Shyǵystaný arheografıkalyq ekspedısııalarynyń shetel muraǵattarynan, kitaphanalary men mýzeılerinen tapqan materıaldary – biregeı jádigerler, bul jańa derekkózderdiń jarııalanýynyń álemdik tarıh ǵylymynda mańyzdy máni bar.
«Halyq tarıh tolqynynda» baǵdarlamasynyń aıasynda jınaqtalǵan mol tarıhı derektemeler men materıaldardy júıeleý, tizbesin jasaý, zertteý, ǵylymı aınalymǵa engizý jáne jarııalaý jumystaryn atqarý maqsatynda R.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń janynan tarıhı materıaldardy zertteý jónindegi respýblıkalyq Aqparat ortalyǵy quryldy. Bul mindetti oryndaýda ilgeride atalǵan memlekettik baǵdarlamalardyń aıasynda kórshi elderdiń muraǵattary men derektemeler qorlarynda jumys atqarǵan shyǵystaný ekspedısııalary aýqymdy ister tyndyrdy.
Osy oraıda, ásirese, QHR-dyń birinshi tarıhı muraǵatynan qazaq tarıhyna qatysty kóptegen qundy materıaldar tabylǵanyn atap aıtýymyz qajet. Onda qazaq-qytaı, qazaq-orys, qazaq-qyrǵyz, qazaq-qoqan, qazaq-oırat dıplomatııalyq qatynastary týraly, qazaq handarynyń Beıjińge Boǵda Ejen hanǵa barǵan elshileri, olardyń gramotalarmen marapattalǵany, qazaq-qytaı saýdasy týraly, qazaqtardyń turmysy, dástúrleri jaıly qujattar kóp ekeni anyqtaldy. Olarda qazaq halqynyń sany, batyrlary men bıleri týraly, qazaq rýlary týraly málimetter mol. Shyǵystaný arheografıkalyq ekspedısııasy jumysynyń nátıjesinde QHR-da Qazaq handyǵy men Sın ımperııasynyń 1741-1811 jyldardaǵy qarym-qatynastarynyń tarıhyn kórsetetin eki el bıleýshileriniń jazysqan resmı hattary tabyldy. Sol sekildi qazaq handarynyń, sultandary men jergilikti bıleýshileriniń Sın ımperatory Sıanlýnǵa, Ile men Tarbaǵataı gýbernatory Ambanǵa resmı hattary da bar. Hat jiberýshiler Abylaı han, Ýálı sultan, Ábilmámbet han, Ábilpeıiz sultan, Bolat han, Sanııaz, Hanqoja, Ádil sultan, Bopy, Kógedaı – osylaı jalǵasyp kete beredi.
Qazaq handarynyń Qytaı bıleýshilerimen dıplomatııalyq hat-habar shaǵataı, oırat tilderinde júrgeni anyqtaldy. Árbir hatqa mánjý tilinde túsindirme jazba qosylyp, onda qazaq bıleýshileriniń tarıhy men shyqqan tegi, qaı jerde turatyny jazylǵan. Qytaıdyń birinshi tarıhı muraǵatymen qujattardyń dál kóshirmesin basyp shyǵarý týraly kelisimge qol qoıyldy. Qazirgi ýaqytta qujattar kóshirmesiniń 2 tomy jáne olardyń qazaq tilindegi aýdarmasynyń 4 tomy «Qazaq handyǵy men Sın patshalyǵynyń saıası-dıplomatııalyq qatynastary týraly qytaı muraǵat qujattary» (2 tom), sondaı-aq «Qazaq handyǵy men Sın patshalyǵynyń saýda qatynastary týraly qytaı muraǵat qujattary» (2 tom) shyqty.
Prezıdentimiz N.Á.Nazarbaev bastamashysy bolǵan «Mádenı mura» «Halyq tarıh tolqynynda» memlekettik baǵdarlamalary arqasynda qazaqstandyq derektemetaný bazasyn tolyqtyryp, ulǵaıtýǵa múmkindik jasalyp, munyń ózi ulttyq tarıhty zertteý men jazý úshin úlken kómek boldy. Reseıde, Qytaıda, Úndistanda, Mońǵolııada, Túrkııada, Iranda, Ulybrıtanııada, Fransııada, Germanııada shyǵystaný arheografıkalyq jumystary júrgizildi. Bul ekspedısııalar jumysynyń naqty nátıjeleri baǵdarlamalar sheńberinde shyqqan kitaptarǵa endi. Bular qazaq halqynyń ejelgi jáne ortaǵasyrlyq tarıhy men mádenıetin qaıta quraý jónindegi zertteýshiler tobynyń jumysyna qomaqty negiz qalady.
