Orazaqynnyń ekinshi bir aqyndyq ereksheligi – onyń tyrnaqaldy týyndylarynan kúni búginge deıin jalǵasyp kele jatqan jyr jazýdaǵy ejelgi dástúrge beriktigi. Ol kúndelikti tirshiliktiń tiri kórinisterinen kóńiline túıgen oılarynyń óleńge aınalýy. Onyń kitaptarynda derekti, oqıǵaly óleńderdiń kóp kezdesetindigi – osy sózimizge dálel. Sondaı-aq, oıǵa jomart, sózge sarań aqynnyń osyndaı óleńderiniń qyzdyń jıǵan júgindeı jınaqy, túıindi, áserli ekendigi. Bylaısha qaraǵanda, ánsheıin ǵana turmystyq jaǵdaıǵa arnalsa da ózindik oıy, ózindik ónegesi bar ondaı óleńderdiń máni zor, qaǵıdasy qymbat. Aıtalyq, san jyl sandalmamen júrip, san jyl kisi esiginde kúneltip, aqyry Almatydan úı alǵan adamnyń kóńil kúıinen sýyrtpaqtap syr ańǵarǵandaǵy aıtatyny: meniń óz otaý, qara shańyraǵym, qonaq kelse shyǵaratyn tórim bar, eshkimge jaltaqtamaı, kiriptar bolmaı bala-shaǵamdy ósirip jatyrmyn degen qýanysh jyry. Endi bir joly kishkene balasyn ertip kóshege shyǵyp, avtobýsqa mingen sátte beıtanys adamdardyń japa-tarmaǵaı erketaıynyń qylyǵyn qyzyqtap, bireýi ornyn berip, bireýi konfetin usynyp, bireýi sózge aınaldyryp báıek bola qalǵanyna kishkene sábıden buryn ájesiniń kóńildene shalqyp, máz-meıram kúı keshkenin jyrlaýy jurtshylyqtyń júrek jylýyna, janashyrlyq pıǵylyna, keń peıiline qushtarlyqtyń, rızalyqtyń belgisi. Aqyn adamdardyń asyl adamgershiligin, minez meıirimdiligin, sezim móldirligin, sózine senimdiligin, ýádesine beriktigin, dostyqqa adaldyǵyn aıryqsha asqaqtata jyrlaýǵa asa yntaly. Osy oraıda, «Ana qurbandyǵy», «Syr aqtarý», «Káriler úıindegi shaldyń muńy» degen óleńderdegi balapandaryn qorǵashtap júrip, jylannyń arbaýymen onyń aýzyna ózi túsip, qurbandyq bolǵan ana torǵaı týraly tálimdi, kezinde menmensip, tákapparlanyp, kóz salyp, sóz salǵan jigitterge qaramaı, jastyq shaǵyn ótkizip alyp, kók etikti túgil, kóne etiktige zar bolǵan, saly sýǵa ketip, tal qarmaǵan kisiniń keıpine túsken kári qyzdyń syryn, ıt pen mysyqtyń dostyǵy týraly, ıaǵnı ana mysyq aıaqasty ólip qalyp, artynda qalǵan mysyqaılaryn sol úıdiń ıti baýyryna basyp, qamqor bolǵanyn baıandaıtyn hıkaıany, qart ákesin káriler úıine tapsyrǵan tasjúrek, meıirimsiz, uıattan jurdaı, qazaq balasyna jat qylyqqa boı aldyrǵan qatygez uldyń arsyzdyǵyn alǵa tartqan oqshaý oqıǵany jyrǵa aınaldyrǵan aqynnyń pálsapalyq tereń oılary ózgemizge ómirlik sabaq ekendigi, aıtpasa da túsinikti.
Qazaqy ádet-ǵuryp, salt-dástúrdi dáripteý de óleń óneriniń basybaıly enshisi ekendigin árdaıym esinde saqtaıtyn aqynnyń osyǵan baılanysty jazǵan jyrlary da jeterlik. «Naǵashy» degen óleńinen úzik mysal:
«...Jatyrsyz nege kelmeı, naǵashymyz,
Esikti sálem berip taǵy ashyńyz.
Shaqyrǵan ózińizdi saıasyna,
Baqshanyń siz ósirgen aǵashymyz.
