Aqyrtas

[caption id="attachment_73698" align="alignleft" width="560"] spýsk.p65[/caption] «Aqyrtas» tarıhı kesheni qasıetti qazaq jerindegi ejelgi eskertkishterdiń biri. Kóneniń kózindeı osy tarıhı eskertkishpen tolyǵyraq tanysý kópten oıda júrgen sharýa edi. Sonyń sáti bıylǵy jyldyń sáýir aıynda tústi. Jolbasshymyz «Ejelgi Taraz eskertkishteri» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq murajaıynyń dırektory, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen ártisi, mádenıet qaıratkeri, eskertkishter tarıhynyń bilgir mamany Táken Moldaqynov. Sonymen, Taraz qalasynan shyǵyp, shyǵysqa qaraı jol tarttyq. Oń qol jaqta Alataýdyń qarly shyńdary asqaqtaıdy. Biz kózben kórýge yntyǵyp kele jatqan Aqyrtas bul mańnan onsha qashyq ta emes. 40 shaqyrym júrsek, Aqsholaq temirjol beketine jetemiz. Aqyrtas zaýlaǵan mashınaǵa osy beketten sút pisirim jerde jatyr. Tákeń jol-jónekeı áńgime tıegin aǵytyp, adamzat órkenıetiniń eleń-alańynan jetken tarıhı jádigerler sanatyndaǵy qundylyqtardyń zerttelýi men zerdelenýi arqyly sol órkenıetti jasaýshy halyqtar men qaýymdardyń tarıh tolqynyndaǵy orny men óresin anyqtaýǵa bolatynyn, Uly Dalanyń ulaǵatyn paıymdaý úshin asqar taýy men shalqar kóli, qara ormany men qulandy dalasy bar qabyrǵaly babalarymyzdyń ótken ómiri men keshken ǵumyryn baǵamdaý úshin olardyń óz qolymen jazyp ketken jartastaǵy jazýlary men jer astyndaǵy jádigerlerine, kókeıinde kóptegen kómbelerine júginetinimizdi, Adamzat órkenıetiniń eleń-alańynda-aq qorǵandy qala, qorshaýly qurylystar turǵyzǵan babalarymyz, jańa dáýir men orta ǵasyrlardyń mejesinde de qala qurylysyn qarqyndy júrgizip otyrǵanyn, ejelgi Maýrennahrdyń, Ispıdjabtyń, Tarazdyń, Jetisýdyń aýmaǵyn alyp jatqan qalalar men qamaldar shoǵyry sol tarıhı kezeńderden jetken jádigerler ekendigin, ózimiz tanysýǵa kele jatqan Aqyrtastyń Egıpet pıramıdalarymen, Afına Akropoldarymen, Rım Kolızeıimen, Perýdegi Maııa mádenıetiniń tylsym muralarymen deńgeıles alyp qurylys nysany ekendigin shabyttana ortaǵa saldy. Áńgime arasynda, túrli deńgeıdegi bas qosýlar men pikir almasýlarda Aqyrtas sııaqty biregeı keshenniń álemdi aýzyna qaratqan nebir keremet tarıhı jádigerlerdiń qatarynda atalýǵa ábden laıyqty ekendigi, sáti túsip, ótken 2014 jyly BUU-nyń, Ǵylym, bilim jáne mádenıet jónindegi bólimshesi – IýNESKO-nyń, Doha qalasynda ótken kezekti sessııasynyń sheshimine oraı, atalǵan uıymnyń kez kelgenniń qoly jete bermes tizimine – Búkil adamzatqa ortaq qundylyqtar tizimine, kıeli Áýlıeata – Taraz jerine oryn tepken 5 jádigerdiń biri bolyp, Aqyrtastyń da engendigi sóz boldy. Keıingi esep boıynsha Qazaqstanda 45 myńǵa jýyq arhıtektýralyq, arheologııalyq jáne tarıhı jádigerler bar desek, kúni keshege deıin