Máselen, R.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń qyzmetkerleri Qytaıda biregeı muraǵattyq qujattar – qazaq handary men sultandarynyń kórshi memleketterdiń bıleýshilerine joldaǵan resmı hattary, qazaq-qoqan, qazaq-hıýa baılanystary, qazaq-qytaı saýdasy týraly málimetter bar mánjý, qytaı, shaǵataı, oırat tilderindegi 17 000-nan astam qujatty anyqtady. Shyǵystaný ınstıtýty janyndaǵy Tarıhı materıaldardy zertteý jónindegi respýblıkalyq Aqparat ortalyǵynda qazaq halqynyń tarıhyn qaıta qalpyna keltirý jóninde belsendi jumys júrgizilýde. «Halyq tarıh tolqynynda» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda shetelderdiń qorlaryna 2013-2014 jyldardaǵy ǵylymı issaparlardyń nátıjeleri boıynsha materıaldardy, arhıtektýralyq túrki epıtafııalyq eskertkishterdiń kóshirme sıpattamalaryn, muraǵat materıaldaryn, mınıatıýralar men mıkrofılmderdi toptastyrý, júıelep óńdeý jumysy júrgizildi. Materıaldardy júıeleý jáne tizbesin jasaý jónindegi jumystar atqarylýda. Osynyń nátıjesinde «Qazaqstannyń tarıhy jónindegi sheteldik qorlardan alynǵan jazbasha, aýyzsha, epıgrafıkalyq derekter men artefaktilerdiń jınaqtama katalogy», sondaı-aq «Qazaq halqynyń tarıhy men mádenıeti jónindegi myńjyldyq derektemeler» atty ıllıýstrasııalanǵan albom-kitap shyǵarylady. Bulardyń bári qazaq halqynyń ejelgi jáne ortaǵasyrlyq tarıhy men mádenıetin qaıta quraýda zertteýshilerdiń úlken tobynyń jumys isteýi úshin aýqymdy negiz jasady.
Tarıhı materıaldardy zertteýge qatysty respýblıkalyq Aqparat ortalyǵy Qazaq handyǵynyń tarıhyn zertteýdiń derektemelik negizin qurý isin tutas elimizdiń ejelgi zamandaǵy, orta ǵasyrlardaǵy, jańa dáýirdegi shynaıy tarıhyn jazý úshin derektemelik negiz qurýdyń bir salasy retinde jalǵastyrady. Al elimizdiń shynaıy tarıhyn jazýǵa keń kólemdi derektemelik negiz qurý isi aldaǵy ýaqytta tómendegideı kezeńderge saralanyp júrgiziletin bolady.
Birinshi – b.z.d. VIII-VII ǵasyrlardan b.z. VI ǵasyrǵa deıin ejelgi kóshpendiler kezeńiniń jańadan tabylǵan arheologııalyq, antropologııalyq jáne jazbasha materıaldary boıynsha qazaq halqynyń etnogenezi problemalary, kharoshthı, soǵdy tilderindegi ejelgi jazbasha eskertkishter, tastaǵy jazbalar, antık, kóne úndi, qytaı derektemeleri men artefaktileri, sondaı-aq arheologııalyq eskertkishterdiń fotosýretteri negizinde ejelgi kóshpendiler: saqtar, úısinder, kangıýıler, ǵundar, kýshandar, ıýechjıler jáne basqalar týraly derekter keshendi túrde zertteledi.
