Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde «I Baký túrkologııa quryltaıynyń murasy jáne XXI ǵasyrdaǵy túrki álemi» taqyrybynda halyqaralyq sımpozıým bastaldy. Alqaly jıyn túrki halyqtarynyń ǵylymı jáne zııatkerlik damýynda aıryqsha orny bar, 1926 jyly ótken quryltaıdyń 100 jyldyǵyna arnaldy, dep habarlaıdy Egemen.kz.
Halyqaralyq sımpozıým Túrki akademııasynyń bastamasymen, TÚRKSOI, Túrki mádenıeti jáne murasy qory, Túrik tili qoǵamy, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ, Baký memlekettik ýnıversıtetiniń birlesýimen uıymdastyryldy.
Memleket basshysy Q.Toqaevtyń jıyn qatysýshylaryna quttyqtaýyn Prezıdent keńesshisi Málik Otarbaev jetkizdi.
«Bul – tutas túrki halyqtary úshin tarıhı mańyzy zor basqosý. Osydan bir ǵasyr buryn Ázerbaıjan astanasynda ótken alqaly jıyn baýyrlas elderdiń birtýar tulǵalary men ǵıbratty ǵalymdarynyń basyn qosty. Onda tamyry bir týys halyqtardyń rýhanı murasyna, tili men ádebıetine qatysty keleli máseleler keńinen talqylandy. Quryltaıdyń túpki máni túrki jurtynyń biregeıligin saqtaý jáne birtutas mádenı keńistigin qalyptastyrý bolǵany málim.
Dúnıe júzi túbegeıli ózgeristerge bet burǵan qazirgi zamanda da elderimizdiń birligin bekemdep, yqpaldastyǵyn arttyrý aıryqsha mańyzdy. Bul – babalar amanaty, ótkenniń ónegesi. Sondyqtan, biz memleketterimizdiń arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqpen qatar, mádenı-gýmanıtarlyq baılanystardy nyǵatýǵa basa mán berip kelemiz. Búgingi sımpozıým – sonyń aıqyn dáleli. Jıynda túrkitanýdyń aıasyn keńeıte túsetin mazmundy pikirler, salmaqty oılar aıtylady dep senemin.
Qazirgi tańda Qazaqstanda túrkologııaǵa qatysty barlyq máselege basa nazar aýdarylyp jatyr. Atap aıtqanda, túrki elderine asa qasıetti jerde – Túrkistan qalasynda Túrki órkenıeti ortalyǵy salynady. Men bul óte mańyzdy sheshim týraly jaqynda osy qalada ótken Túrki memleketteriniń eń joǵary deńgeıdegi basqosýynda málimdeme jasap, ıgi josparymyzdy keńinen jarııaladym. Túrki memleketteri basshylarymen birge osy biregeı nysannyń irgetasyn qalaý rásimin ótkizdik. Barlyq túrki elderiniń úkimetteri men qoǵamdyq uıymdaryn osy asa qajetti jobaǵa óz úlesin qosýǵa jáne belsene qatysýǵa shaqyramyn. Bul is-qımyl Túrki qaýymdastyǵynyń shynaıy yntymaqtastyǵynyń nyshany bolmaq», delingen quttyqtaýda.
Sımpozıým jumysyn ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ rektory Janseıit Túımebaev júrgizip, HH ǵasyrdyń basynda ótken Baký túrkologııalyq quryltaıy túrki áleminiń ǵylymı oı-pikirin jańa deńgeıge kótergen uly tarıhı oqıǵa bolǵandyǵyn atap ótti.
«Quryltaıda ortaq ǵylymı-rýhanı keńistigimizdiń negizi qalandy, sondaı-aq túrki halyqtarynyń tili, jazýy, mádenıeti men ortaq bolashaǵynyń irgeli máselesi kóterildi. Túrkitaný – tek ótken tarıhty shejireleý emes, ortaq bolashaǵymyzdyń irgetasy. Ǵasyrlyq tarıhy bar bul forým – kúlli túrki áleminiń ortaq jadyn jańǵyrtyp, mádenı-rýhanı tutastyǵymyzdy bekemdeıtin biregeı basqosý. Sondyqtan búgingi sımpozıýmnyń kún tártibine qoıylǵan máseleler – biryńǵaı álipbı men til saıasatynan bastap sıfrlyq gýmanıtarıstıkaǵa jáne jasandy ıntellekti engizýge deıin – búkil túrki áleminiń bolashaǵy úshin strategııalyq mańyzǵa ıe», dedi rektor.
