Jýyrda Májilis «Janýarlarǵa jaýapkershilikpen qaraý týraly zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn birinshi oqylymda qarady. Sebebi keıingi jyldary elimizde qańǵyǵan janýarlar máselesi ýshyǵyp ketti. Shaǵym da azaımaı tur. Atalǵan zań jobasyndaǵy negizgi ózgerister men tolyqtyrýlar týraly Májilis depýtaty, Ekonomıkalyq reforma jáne óńirlik damý komıtetiniń múshesi Anas BAQQOJAEV suhbat barysynda jan-jaqty túsindirip bergen edi.
– Anas Ahatuly, 2021 jyly qabyldanǵan zańǵa qaıtadan túzetýler engizý qajettiligi ne sebepti týyndady? Qoldanysta bolǵan «ustaý-sterılızasııa-vaksınasııa-qaıta jiberý» modeliniń naqty qandaı olqylyqtary anyqtaldy? Jalpy, bul máseleni qaıta qaraýǵa qandaı statıstıkalyq kórsetkishter negiz boldy?
– Janýarlarǵa qatysty zańnamany qaıta qaraýymyzǵa bes jyldan beri qoldanylyp kele jatqan qazirgi zańdaǵy «ustaý-sterılızasııa-vaksınasııa-qaıta jiberý» modeliniń el kútkendegideı nátıje bermeýi negizgi sebep bolyp otyr. Keıingi jyldary qańǵyǵan ıtterdiń sany múldem azaıǵan joq. Onymen qosa adamdarǵa aıbat shegip, qabý faktileri kóbeıip ketti. Ásirese balalardyń qaýipsizdigi ózekti bola túsip, ótkir másele retinde kóterile bastady. Sonymen qatar jergilikti jerlerde zańdy iske asyrý tetikteri birkelki jumys istegen joq. Quzyretti organdardyń málimetine súıensek, 2022 jyly 36,7 myń, al byltyr 41 myńnan asa adamdy ıt qapqan. Bul sandar qaýipsizdik máselesin birinshi orynǵa shyǵarýymyzǵa májbúr etti.
– Qańǵyǵan janýarlarǵa qatysty qaıtadan ortaǵa jiberý tásilinen qaıtarymsyz aýlaýǵa kóshý qanshalyqty negizdi sheshim boldy? Bul qadamnyń halyqaralyq tájirıbe men álemdik standarttarmen sáıkestigi bar ma?
– Árıne, álemdik standarttarmen ishinara saı keledi dep aıta alamyz. Alaıda jańadan engizilip jatqan model gýmanıstik jáne baqylaýly evtanazııa qaǵıdalarymen birge qoldanylýǵa tıis. Ony Úkimet qadaǵalaıdy dep úmittenemin. Jalpy, halyqaralyq tájirıbede 3 tásil bar, ıaǵnı aýlaý, sterılızasııa, vaksınasııa jáne qaıta jiberý modeli. Sosyn panajaıǵa ornalastyrý jáne asyrap alýǵa berý. Úshinshisi – qaýipti nemese agressıvti janýarlardy qaıtarymsyz negizde oqshaýlaý, ıakı evtanazııa. Osy úshinshi model elimizdegi qoǵamdyq qaýipsizdik basymdyǵy negizinde engizilip otyr. Ásirese agressıvti, top bolyp shubyryp júretin, adamǵa aıbat shegetin qaýpi bar ıtterge qatysty halyqaralyq tájirıbege qaıshy emes.
– Zań jobasyna engizilgen bul ózgeristerdi ázirleý barysynda qoǵam pikiri qanshalyqty eskerildi? Turǵyndardyń qaýipsizdikke qatysty shaǵymdary, zooqorǵaýshylardyń usynystary jáne jergilikti atqarýshy organdardyń tájirıbesi qandaı deńgeıde nazarǵa alyndy?