Ekinshi – VI-IX ǵasyrlardaǵy – jańa jazbasha ejelgi túrki rýnalyq mátinderin, ejelgi grek, ejelgi qytaı jáne parsy tilderindegi jylnamalardy, mýzeılik artefaktiler men arheologııalyq eskertkishterdiń fotosýretterin zertteý negizinde Túrki ımperııasynyń tarıhyn, sonyń ishinde Batys jáne Shyǵys Túrki qaǵanatyn zertteý jáne etnomádenı damý ereksheligin (dástúrlerin, dúnıetanymyn, memlekettik jáne áleýmettik-ekonomıkalyq qurylysyn) zerdeleý jónindegi ádisnamalyq turǵylar qaıta qaralatyn bolady.
Úshinshi – X-XIV ǵasyrlardaǵy taıpalyq odaqtardyń etnosaıası tarıhy men etnomádenı baılanystary problemalary, sondaı-aq, kóshpeli taıpalardyń (qypshaqtar, qımaqtar, qańlylar, qarluqtar, oǵyzdar, kereıitter, jalaıyrlar, naımandar, qońyrattar, merkitter jáne basqalar) etnogenezi, dúnıetanymy máseleleri boıynsha Altyn Ordanyń (Joshy, Shaǵataı ulystary) tarıhyn zertteý jónindegi ádisnamalyq turǵylar qaıta qolǵa alynady. Osyǵan baılanysty jańa jazbasha týrfan, mońǵol, sırııa-soǵdy mátinderi, qytaı, arab jáne parsy tilderindegi jylnamalar, mámlúk qypshaqtardyń tarıhy jónindegi jazbasha eskertkishter, hanafıt mazhabynyń tarıhy jónindegi Ortalyq Azııadan shyqqan din ǵulamalarynyń shyǵarmalary ǵylymı aınalymǵa engiziledi.
Tórtinshi – XIV-XIX ǵasyrlardaǵy Aqorda men Qazaq handyǵynyń tarıhy, Shyǵys jáne Batys elderimen dıplomatııalyq, áleýmettik-ekonomıkalyq, tarıhı-mádenı qarym-qatynastarmen, sondaı-aq, aýmaqtyq tutastyqpen baılanysty qazaq memlekettiligi mırasqorlyǵynyń tarıhy jónindegi problemalardy zertteýdiń ádisnamalyq turǵylary qaıta qaralady. Osyǵan baılanysty Qazaqstan men Ortalyq Azııanyń tarıhy jónindegi jańa jazbasha parsy-túrkitildes, qytaı, mánjý, oırat mátinderi, artefaktiler, muraǵattyq, nýmızmatıkalyq jáne kartografıkalyq materıaldar, agıografıkalyq shyǵarmalar, Qazaqstan tarıhy jónindegi hıýalyq jáne qoqandyq tarıhnamanyń jáne aýyzsha-tarıhı dástúrler ǵylymı aınalymǵa engiziletin bolady.
Besinshi – XV-XVΙΙ ǵasyrlardaǵy parsy jáne túrki túpnusqalarynda Qazaq handyǵy «mamlakat-ı qazaq», «doýlat-ı qazaq», «ulys-ı qazaq» – «qazaqtardyń memleketi» dep atalady. Jańa eskertkishter men artefaktiler qazaqtardyń saıası tarıhtaǵy rólin kórsetedi, qazaqtardyń óz jazýy, órkendegen qalalary bolǵanyn, kórshi eldermen dıplomatııalyq, saýda-ekonomıkalyq qatynastar ornatqanyn aıǵaqtaıdy. Naq osy dáýirde Qazaq handyǵynyń Ortalyq Azııa elderimen, Iranmen, Úndistanmen, Reseımen, Túrkııamen jáne basqa eldermen dıplomatııalyq qatynastary damı bastaıdy. Qazaq handyǵynyń qurylý kezeńindegi óńirdegi saıası jaǵdaıdyń qalaı qalyptasqanyna zer salǵanda «anyǵy bir Allaǵa ǵana aıan» dep aıaqtalatyn birqatar derekkózderge qaraǵanda Muhammed Haıdar Dýlatıdiń «Tarıh-ı Rashıdı» atty eńbegi eń negizgi derekkózdiń biri bolatyny anyq. Hıjra boıynsha 870 jyl bizshe jyl qaıyrýdyń II-1465 – VIII-1466 jyldar aralyǵyna týra keledi. Demek, Qazaq memlekettiligi budan 550 jyl buryn qalyptasty degen sóz. Árıne, munyń ózi shartty data. О́ıtkeni, Qazaq memleketi qurylýynyń alǵysharttary budan kóp buryn tolysty jáne uzaq úderiste órkendedi.