...Endi olar keldi kezek izdesin dep,
Siz kútip júrsiz be álde biz kelsin dep.
Aldymen oryndaýshy edińiz ǵoı,
Isterdi sizden buryn bizge mindet».
Osy bir etnografııalyq essedeı áserli de ónegeli óleń joldary qazaq qaýymynda baıaǵydan beri qalyptasqan halyqtyq qasıet – naǵashyly-jıendi týystyqtyń qadirin qashyrmaýdy esimizge salatyn sara sózdiń salmaǵy sary altyndaı emes pe?! Aǵaıyn arasyndaǵy jarasymdy bazynany, júregińdi jibiter de jylytar tilektestikti, qaıda júrseń de basyńnan qus ushyrmaı qorǵaıtyn qamqoryń, janashyryń bolýǵa dáıim daıyn turatyn, aradan qyl ótpes týystyqtan turatyn áserli ári aqıqat áspetteý – naǵyz aqyndyqtyń aıǵaǵy.
Orazaqynnyń óleń órnekteýge kelgende ońtaıyn taýyp, shabytyna qamshy saldyrmaıtyn, erekshe eptiligi, tótenshe tapqyrlyǵy bar. Oǵan mazmuny mańyzdy, oıy ornyqty, óńi de, órnegi de ózgeshe «Ana syıy» degen óleńi tolyq dáıek bolǵandaı. Alys sapardan jolsoqty bolyp, sharshap-shaldyǵyp, aryp-ashyp kele jatqan geologtar aıdaladaǵy bir aýylǵa kezigip, shetki bir úıge atbasyn burady. Aldarynan súrine-qabyna shyqqan keıýana, sálemdesip, jón surasqan soń-aq úıine túsirip, jik-jappar bolyp, qolynan dám tatyryp, qazaqy qonaqjaılyq kórsetip máz. Sóıtse, ananyń jalǵyz uly da jumys babymen kóbinese syrtta júredi eken. Sony aıtyp, kóziniń jasyn jeńimen súrtip, «Jegenderińnen qalǵan taǵamdy joldaryńa alyńdar, al asyǵys bolmasańdar, qona jastanyp ketkeısińder», dep beıtanys meımandardyń asty-ústine túsken anaǵa alǵystaryn jaýdyryp, jolaýshylar attanyp keterde aǵynan jarylyp:
«...Áýmıin deıin, aq batam
Senderge bolsyn at-shapan», – dep shyǵaryp salatyn sáttegi keıýananyń beınesi óziniń jalǵyz ulyn uzaq jolǵa uzatyp salǵandaı keıipke túsken tulǵasyn, jalpy qazaq áıeliniń bekzat bolmysyn, ultymyzdyń umytylmas ulttyq dástúrin esimizge túsirip, osy oqıǵany óz basymyzdan keshirgen kisishe bir jasap qalamyz. Aqyndyq sózdiń qudireti osyndaı bolsa kerek. Al aqynnyń jas urpaq ata dástúrimizge ulttyq múdde turǵysynan qarap, ony jańasha jańǵyrtý, jasantý máselesinen syrt qalmasa degen aq tilegine qosylý – bárimizdiń de paryzymyz.
Qazaqtyń kelinderi týraly da kestesi kelisti, ónegesi óristi óleńge de arnaıy toqtala ketken jón. Iá, qazaqtyń kelini urpaq sabaqtastyǵyn jalǵastyryp, ózi attaǵan aq bosaǵasynyń – otbasynyń ósip-ónip, áýlettiń abyroıyn asyrýǵa atsalysýdy, uldaryn uıaǵa qondyryp, qımasa da qyzdaryn qııaǵa ushyryp, qara shańyraqtyń kıesine bas ıip, ǵumyr keshedi. Osyndaı ıbaly, ınabatty, ımandy kelinniń asyl beınesin aıalap, tolǵana jyr arnaǵan aqynǵa dán rıza bolasyń. Orazaqyn osylaı oı tolǵap, osyndaı ónegeli óleńder jazýdan jalyqqan emes.