– Qoǵam pikiri bul túzetýlerde óte úlken ról atqardy. Barlyq tarap jumys barysyndaǵy ár jınalysqa erkin qatysa aldy. Talqylaý kezinde jarýarlar quqyǵyn qorǵaýshylardyń usynystary ǵana emes, turǵyndardyń da qaýipsizdikke qatysty shaǵymdary, ákimdikterdiń naqty tájirıbede týyndaǵan máseleleri, veterınar mamandardyń qorytyndylary qaraldy. Iаǵnı túzetýler tek emosııalyq pikirge emes, naqty statıstıka men óńirlik tájirıbege, ómirden alynǵan jaǵdaılarǵa súıenip ázirlendi.
– Al janýarlarǵa qatygezdik tanytatyndarǵa jáne úı janýarlaryn kóshege tastap ketetinderge qatysty jaýapkershilik qandaı deńgeıde kúsheıtiledi? Zań jobasynda bul baǵytta qandaı naqty tetikter qarastyrylǵan?
– Iá, túzetýlerdiń mańyzdy baǵyty ıelerdiń jeke jaýapkershiligin kúsheıtýdi kózdeıdi. Zańnyń bul jaǵyn zooqorǵaýshylar aıta bermeıdi. Sebebi olarǵa zańnyń tıimsiz bolyp kórinýi qajet. Jasyratyn nesi bar, janýarlar quqyǵyn qorǵaýshylar ıt ıeleri jaýapkershiliginiń kúsheıgeni týraly bilip otyrsa da, ony aıtpaıdy. Olar Májilis depýtattaryn súıkimsiz, qatygez, tek birjaqty kózqaras ustanatyn adamdar retinde kórsetkisi kelip otyr. Al negizi jaýapkershilikti kúsheıtý – zańnyń negizgi ózegi. Engizilip otyrǵan sharalar janýarǵa qatygezdik kórsetkeni úshin ákimshilik jáne qylmystyq jaýapkershilikti naqtylaý, janýardy kóshege tastap ketkeni úshin aıyppul salý, mindetti tirkeý men chıpteý talabyn buzǵany úshin jaýapkershilikti engizý, ıttiń qapqanynan bolǵan zalaldy ıesine júkteý sııaqty naqty normalardy qamtıdy. Bul normalar «janýar tek menshik emes, ıesi bar tirshilik ıesi» degen qaǵıdany kúsheıtip otyr.
– Osy tusta taǵy bir mańyzdy máselege nazar aýdarǵymyz keledi. Máselen, qańǵyǵan nemese ıesiz ıttiń adamǵa shabýyl jasaýy jaǵdaıynda jaýapkershilik kimge júkteledi? Al eger janýardyń ıesi anyqtalsa, zań boıynsha qandaı sharalar qoldanylady?
– О́te oryndy máseleni qozǵap otyrsyz. Munda jaýapkershilik eki deńgeıde qaralady. Eger ıt ıesiz bolsa, jaýapkershilik jergilikti atqarýshy organǵa jáne aýlaýdy uıymdastyratyn kommýnaldyq qyzmetke júkteledi. Olar ýaqytyly aýlaýǵa, qaýipti aýmaqtardy monıtorıngileýge, turǵyndardyń ótinishine jedel áreket etýge mindetti. Eger ony oryndamaı selqostyq tanytsa, sol úshin jaýapty bolady. Ekinshi jaǵdaıǵa kelsek. Eger ıesi anyqtalsa, onda ákimshilik aıyppul salynady, keltirilgen zııandy óteıdi, aýyr zardap bolsa, qylmystyq jaýapkershilikke deıin qaralady. Mysaly, 2024 jyly Mańǵystaý oblysynda jergilikti kásipkerdiń «Aýyl amanaty» baǵdarlamasy arqyly satyp alǵan 20 eshkisin buralqy ıtter talap, qan-josa etip qyryp tastaǵan. Sol kezde zańda naqty jaýapkershilik bolmaǵandyqtan mal ıesi memlekettik mekemelerdi sotqa bere almady. Endi mundaı múmkindikke jol ashylady.
– Jańa túzetýlerge sáıkes ıt ıelerine qandaı naqty mindetter júkteledi? Mindetti tirkeý, chıpteý, vaksınasııa jáne qoǵamdyq oryndardaǵy qaýipsizdik talaptary qalaı retteledi?