XIII ǵasyrdyń basynda mońǵol shapqynshylyǵynan Altyn Ordanyń quramyna qosylǵan qazaq dalasy Joshynyń tuńǵyshy Orda-Ejenniń ulysynyń quramynda Aqorda dep atalady. Aqordanyń halqy túrkiler boldy. XIV ǵasyrdan bastap Altyn Orda quldyrap, quramdas bólikterge ydyrady. Qazaq dalasy Joshy urpaqtarynyń ártúrli toptary men rý-taıpa ámirleriniń qaqtyǵysqan kúresi alańyna aınaldy. XIV ǵasyrdan bastap Deshti Qypshaqtyń halqy ózbekter dep ataldy. Fazlallah ben Rýzbıhan ózbekterdiń quramyna shaıbanıler, qazaqtar, mańǵyttar kirgenin aıtady. Bul termınniń ózi Shyǵys Deshti Qypshaqta ústem bılikke umtylǵan ózbekterdiń úsh tobyn ataý úshin qoldanyldy. Olar Joshynyń besinshi uly Shaıban men Joshynyń on úshinshi uly Toqa Temirdiń urpaqtary bolatyn. Osy sońǵylar shaıbanılerdi jeńip, qazaq handary atandy. Qazaqtar áýelde ózbek-qazaq delindi. Bul termınde Kereı men Jánibek bastaǵan rýlardyń aýa kóshýi kórinis berdi. Qazaq dalasynda Toqa Temir urpaqtary, ıaǵnı qazaq handary jeńip, shaıbanıler Maýerannahr aýmaǵyna qýylǵannan keıin qazaq degen termın saıası jáne etnostyq turǵyda Shyǵys Deshti Qypshaqtyń barlyq halqyn qamtıtyn ortaq ataý retinde qalyptasty.
Sóıtip, Muhammed Haıdar Dýlatı qazirgi Qazaqstan jeriniń birtutas Qazaq memlekettiligi sheńberinde qazaq handarynyń bıligine birigýiniń bastamasy bolǵan oqıǵa kúnin bizdiń zamanymyzǵa deıin saqtady. Alǵashqy handar Kereı, Jánibek, Buryndyq, Qasym handar boldy. Osy oqıǵa qazaq halqynyń qazirgi ataýmen tarıh sahnasyna shyǵýyn, Shyǵys Deshti Qypshaq halqynyń saıası turǵydan toptasýyn kórsetedi. Qazaq handyǵynyń memlekettiligi birneshe kezeńderden ótti. Birinshi kezeń – handyqtyń Kereı men Jánibek handar kezinde, sondaı-aq, Qasym han tusynda derbes memleket bolyp qalyptasýy. Budan soń báseńsýi, keıin onyń ornyna Qazaqstan tarıhynda renessans dep atalǵan Haqnazar han áleýeti bıligi keldi. Naq osy dáýirde Qazaq handyǵynyń Ortalyq Azııa elderimen, Iranmen, Úndistanmen, Reseımen, Túrkııamen jáne basqa eldermen dıplomatııalyq qatynastary damı bastaıdy.
XVΙ ǵasyr – shaıbanılerdiń, ashtarıhanılerdiń (Ortalyq Azııada), Uly moǵoldardyń (Úndistanda), Sefevılerdiń (Iranda), Osman ımperııasynyń (Túrkııada) paıda bolǵan ýaqyty. Qazaqtardyń tarıhy men mádenıeti talaı ǵasyrlar boıynda Shyǵys jáne Batys órkenıetterimen tyǵyz ózara baılanysta damydy. Qytaı, túrki, ıran, arab, mońǵol ortaǵasyrlyq jazbasha eskertkishteri qazaq memlekettiligin jáne olardyń etnosaıası tarıhyn zertteý úshin qundy túpnusqalar bolyp tabylady. Qazaq eli óziniń geografııalyq jaǵynan tıimdi ornalasýy, tabıǵı resýrstary, ejelgi tóltýma mádenıeti arqasynda qashanda batyseýropalyq saıahatshylardyń nazaryn aýdardy. Osy sebepten de mádenıet artefaktileriniń, qujattardyń, batys saıahatshylarynyń, sonyń ishinde aǵylshyn saıahatshylary Antonı Djenkınsonnyń, Atkınsonnyń, vengr saıahatshysy Djordj Almashıdyń, shveısarııalyq saıahatshy Anrı Mozerdiń jáne basqalardyń qazirgi ýaqytta Eýropa men AQSh-tyń mýzeıleri men muraǵattyq qorlarynda saqtalǵan memýarlarynyń qazaq tarıhy men mádenıetin zertteý úshin mańyzdy máni bar.