Qazaq áıelderiniń qudaı qosqan erlerine adaldyǵyn, arlylyǵyn, bastaryna qandaı aýyrtpalyq tússe de tózetin kónbistigin, qaırattylyǵyn óleńde órnekteý jóninen Orazaqynnyń aqyndyǵy asyp tur. Sonyń bir mysaly uzaq ta bolsa ulaǵatty «Ana eskertkishi» degen óleńi. Osynaý syrly jyrda otaǵasynan erte aıyrylyp, qushaǵyndaǵy eki bópesimen jesir qalǵan kelinshekke: balalaryń tym jas, olarǵa qamqorshy kerek, eki jarty, bir bútin bolaıyq dep talaılar sóz salsa da, ózim tiri turǵanda qos qulynymdy jetim degizbeımin dep, tirshiliktiń beınetin tarta júrip jetildirgen, uldarynyń erjetkenin kórse de úılenip, nemere súıdiretin sátinde baqılyq bolǵan qaıran anaǵa óleńnen eskertkish ornatqan Orazaqynnyń osynaý elegııalyq jyry kóptegen oqyrmandardyń da basynan keshirgen qıly da qıyn taǵdyrdyń baıany ekeni ras qoı. Sondyqtan da elegııany júregiń egilip, kóz jasyń tógilip otyryp oqısyń.
Aqyn – qazaq qyzdarynyń taǵdyryn ár qyrynan alyp jyrlaýdyń da shyn sheberi. Sonyń biri – «Qyz uıasy». Qarapaıym qazaq qyzynyń namysqoılyǵyn, erjúrektigin ertegideı shertetin ańyzdyń izimen jazylǵan óleń-hıkaıanyń ǵıbratyna tánti bolasyń. Asqar taýdyń qııa shyńyna uıa salǵan muzbalaq qyrannyń balapanyn alýdy kózdegen qusbegi jigitterdiń birde-bireýi degenderine jete almaı álek. Beline baılaǵan arqany úzilip, óli-tirisi belgisiz, habarsyz ketken ańshy aǵasyn izdeýge qorqaqtap, ortadan sýyrylyp eshkim shyǵa qoımaǵan soń qaryndasy táýekelge bel býady ǵoı, baıaǵy. Sóıtip, jaraly aǵasyn da, uıadaǵy balapandy da aman-saý jerge túsirip, sońynda ózi mert bolady. Soǵan oraı búrkit uıa salǵan sol qııa shyń «Qyz uıasy» atanyp, el esinde qalǵan eken. Aqyn el arasynda ańyz bolyp saqtalǵan sol syrdy tarqatyp, erjúrek qazaq qyzynyń bekzat beınesin jyryna arqaý etken. О́mirlik ónegesi bar bolǵandyqtan da jazylǵan jyrdy súısine oqısyń.
Aqynnyń úlgili, qaǵıdaly óleńder jazýǵa aıryqsha beıimdiligin baıqaý qıyn emes. Bir jaqsysy, ondaı óleńderi syldyraq qyzyl sózderden bas quraǵan, óńkeı aqyl aıtýdan turatyn tuzy tatymsyz dúnıeler emes. Aıtalyq, «О́mir ónegeleri» atalatyn toptamasy tolaıym pálsapalyq paıym-tolǵanystardan jaratylǵan jyrlar. Aqyn onda pendelik tirshilik pen rýhty adamı ómirdiń ara salmaǵyn saralaı otyryp, qos uǵymnyń mán-maǵynasyna oı júgirtip, syr sabaqtaıdy. Sanańa sáýle túsirip, tolyq adam bolýdyń qaǵıdasynan qulaǵdar etedi. Artyńda el-jurtyń jadynda saqtaıtyn qandaı izgi iz qaldyrdyń, qur ásheıin ishkenge máz, kıgenge qýanyp, toǵyshardyń ǵumyryn keshtiń be degen saýal tastap, oıly oqyrmannan jaýap kútedi. Kópshilik kókeıine oı salyp, rýhyn oıatýdyń týra tásili osy bolsa kerek.
Qazaq aýylynyń, el ishiniń turmys-tirshiliginiń beıneli sýretterin tiriltip, etnografııalyq mazmundaǵy jazylǵan aqyn jyrlary da bir tóbe. Sonyń biri «Kókpardy» oqyp otyrǵanda delebeń qozyp, óziń de dodaǵa qosylyp, kókpar tartýǵa aralasyp ketken kisiniń keıpine túsesiń. Al qazaqtyń kıiz úıi týraly aqyn tolǵaýlary da júregińdi dir etkizetindeı áserli:
«...Shańyraǵynan qaraıtyn tań syǵalap,
Kıiz úı tur aldymda alty qanat.
