
– Asylynda, aýrýdyń aldyn alý qarapaıym qaǵıdalardy saqtaýdan bastalady. Sony ishinde balalardyń qolyn únemi, tııanaqty jýyp júrýi mańyzdy. Sondaı-aq bólme ishin ylǵaldandyryp otyrýǵa da úlkender kóńil bólýi tıis. Bólme ylǵaldyǵyn 40-60% aralyǵynda ustaýǵa keńes beriledi. Sebebi bólme ishi qurǵaq bolǵan saıyn vırýstyń taralý jyldamdyǵy artady. Árıne, as adamnyń negizgi – qýat kózi. Sondyqtan balanyń kúndelikti rasıonynda kóktemde kúnine kem degende 5 túrli kókónis pen jemis qosyńyz. As mázirinde paıdaly maılar: balyq, zyǵyr, záıtún maıy, grek jańǵaǵy bolýyn da qadaǵalańyz. Sý mólsherin de nazarda ustaý qajet. Gazdalǵan sýsyndar, dúken shyryndary men shaı sýdyń ornyn basa almaıdy. Balalar sýdy qalaýynsha ishý kerek. Kishkentaılar sý ishýdi umytyp ketýi múmkin, sondyqtan úlkender qadaǵalap, jıi esine túsirgeni abzal. Al dárýmenderdi qabyldaý bala jasy men taldaý nátıjelerine saı dáriger taǵaıyndaýymen qabyldaǵan durys. Sebebi artyq doza organızmde toksıkalyq áser týdyrady. Bastysy, ata-ana bala aǵzasyndaǵy ózgeristerdi der kezinde baıqap, qajet bolǵanda dáriger kómegine ýaqytyly júginýi tıis.
– Keńesińizge raqmet!