Eksponattardyń kópshiligi sırek kezdesetin qundy zattar bolyp tabylady, olar Qazaqstannyń saıası tarıhyn aıtarlyqtaı tolyqtyrady. Sondaı-aq, qazaq halqynyń kórkemdikke ıe shyǵarmashylyǵynyń úzdik úlgileri sanalady. Olardyń keıbireýleri bir danadan ǵana jáne Qazaqstannyń mýzeılik jınaqtarynda olardyń nusqalary (analogtary) kezdespeıdi. Oksford, London qalalaryndaǵy Bodlean jáne Brıtan kitaphanalarynda saqtaýly «Tarıh-ı Kıpchak-hanı», «Tarıh-ı Abýlhaır-hanı», «Nýsrat-name» jáne «Mýız al-ansab», «Bahr-ál-asrar», Raha kitaphanasynda (Rampýr qalasy) jáne Salar-e-Djang mýzeıinde (Haıdarabad qalasy) saqtaýly «Jamıǵ at-taýarıh», «Tarıh-ı Shah», ózge de shyǵys qoljazbalaryn taldaý, olardaǵy osy ýaqytqa deıin zerttelmegen jáne XIV – XVII ǵasyrlardaǵy anyq tarıhı oqıǵalardy zerdeleý úshin mańyzdy materıaldar Deshti Qypshaqta XIV ǵasyrdyń aıaǵynda – XV ǵasyrdyń basynda bolǵan saıası oqıǵalardy, Ábilqaıyr hannyń, Muhammed Shaıbanı hannyń, Kereı hannyń, Jánibek hannyń jáne basqalardyń el basqarý tarıhyn kórsetedi. Jańadan anyqtalyp tabylǵan materıaldar qazaqtardyń álemdik tarıhta atqarǵan rólin aıǵaqtaıdy.
Ejelgi túrki jazýynyń jańa eskertkish nusqalary Merkiden (Qazaqstan), Talastan (Qyrǵyzstan), Hakasııadan, Mońǵolııadan, túrki rýnalyq jazbalar bar VII-VIII ǵasyrlarǵa tán nýmızmatıkalyq eskertkishter (Týrfan, Besbalyq, Qaraqorym), Qoja Ahmed Iаsaýıdiń «Dıýan-ı hıkmeti» qoljazbalarynyń biregeı tizimderi, Shyńǵys han urpaqtarynan han bolǵandardyń shejireleri – «Mýızz ál-ansab», Qadyrǵalı Jalaıyrıdiń «Jamıǵ at-taýarıhy» (Ulybrıtanııadan), qazaq handary men sultandary keńseleriniń materıaldary (Qytaıdyń birinshi tarıhı muraǵatynyń qorlarynda) tabyldy. Osynaý jańa eskertkishter men artefaktilerdiń bári qazaqtardyń saıası tarıhtaǵy rólin kórsetedi. Tól jazýy, órkendegen qalalary bolǵanyn, kórshi eldermen dıplomatııalyq, saýda-ekonomıkalyq qatynastar ornatqanyn aıǵaqtaıdy. Qazaqstannyń tarıhy men mádenıeti talaı ǵasyrlar boıyna Shyǵys órkenıetterimen tyǵyz baılanysta jáne ózara árekettestikte damydy dedik. Qytaı, túrki, mońǵol, ıran, arab ejelgi jáne ortaǵasyrlyq jazba eskertkishteri ulan-baıtaq Deshti-Qypshaq dalasyn mekendegen qazaq halqynyń ata-babalary – túrki-mońǵol taıpalarynyń tarıhyn zertteý úshin baǵaly derekkózder bolyp tabylady.