solardyń ekeýi – Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi men kóshpendiler mádenıetiniń ozyq nusqasy Tańbaly petroglıfteri ǵana atalǵan tizimde bolyp kelgen. Árıne, aýyzdy qur shóppen súrte berýge bolmas. Aqyrtasqa jurt nazary aýǵan 140-150 jyldan beri birtalaı zertteý jumystary júrgizildi. Patshalyq Reseı tusynda bastalǵan zertteý jumystary Keńes ókimeti kezeńinde jalǵasyn tapty. Al elimiz Táýelsizdik alǵan­nan keıingi jyldary bul jumys qarqynǵa qarqyn qosa júrgizilýde. Tipti, sheteldik, atap aıtqanda, fransýz, ıtalııa ǵalymdarymen birlesip, aerofototúsirilim jasalýy da biraz qupııalardyń syryn ashqandaı boldy. Sondyqtan, da, Aqyrtastyń aıshyqty bolashaǵy alda ekendigine senimimiz mol. Tarıhı eskertkishterge baı elimizdiń eshkimge uqsamaıtyn ejelgi mádenıetin, onyń adamzat órkenıetine qosqan qomaqty úlesin álemge tanytýǵa Aqyrtas ta óz úlesin qosady áli, – dep sózin túıindedi Tákeń. Osy arada men de áńgimege aralasyp, bul keshenniń Ortalyq Azııada teńdesi joq qaıtalanbas nysan ekenin, onyń ǵajaıyp kórinisin jurtshylyqtyń tamsana aıtyp júrgenin, keıingi urpaqqa amanatyn taspen qashap qaldyrǵan babalarymyzdyń alyp tastardan Aqyrtas sııaqty keshen turǵyzýy tabıǵatpen úndestik taba bilgen halqymyzdyń, qala qurylysyn ıgerýde de eshkimge des bermegendigin áńgimeledim. Osylaı pikir almasyp otyrǵanda el aýzyn­da aty ańyzǵa aınalǵan ǵajaıyp keshen­ge jetip te qalyppyz. Mine, biz qala-keshenniń bas qaq­pasynyń aldynda turmyz. El qonystanǵan aýmaqtan sál qaǵaberis ońashalaý tusta ornalas­qan, jańa shyǵyp kele jatqan kún sáýlesine kómkerilgen alyp qurylystyń kórinisi tym aıbatty kórinedi eken. Keshen qurylysynyń júrgizilgen ýaqyty jóninde alýan túrli pikirler aıtylyp kele jatqanymen, qalaı bolǵanda da, onyń este joq eski zamannan qalǵan bir belgi, biregeı mura ekendigine eshkim de shúbá keltirme almaıdy! Tipti, san ǵasyrlarǵa ulasqan sapyrylystar, odan qalaberdi tabıǵattyń tosyn jaǵdaılary mújigen, aqyrynda tirshilik qamyn jegen pendelerdiń baǵa jetkisiz eskertkish tas­tardy kúndelikti kádesine jaratqan áreket­terinen keıin de, asyldyń synyǵyndaı syry joıylmaǵan kóneniń amanaty ýaqyt synyna báribir tótep berip, aıbyndy keskin-kelbetin saqtap qalǵany tańdandyrady. Bizdiń qazaqta estigen bir basqa da, kórgen bir basqa dep jatady ǵoı. Talaıdan beri atyna syrttaı qanyq, kóne jádiger – ejelgi Aqyrtastyń tań shapaǵymen astasqan beınesi shynynda da meni úlken áserge bóledi. Keshendi asyqpaı aralap júrmiz. Munda keshenniń biryńǵaı alyp qyzyl qumtastardan qalanǵany birden kózge urady. Kólemi shamamen 205h185 metrden turatyn qurylystyń atshaptyrym ishki aýlasy bar. Irgesinde eki sý qoımasy, ıaǵnı haýyzdary bolǵan. Bul, qurylystyń áýel bastaǵy jobaǵa sáıkes, kelisti