– Jańa túzetýlerde mindetti chıpteý jáne tirkeý, vaksınasııa, qoǵamdyq orynda qarǵybaý, qajet bolsa tumyldyryq taǵý, ıtti qaraýsyz jibermeý, agressıvti tuqymdarǵa arnaıy baqylaý, kóbeıýin baqylaý (sterılızasııany yntalandyrý), janýardy tastap ketpeý sııaqty naqty jaýapkershilik kózdelgen.
– Panajaılar men ýaqytsha ustaý ortalyqtaryn damytý, olardy qarjylandyrý jáne asyrap alýdy yntalandyrý baǵytynda qandaı naqty shara qarastyrylyp otyr?
– Túzetýlerdiń mańyzdy baǵyty retinde panajaı jelisin damytýǵa mán berildi. Mysaly, memlekettik tapsyrys arqyly panajaılardy qarjylandyrý, memlekettik-jekeshelik seriktestik, janýarlardy ýaqytsha ustaý ortalyqtaryn keńeıtý, asyrap alýdy yntalandyrý baǵdarlamalary jáne taǵy basqa. Qarjylandyrý deńgeıi ár óńirde ártúrli. Biraq munda bir aıta ketetin jaıt bar. Mysaly, panajaıǵa ornalastyrylǵan, biraq ıesi joq nemese qańǵyǵan ıtterdi ustaý merzimi 5-aq kún bolyp bekitildi. Iаǵnı munda bıýdjet qarajatyn ıtterge jumsaı berýdiń qandaı qajettiligi bar, degen zańdy da ózekti suraq týady. Al munyń jaýabyn tabý qıyn emes. Tek ysyrap. Biraq osy 5 kúndi jergilikti halyq azdyq qylsa, onda panajaılar nemese ıtke jany ashyǵandar máslıhatarǵa júginip ony sozýǵa ótinish jasaı alady.
– Mindetti chıpteý júıesi naqty qalaı júzege asady? Bul tetik janýar ıesin anyqtaý, adamǵa júgirý faktilerin tirkeý jáne qańǵyǵan janýarlar máselesiniń aldyn alý turǵysynan qanshalyqty tıimdi bolady?
– Chıpteý degenimiz – janýarǵa teri astyna salynatyn mıkrochıp ornatý arqyly biryńǵaı derekqorǵa engizý. Veterınar klınıkada chıp salynady, keıin ıesi chıptiń jeke sáıkestik nómirimen ony bazaǵa tirkeıdi, sosyn oǵan barlyq vaksınasııa tarıhy tirkelip otyrady. Ondaı ıt joǵalǵan jaǵdaıda chıp arqyly ıesin anyqtaýǵa bolady. Qabý nemese zańbuzýshylyq bolsa, ıesi tez tabylady. Bul norma qańǵyǵan janýar máselesin sheshýdegi eń mańyzdy aldyn alý tetikteriniń biri retinde qarastyrylyp otyr.
– Zań jobasyna engizilip otyrǵan ózge qandaı jańa normalar men tetikterdi erekshe atap óte alasyz? Qoǵamdyq qaýipsizdik pen janýarlardy qorǵaý arasyndaǵy tepe-teńdik qalaı saqtalady?
– Zań jobasyndaǵy negizgi qosymsha jańashyldyqtar mynadaı: qaýipti ıtterge jeke talaptar qoıý, toptasqan ıtterge jedel áreket etý, evtanazııa rásimin naqty reglamentteý, janýarlardy tastaý faktisin chıp arqyly dáleldeý, janýar ıelerin saqtandyrý máselesin bolashaqta engizý múmkindigi, qoǵamdyq oryndardaǵy serýendeý erejelerin kúsheıtý, balalar alańdary, mektep mańynda arnaıy shekteýler engizý.
Jalpy, túzetýlerdiń fılosofııasyna kelsek, janýarlardy qorǵaý men azamattardyń qaýipsizdigi arasyndaǵy tepe-teńdikti tabýǵa negizdeldi. Birin qorǵasa, ekinshisi zardap shekpeýi kerek.
Áńgimelesken –
Jasulan SEIILHAN,
«Egemen Qazaqstan»