Bul derekkózder men saıahatshylardyń tarıhı derekteri, materıaldyq jáne rýhanı mádenıettiń ejelgi biregeı eskertkishteri – álemdik órkenıetti shyn máninde baǵa jetpes jaýharlarmen baıytty. Qazaqtar men kórshi halyqtardyń tarıhı baılanystary ǵasyrlar tereńinen bastaý alady. Olar syrtqy saıası qatynastarda da, sondaı-aq ózara aıyrbas saýda da kórinis tapty. Saýdanyń, saýda joldarynyń, dala ólkelerine ekspedısııalardyń tarıhy jónindegi birshama mol materıal Qazaqstannyń Shyǵys jáne Batys mádenıetterin baılanystyrýshy býyn, olardyń ózara yqpaly men birin biri baıytýy jolyndaǵy kópir bolǵanyn aıǵaqtaıdy. Sonaý XII ǵasyrdan bastap Qytaıdan Jetisý men Ońtústik Qazaqstan arqyly batysqa baratyn Uly Jibek jolynyń aıasyndaǵy tranzıttik jol neǵurlym mańyzdy bolǵan.
XVI ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap bul jol tirshilikke jańa serpin bergeni anyq bolyp otyr. XVI-XVIII ǵasyrlardaǵy jazbasha derekkózderden málim bolǵandaı, naq sol kezeńde Qazaqstan arqyly Qytaıdy, Úndistan men Ortalyq Azııany baılanystyrǵan saýda joldary qalyptasty. Bul jol arqyly táýap (qulshylyq) etýshiler qatynap, jer qaıystyrǵan soǵys jasaqtary júrdi. Qazaq kópesteri kórshi eldermen tikeleı saýda-sattyq júrgizgen. XVI ǵasyrdyń basyndaǵy jylnamashy Fazlallah ıbn Rýzbıhan «Mıhman ıbn name-ıı Buharada» Túrkistandaǵy Iаsy arqyly Ortalyq Azııa men Qytaıdy baılanystyratyn jol týraly málimetter aıtady. Uly Moǵoldar ımperııasyn qurýshy Temir urpaǵy Babyrdyń memýarlarynda XV ǵasyrdyń aıaǵynda shetelden oralǵan kerýender eske alynady. Ol kerýenge qatysýshylardyń uzyn-yrǵasy myń adamdaı deıdi. Osynyń ózi sol jyldary júrgizilgen saýdanyń kólemin anyq ańǵartady. XVIII ǵasyrdaǵy qytaıdyń «Sııýı Szýn Chjı» derektemesinde qatar jatqan elder arasyndaǵy taýar almasýdy bylaısha sıpattaıdy: dáýirlep turǵan qazaq mal ósirýshiler, ıaǵnı sharýashylyq ıeleri qytaı jibegi men basqa da buıymdaryn alýǵa múmkindigi mol boldy. Qytaıdyń birinshi tarıhı muraǵatynan tabylǵan qujattarda saýdanyń deńgeıi men túr-túri týraly tolyq málimetter jetip artylady. Qazaq handyǵy men Qytaıdyń arasyndaǵy jer shalǵaılyǵyna jáne qazirgi zamandaǵy úırenshikti qatynas quraldarynyń bolmaǵanyna qaramastan, tyǵyz qarym-qatynas jasalǵanyn atap aıtqanymyz mańyzdy. XVI-XVIII ǵasyrlarda Qazaq handyǵy ekonomıkasynyń damýyna jáne memleketaralyq qatynastarynyń nyǵaıýyna naq osy saýda baılanystarynyń ulǵaıýy serpin berdi. Derekkózderde bar nazar aýdartatyn aıǵaqtar negizinde saýda qatynastarynda, sondaı-aq saýdanyń júıeli túrde júrýinde dalalyq qalalardyń eleýli ról atqarǵanyn aıtýǵa bolady.