de keń, saltanaty kemel saraı bolyp boı kóterýge tıisti ǵımarat ekendiginen habar bergendeı. Qazba jumystary barysynda zertteýshiler, Aqyrtasqa tıip turǵan tustan taǵy da osyndaı eki sharshydan turatyn bolashaq qurylys alańyn tapqan. Olardyń aýmaǵy joǵaryda sóz bolǵan aerofototúsirilim beınelerden de anyq baıqalady. Al, qosymsha qurylymdardyń úsheýi dáliz tárizdi uzyn. Ekinshi bóligi 12 turǵyn jáne 5 sharýashylyq oryn-jaıdan turady. Úshinshi bóliktiń syrtqa óz betimen shyǵý joly bar on úsh oryn-jaıy aýlany aınala toptastyrylǵan. Tórtinshi bóliktiń turǵyn bólmeleri de aýlanyń aınalasynda. Budan bólek, 18 turǵyn bólme, eki dáliz jáne úsh shaǵyn oryn-jaı da osynda. Qazirgi zertteýler Aqyrtas ǵımarat­tarynyń odan shamamen 400 metrdeı qashyqtyqtan alyn­ǵan qyzyl qumtas pen erekshe tabıǵı qasıeti bar qosyndy – sazdan salynǵanyn aıǵaqtap otyr. Aqyrtas keshenindegi qurylys qabyrǵalarynyń qalyńdyǵy 3,5 metrden 4 metrge deıin jetedi. Al ǵımarat irgetasynyń bıiktigi 4 metr eken. Bul keshen qurylysynyń záýlimdiligin aıǵaqtaı tússe kerek. Ǵalymdar sondaı-aq, osy kúnge deıin saqtalyp qalǵan sý qubyry júıesiniń ońtaıly qurylymynyń nátıjesinde, keshenniń 5-6 shaqyrym qashyqtyqtaǵy taý eteginde tebindep jatqan bulaq sýymen qamtamasyz etilgenin de ǵylymı negizde dáleldep berdi. Aqyrtas qabyrǵalarynyń qazirgi kezde saqtalǵan silemderi 160,146 jáne 140 metr shamasynda. Qabyrǵalary qalyń, iri tas bloktardan qalanǵan. Qorǵannyń ońtústik jáne soltústik qaqpalary bar. Turǵyn úıler ishki aýlanyń tóńiregine toptastyryla salynǵan qyzmet kórsetetin jáne sharýaǵa qajetti bólmeler kesheninen turady eken. Al endi osynaý biregeı tarıhı eskertkishke qaı kezde nazar aýdaryla bastady degen saýalǵa keler bolsaq, shyǵystanýshylar, arhıtektorlar jáne arheologtar oǵan HIH ǵasyrdan bastap kóńil bólgen. Aqyrtasty 1864 jyly alǵashqy ret polkovnık Chernıaevtiń áskerı ekspedısııasy quramynda jumys istegen sýretshi M.S.Znamenskıı zerttep, onyń sol kezge deıin saqtalyp kelgen, bıiktigi 2,5-3 metrdi quraǵan qabyrǵalarynyń panoramalyq sýretin syzyp jarııalaǵan. Al, arǵy dáýir qujattaryna kóz salsaq, Aqyrtas týraly tuńǵysh derekterdi 1222 jyly daos taqýasy Chan Chýn qaldyrǵan. Ol óziniń joljazbalarynda bylaı dep habarlaıdy: «Jolda bizge tas qala kezdesti: tastar qyp-qyzyl tústi, kóne áskerı qurylymnyń izderi bar. Batysqa qaraı baǵyttalǵan Úlken aıý juldyzy sekildi ornalasqan kólemdi zırattyq úıindilerdi kórdik». M.S.Znamenskıı Aqyrtastyń alystan qaraǵandaǵy jalpy sulbasyn qaǵazǵa túsirýmen shektelse, odan keıingi kezeńde Aqyrtas keshenin V.A. Kallaýr, P.I.Lerh, D.I.Ivanov, V.V.Bartold, A.N.Bernshtam, N.A.Arıstov jáne G.I.Pasevıch tárizdi ólketanýshylar men ǵalymdar zerttegen. P.I.Lerh keıbir bloktardyń