Túrki akademııasynyń prezıdenti, akademık Shahın Mustafaev 1926 jyly Bakýde ótken Birinshi Túrkologııa quryltaıynyń tek ǵylymı jıyn ǵana emes, sonymen qatar túrki álemi zııalylaryn ortaq mádenı mura, ortaq bolashaq jáne biregeılikti nyǵaıtý ıdeıasy tóńireginde biriktirgen mańyzdy tarıhı alań bolǵanyn atap ótti.
«Búginde túrki memleketteri arasyndaǵy yntymaqtastyq jańa deńgeıge kóterilýde. Túrki áleminiń ortaq ǵylymı, mádenı jáne gýmanıtarlyq keńistigin nyǵaıtýǵa yqpal etetin túrkologııa ǵylymynyń róli aıryqsha. Búgin kúlli túrki áleminiń, zııalylary men ǵalymdarynyń eń úlken mindeti – quryltaı qatysýshylarynyń murasyn jańǵyrtyp, túrki elderiniń damýy, birligi jáne tutastyǵy úshin qyzmet etý» dedi akademııa basshysy.
Jıynda Túrki memleketteri uıymynyń bas hatshysy Kýbanychbek Omýralıev, TÚRKSOI bas hatshysy Sultan Raev baıandama jasap, túrki halyqtarynyń tili, tarıhy, ádebıeti men mádenıetin júıeli zertteý, túrki áleminiń ortaq mádenı murasyn qorǵaý, nasıhattaý jáne bolashaq urpaqqa jetkizý mıssııasyna toqtaldy.
Quryltaıdyń túrki halyqtarynyń tili, tarıhy, ádebıeti men mádenıetin júıeli zertteýdiń ǵylymı negizin qalyptastyryp, túrkologııa ǵylymynyń ınstıtýsıonaldyq damýyna serpin bergendigin Prezıdent janyndaǵy UǴA prezıdenti Aqylbek Kúrishbaev atap ótip, «Túrkologııa quryltaıy túrki dúnıesiniń ǵylymı oı-sanasynda erekshe tarıhı kezeńniń bastalýyna jol ashty. Memleket basshysy atap ótkendeı, «Túrki órkenıeti – adamzat mádenıetiniń ajyramas bóligi ári Eýrazııa keńistigindegi tarıhı damýdyń mańyzdy tirekteriniń biri». Sondyqtan túrki memleketteri akademııalary arasynda ortaq ǵylymı konsorsıýmdar quryp, Altyn Orda, Uly Jibek joly jáne túrki órkenıetiniń ortaq murasyn zertteýge baǵyttalǵan pánaralyq jobalardy júzege asyrý qajet», dedi.
Túrki mádenıeti jáne murasy qorynyń prezıdenti Aqtoty Raıymqulova: «Kóne de qasterli rýhanı ortalyqtardyń biri – Baký qalasynda ótken quryltaıdyń túrki halyqtarynyń mádenı-ǵylymı yqpaldastyǵyn nyǵaıtqan taǵdyrly kezeń boldy», dep atap ótti. Osy rette Túrki mádenıeti jáne murasy qory halyqaralyq bedeli joǵary uıymdarmen yntymaqtastyǵyna toqtalyp, sońǵy eki jylda materıaldyq jáne materıaldyq emes mádenı murany saqtaý, zertteý jáne halyqaralyq deńgeıde nasıhattaý baǵytynda 140-tan astam jobanyń júzege asqanyn jetkizdi. Aıtýynsha, bul bastamalar barlyǵy túrki órkenıetiniń baı murasyn álemdik mádenı keńistikte laıyqty tanytýǵa baǵyttalǵan mańyzdy qadamdar.
Halyqaralyq jıynǵa Ázerbaıjan, Túrkııa, Qyrǵyzstan, О́zbekstan, AQSh jáne Ońtústik Koreıadan kelgen belgili ǵalymdar men halyqaralyq uıym basshylary, Túrki memleketteri uıymy aqsaqaldar keńesiniń múshesi Ikram Adyrbekov, Túrki ınvestısııalyq qorynyń prezıdenti Baǵdat Ámreev, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory Kenjehan Matyjanov, taǵy basqa ǵalymdar qatysyp, birinshi túrkologııa quryltaıynyń tarıhı mańyzyna qatysty máselelerdi talqylady.
Alqaly jıynda arhıvtik materıaldarǵa negizdelgen orys jáne túrik tilderinde jaryq kórgen «1926 jylǵy Baký túrkologııa quryltaıynyń arhıvtik qujattary» tanystyrylyp, arnaıy kórme uıymdastyryldy.