Shyn máninde de qazaqtar men kórshi halyqtar arasynda saýda únemi júrgen, tipti bul kezeńder men soǵystar tusynda da toqtamaǵan. Atap aıtqanda «Sııýı szýn chjıde» (XVIII ǵ.) Almaty «gýarban Alamutý» nemese «gýerban Alımatý» («Úsh Almaty») dep qytaı jáne mánjý tilderinde atalyp ótedi. Bul ataý osy óńirge taıaý jerdegi Úlken Almaty, Kishi Almaty jáne Esentaı ózenderiniń atalymynan shyqqan dep aıtýǵa bolady. Qazaq handyǵy men kórshi elderdiń dıplomatııalyq qarym-qatynastardyń tarıhy jónindegi derekkózder birshama alýan túrli bolyp keledi. Bulardyń arasynda shyǵystyń jazbasha derekkózderi birinshi orynda tur. Onyń negizgi mazmuny soǵys joryqtaryn sıpattaıdy. Memleketterdiń syrtqy saıası múddeleri qozǵalady. Mysaly, Eskendir Mýnshıdiń «Tarıh-ı alamara-ıı Abbasıi», Hafız Tanyshtyń «Sharaf-name-ıı shahıi», Sýhaılanyń «Imamkýlı-han-namesi» osyndaı derekkózderi bolyp esepteledi. Bularda handar, memleketterdiń bıleýshileri mámilelesken kelisimsharttardyń mátinderi ushyrasady. Keıde málimetter bura tartyp baıandalatyny da bar. Mazmuny jóninen sán-saltanatty bolyp keledi. Sondyqtan bul derekterge syn kózben qaraý kerek bolady.
Syrtqy saıasat tujyrymdamasynyń basty maqsaty – «tıimdilikke» qalaı jetý bolǵan. Al «tıimdilik» degende jerdi ulǵaıtyp otyrý kózdelgen. Memlekettiń syrtqy saıası múddeleri onyń aýmaǵyna qaraı anyqtalǵanyn ańǵarý qıyndyq týdyrmaıdy. Qazaq handyǵy tusynda bıleýshiler jan-jaqty saralanǵan eken. Muny mátinderde qoldanylatyn termın sózderden kórýge bolady. Mysaly, «han» degen termın neǵurlym jıi kezdesedi. Alaıda, keıbir bıleýshilerdi erekshelep sıpattaıtyn «joǵarǵy bıleýshi», «dara bılik ıesi», «búkil jerdiń bıleýshisi» degen termınder de paıdalanylǵan. Bıleýshilerdi taǵaıyndaý, sondaı-aq, handyqty jańasha basqarýdyń bas kezinde erekshe sát ústinde adaldyq antyn berýi bolǵan. Bul oraıda, olardy aq kıizge otyrǵyzyp kótergen. Bul jazbasha derektemelerde de, aýyzsha aıtylymdarda da, qulpytastarda da kórsetilgen. Aq kıizge otyrǵyzyp han kóterý saltanaty «Bahr-al-asrarda», «Týhfat al-hanıde» egjeı-tegjeıli baıandalady. Bul dástúrdi túrki qaǵandary da, qarahanıler de, Shyńǵys han urpaqtary da oryndaǵan. Qazaq bıleýshileri Qazaq handyǵy jaqsy jaraqtalǵan áskerı kúshtiń arqasynda qol jetken syrtqy saıasattaǵy jetistikterin dıplomatııalyq kelisimshart aktileriniń kómegimen baıandy etýge umtyldy. Eger jaǵdaı qolaıly bolsa, olar ózine táýeldi qalalardy basqarýǵa ózderiniń uldaryn, aǵa-inilerin nemese han tuqymynyń basqa da múshelerin otyrǵyzatyn bolǵan.