jekelegen ólshemderin júrgizip, daos taqýasy qaldyrǵan derektermen salystyra otyryp eskertkishtiń jalpy sıpattamasyn bergen. Keshendegi mańyzdy ǵylymı-zertteýlerdiń birin geolog D.L.Ivanov júrgizgen. Ol qurylys pen tas qashalatyn orynnyń josparyn egjeı-tegjeıli sıpattap qana qoımaı, qabyrǵa bloktaryn sýrettep, Aqyrtastyń tarıhı mańyzdylyǵyna óte joǵary baǵa bergen. Aqyrtas keshenin zertteýshiler, onyń qaı dáýirdiń týyndysy ekendigin, qurylystyń naqty arnalym – nysanasy nege saıatyndyǵyn áli kúnge deıin dóp basyp, dáleldeı almaı otyr. Máselen, zertteýshi P.I.Lerh Aqyrtas salynyp bitpegen býdda ǵıbadathanasy degen boljam aıtsa, akademık V.V.Bartold nestorıan ǵıbadathanasynyń qaldyǵy degen toqtam jasaıdy. Al belgili qazaq sáýletshisi T.K.Básenovtiń jazýyna qaraǵanda, Aqyrtas qurylysy bitpeı qalǵan záýlim saraıdyń irgetasy... 1996 jylǵy zertteýler barysynda qazaq jáne fransýz mamandary, Aqyrtas VIII-XI ǵasyrlarǵa jatatyn kerýen saraıdyń orny bolýy múmkin degen boljam jasaǵan. О́ıtkeni, qurylys jobasy Irak pen Sırııa jerlerindegi orta ǵasyrlyq qurylymdarǵa óte uqsas dep boljanǵan. Soǵan qarap Aqyrtas VIII ǵasyrdyń II jartysynda, ıaǵnı 751 j. qarluqtar men arab áskerleri Atlah mańynda Qytaı áskerlerin talqandap, eki memleket arasynda beıbit qatynas ornaǵan kezde salyna bastaǵan qurylys bolýy bek múmkin degen joramal jasalady. Qazaqstan táýelsiz el atanǵannan keıin, akademık K.M.Baıpaqov bastaǵan ǵylymı top keń kólemdi arheologııalyq jumystardy fransýz ǵalymdarymen birlesip júrgizýdi qolǵa aldy. Sonyń nátıjesinde túbegeıli júrgizilgen ǵylymı-zertteýler Aqyrtas brahman ǵıbadathanasy nemese nestorıan monastri bolǵan degen boljamdardy joqqa shyǵarýǵa múmkindik berdi. Osy jaǵdaı qurylys VIII ǵasyrdyń ortasynan buryn salynbaǵanyna ǵalymdardyń kózin jetkizdi. 1998-1999 jyldary Saraı kesheniniń janynan kishigirim kerýen-saraı tabyldy. Keshennen ońtústik-batysqa qaraı 1 shaqyrym jerdegi bıikte, bir-birinen 50 metr­deı qashyqtyqta ornalasqan, buryshtarynda tórt munarasy bar qamal jáne qolbasshynyń bekinisi (VIII -H ǵǵ.) ornalasqandyǵy anyqtaldy. Osy arada sońǵy kezde Aqyrtastyń qurylysy men Mysyrdaǵy Heops pıramıdasy arasyndaǵy uqsastyqqa tarıhshylardyń erekshe den qoıa bastaǵanyn da aıta ketkenimiz jón. Mysaly, Mysyrdaǵy eń áıgili Heops pıramıdasynyń, jalpy Gıza ańǵaryndaǵy barlyq pıramıdalardyń soǵylý tásilderine kóz jiberer bolsaq, olardyń iri tas bloktary 100 metrden asa bıiktikke, qurylystyń irgesine tógilgen qum-topyraqtan turatyn jasandy úıindilerdiń kómegimen bórene arqyly súırep shyǵarylǵan deıtin de boljam bar ǵoı.... Atalmysh tásil Aqyrtas qurylysynda da erkin paıdalanylǵan. Oǵan kýá – alyp qurylystyń eki qanatyna qoldan turǵyzylǵan jáne kúni búginge deıin saqtalyp qalǵan eki jasandy bıiktik. Aqyrtas pen Mysyr pıramıdalary arasyn­daǵy uqsastyq qazaq tarıhshylary úshin anaý aıtqan jańalyq emes. 1967 jyly 22 shil­dede «Lenınskaıa smena» gazetinde Heops pıramıdasynyń geometrııalyq koordınattary men Aqyrtas qalashyǵy koordınattarynda ózara sáıkestik bar ekendigi týraly maqala jarııalandy. Tipten maqala avtoryna sensek, qalashyq qurylysyna zertteý júrgizgen ınjener Vıktor Lýpport: «Aqyrtastyń qurylysy ornalasqan jerden 200 metr tereńdikte ejelgi órkenıettiń bizge belgisiz hramy jatyr» degen batyl boljam aıtqan. Teginde, Mádenıet jáne sport mınıstrligine qarasty «Ejelgi Taraz eskertkishteri» tarıhı-mádenı qoryq murajaıynyń kútimindegi kóne jádigerler Qazaqstan men Ortalyq Azııanyń ǵana emes, jalpy adamzat órkenıetine tán mańyzǵa ıe qundylyqtar ekendigi daýsyz. HI-XII ǵasyrlarǵa tıesili Qarahan, Aısha bıbi, Babadja hatýn kesene-keshenderi men Shyǵys monshasy, jumbaq syrǵa toly Aqyrtas qalashyǵy – Uly Dala órkenıetiniń qaıtalanbas kórkem úlgileri. Osynaý ǵajaıyptardyń qupııa syrlary tolyq ashylyp boldy deýge áli erte... Ejelgi tarıhymyzdyń syryna tereńirek úńilgimiz kelse, Aqyrtasty memlekettik jáne halyqaralyq deńgeıde júıeli zertteýge tıispiz. Keıingi jyldarǵa tán zertteýler men zerdeleýler, joǵaryda aıtqanymyzdaı, Aqyrtas ertedegi Maııa mádenıetiniń Perý ormandarynda múlgigen áıgili pıramıdalarymen tamyrlas degen tujyrymdarǵa ulasa bastady. Buǵan negiz de joq emes. Tós tabanǵa jáne qabyrǵalarǵa qalanǵan tas bloktardyń árqaısysynyń salmaǵy bir tonnaǵa jýyq. Olar tegistele jonylyp, muqııat óńdelgen. Bir-birine geometrııalyq dál aralyqty saqtaı otyryp qatarlasa kóterilgen tas baǵanalar Afına akropoldarynyń silemderinen eles beredi. Aqyrtas turpatynan Rım Kolızeıiniń sáýletine tán belgilerdi de ańǵarasyń. Osyndaı uqsastyqtardy júıelep baǵamdaǵan adamǵa – b.d.b. I ǵasyrlarda Ǵun Táńirquty Chjı-Chjı (Shóje) ejelgi Rım qolbasshysy Krasstyń tutqynǵa túsken legıonerleri men Parfııa sheberlerine Talas pen Asa ózenderiniń ańǵaryna, búgingi qazaq dalasyndaǵy qalalardyń – anasy, qalalardyń – atasy, adamzattyń batysy men shyǵysyna tán órkenıetter almasýynyń altyn besigi, Elbasynyń dýaly aýzymenen: «Taraz – tarıhymyzdyń altyn arqaýy» atanǵan Taraz qalasyn saldyrǵanda, osy Aqyrtasty da birge kótergen joq pa eken degen oıǵa jeteleıdi?! VIII ǵasyrdyń bel ortasynda, dálirek aıtsaq, 751-jyldyń jazynda Tarazdan taıaq tastam jerdegi Atlah qalasy mańynda ótken álemge áıgili «Atlah shaıqasyndaǵy» arab armııasynyń jeńiske jetýi – ejelgi Han áýletiniń Ortalyq Azııaǵa kóz alartýyn birjolata joıyp, Islam órkenıetiniń Uly mekenimizge dendep enip, órkendeýine dańǵyl jol ashty. Osy kezeńde boı kóterdi dep esepteletin Aqyrtas keshenine uqsas