Derekkózderdegi birtalaı málimetter kórshi memleketter bıleýshileriniń qazaq handarymen dostyq qatynastaryn nyǵaıtýdy kózdep olarmen jasasqan áýlettik nekelerge qatysty. Áýlettik nekelerdiń jasasylýy handyqtardyń arasyndaǵy dostyq baılanystardy nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan memlekettik saıasatqa qyzmet etken. Sondyqtan mundaı nekelerge kóp kóńil bólingenin aıta ketýge bolady. Sońǵy ýaqytta Shyǵystaný arheografıkalyq ekspedısııalarynyń nátıjesinde sheteldik muraǵattarda QHR, Túrkııa, Fransııa, Ulybrıtanııa, Shveısarııa qorlarynda, kitaphanalarynda, mýzeılerinde tabylǵan materıaldar biregeı jádigerler bolyp tabylady. Olarda qazaq handary men sultandarynyń Abylaı hannyń, Ábilpeıiz sultannyń jáne basqalardyń kórshi memleketterdiń bıleýshilerine joldaǵan resmı hattary, dıplomatııalyq baılanystar týraly, saýda-ekonomıkalyq, mádenı qarym-qatynastar jaıly málimetter bar.
Osy jańa muraǵattyq qujattardyń bári, eskertkishter men artefaktiler qazaq bıleýshileri keńseleri dıplomatııalyq hat-habar, elshiler almasý bolǵanyn aıǵaqtaıdy. Atap aıtarlyq mańyzdy bir jaıt: jerdiń shalǵaılyǵyna, qazirgi ýaqyttaǵy ádepki kommýnıkasııalardyń bolmaǵanyna qaramastan, qazaq memleketi kórshi eldermen óte tyǵyz qarym-qatynas jasap turǵan. Muny qazaq handary men sultandarynyń Qytaı, Reseı, Iran, Túrkııa, Ortalyq Azııa handyqtary men basqa elder bıleýshilerimen hat-habar almasqany dáleldeıdi. Kelissózder ár alýan laýazymdy bilikti kisiler arqyly júrgiziletin bolǵan. Bılik atynan bolatyn kelissózderdi handar, sultandar, qojalar, elshiler, jaýshylar, qolbasshylar ıelik etken. Elshiler kóbine qarý asynǵan 6-7 qosshy nókerlermen, túıeli kerýen, syıǵa beriletin jylqy, tartý-taralǵysymen attandyrylǵan. Ortalyq Azııanyń syrtqy saıasatynda elshiler, kishi elshiler, jaýshylar mańyzdy ról atqarǵan jolmen almasyp turý, bıleýshilerdiń bir-birimen dúrkin-dúrkin júzdesip turýy memleketter arasyndaǵy qalypty qarym-qatynastyń aıǵaǵy dep baǵalanǵan.
Hafız Tanyshtyń memleket basqarý týraly habarlamasy kóńil qoıarlyq. Onda «eki nársege jol berýge bolmaıdy» delinedi: «biri – tánı rahatqa tym áýestený, ekinshisi – qolaıly sátti qapy jiberý». Budan ári ol ámirshilerdiń ulylyǵy ózderin qosqanda olardyń ústem jaratylysynyń basymdyǵynda, al munyń ózi bes nyshannan kórinedi: birinshisi – qaraýyndaǵylarǵa qatysty meıirim, ekinshisi – el qorǵaý kezindegi ádildik, úshinshisi – tırandardyń baǵynyshtylarǵa qatysty ashý-yzasyna jol bermeıtin aıbyndylyǵy, tórtinshisi – dushpandardyń zalymdyǵyn áshkereleýge kómektesetin aqyl, besinshisi – qolaıly jaǵdaıdy olja dep esepteıtin kóregendik.
Sóıtip, XVΙ – XΙX ǵasyrlarda halyqaralyq qatynastar men dıplomatııalyq praktıkanyń qalyptasýy Qazaq handyǵynda memlekettiliktiń damýynda mańyzdy kezeń boldy. Ártúrli sanattaǵy jazbasha derekkózderdi, gramotalardy, mórlerdi, tıtýlatýraly monetterdi taldaý, Qazaq handyǵynyń kórshi memlekettermen dıplomatııalyq qatynastarynyń tarıhyn qalpyna keltirý, kelisimsharttardy, halyqaralyq kelisimderdi, kelissózderdi, elshilikterdi, áýlettik nekelerdi, halyqaralyq daý-talastardy beıbit jolmen sheshý – bul bıleýshilerdiń syrtqy saıasaty desek, muny da tereń zertteý qajettigi týyndap otyr.
Merýert ÁBÝSEIITOVA,
UǴA korrespondent-múshesi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor.
ALMATY. Sýretter M.Ábýseıitovanyń jeke muraǵatynan alyndy.