Ortalyq Azııa aýmaǵynda ekinshi tarıhı mura joq. О́kinishke qaraı, bizdiń búgingi kúnimizge deıin osynaý orasan myqty, sáýletti de áleýetti qurylymnan, Dala ınjenerleri aqyl-oıynyń injý-marjany sanatyndaǵy asa qundy tarıhı muradan tek núkte syzyqpen belgilengen irgetas pen ǵasyrlar boıy óz salmaǵymen topyraqqa sińip ketken bloktar ǵana jetti. Uzaq ýaqyt Áýlıeata ýeziniń basshysy bolǵan, ózi áýesqoı ólketanýshy V.Kallaýrdyń 1905 jyly jazyp ketkenindeı, sol kezdegi turǵyndar Aqyrtastyń úıindi-qalanymdaryn jappaı tasyp áketip, óz kerekterine «jaratyp» otyrǵan. Ol kóbinese kópirlerdiń, túrli maqsattaǵy ǵımarattardyń irgetastary men qabyrǵa qalanymdarynyń materıaly retinde qoldy bolyp otyrǵan. Al, ataqty «Túrksibtiń» qurylysyna – temirjol ótkelderine qalanyp ketken Aqyrtas tastary kúni búginge deıin menmundalaıdy... Mysaly, 1938-1939 jyldary atalǵan jádigerden 5-aq shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan jalǵyz Aqsholaq stansasynda ǵana, Aqyrtastyń tastarynan eki qoıma men birneshe ǵımarattardyń irgetastary qalanypty. Qus ushar bıiktikten qarasańyz eskertkishtiń arhıtektýralyq qurylymy osy zamanǵy radıo­kestege uqsas bolyp keledi. Keıbir zertteýshilerdiń, ýfologtar men bilim-parasaty bıik deńgeıdegi zııaly qaýym ókilderiniń boljamy boıynsha, Aqyrtas óte qýatty tabıǵı energııanyń «qozǵaltqyshy» sanatynda. Keıde munda jer-jerden pikirles ýfologtar ǵylym doktorlary, professorlar jınalyp, Aqyrtas qupııasy jaıly ózara syr bólisedi, ǵarysh jáne ǵaryshpen baılanys jaıly da óte qyzyq áńgimeler aıtylady... Alǵashqy keshendi zertteýler men qaıtadan qalpyna keltirý jumystary «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda iske asyrylǵan bolatyn, tarıhı muranyń qulaǵan, shashylǵan tas­tary oryn-ornyna qoıylyp, ǵasyrlar daýyly kómkergen turpaty arshylyp, tazalanyp qalpyna keltirildi, elektr qýaty jetkizilip, basyna eńseli ǵylymı-aqparattyq ortalyq salyndy. О́kinishke qaraı, túrli sebeptermen birneshe jylǵa sozylyp ketken úzilisten keıin, sáti kelse bıylǵy 2015 jyly Aqyrtastyń jumbaq álemine «úńilýdiń» ekinshi kezeńi bastalmaq. Iá, aıta bersek Aqyrtas keshenine baılanys­ty áńgime túgesilmek emes. Sonaý kóne zamannan búgingi kúnge tam-tumdaǵan qaldyǵy ǵana jetken biregeı keshenniń qazirgi kórinisiniń ózi, ári-beri ótken jolaýshylardyń da, oǵan arnaıy atbasyn buryp tamashalaýshylardyń da, jádigerdi oqtyn-oqtyn zerttep, zerttegen saıyn jańa bir tosyn jańalyqqa tap bolyp, sıqyrly keshenniń qupııasyna úńile túsken ǵalymdardyń da qyzyǵýshylyǵyn arttyra túsýde. О́mirzaq OZǴANBAEV, «Ardagerler uıymy» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestigi Ortalyq keńesiniń tóraǵasy, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor. Jambyl oblysy.