...Esigi ashyq, qonaqqa tóri daıyn,
Túńlik túrip tónetin kún men aıyń.
Uıasyna oralǵan qustaı bolam,
Kıiz úıdi jaılaýdan kórgen saıyn».
Ejelden el ishinde densaýlyqtyń dosy, kóńildiń qoshy sanalatyn sary qymyzdyń qasıeti jóninde jazbaǵan aqyn joq desek te, Orazaqyn óz sózin taýyp aıtqan-aq. Myna shýmaq soǵan dálel:
«...Pa, shirkin, ıisiniń burqyraýy-aı,
Adamnyń baýrap ishi-syrtyn ońaı.
Sapyryp, órnekti ásem syrly aıaqqa,
Syzylyp quıyp otyr bir quralaı».
Táýelsizdikke táýbeshilik jasap, el erteńin oılaǵan zııaly zamandastardyń oı-maqsaty osyndaı tastúıin túsinikte bolǵanyn qýanyp-quptaımyz. El azamattarynyń bedel-abyroıynyń artýy yrys-yntymaqtastyqtan, birlik-biraýyzdyqtan, tatýlyq-túsinistikten ekendigin árqashan esterinde ustap, orynsyz jaýlasyp-daýlaspaı, halqynyń – qazaǵynyń kósegesin kógertip, kóksegenine jetýine jumyldyrýǵa tikeleı baılanysty. Aqynnyń kózdegen maqsaty men megzeýi oqyrmanǵa osyndaı oı túıdiredi, aqıqattyǵyna sekemsiz sendiredi. Oı túıini tómendegideı:
«...Bir aýyzdy bolsańshy ár iste, elim,
Barmaǵyńdy az ba edi tistegeniń?!
Ańǵaratyn ýaqytyń bolmady ma,
Alypqa da qoldaýshy kúsh keregin?!»
Eliniń esin jıdyryp, bolashaǵyna qutty qadam jasaýyna jón siltemese, el zııalylarynyń azamattyǵyna syn ekendigin sypaıylap ári júrekke jetkize aıtpasa – aqynǵa aıyp. Osylaı oılaıtyn Orazaqyn kókeıkesti suraǵyn oqyrmanǵa arnap aıtady.
Shynynda, kezinde ulttar dostyǵyn maqtan etip, aqyrynda sol dostardan taıaq jedik, tilimizdiń baılyǵyn aıtyp júrip, aqyrynda ana tilimizden aıyrylyp qala jazdadyq, ǵarysh aılaǵy – Baıqońyrdyń bizdiki ekendigine qýana júrip, tabıǵatymyzdyń da, densaýlyǵymyzdyń da zalal shekkenin qaıtpekpiz?! Azattyq alǵan soń, aqylymyz keıin kirgen jurtpyz ǵoı. El bolyp, etegimizdi jıyp, eńsemizdi kótergen kezde erteńgi kúnge sabaq bolatyn jaman ádetimizden arylaıyq, dep bilmestigimizdi betimizge basqan aqyn sózi óte oryndy. Sondaı-aq, basqa da soraqy qylyqtarymyz shash-etekten. Búginde ata salt, ádet-ǵurpymyzdan nege jurdaı boldyq? Aqsaqalǵa bozbala sálem bermese, aǵaıyndar bir-birine qaraspasa, abysyn-ajyn, quda-jekjat aralaspasa, qarııa bata bere almasa, kelin ata-enesin syılamasa, onda qazaqtyq – ulttyq tamyrdan, tekten, qasıetimizden aıyrylǵanymyz emeı nemene? Endeshe, eldiń sózin syılaýǵa tıis aqyn nege ashynbasyn? Ol úshin ony jazǵyrsaq, jaza basqanymyz. Jalpaq jurttyń sózin sóılep, joǵyn izdep, baryn bazarlaıtyn parasatty aqyn-jazýshylar qaýymy, zııalylar ortasy emes pe edi. Qalaı bolǵanda da elimiz erkindik alyp, táýelsizdiktiń kók týyn kókke kótergen kezdegi ultynyń uly qýanyshyn qazaq balasynyń júregine jyrymen jetkizýge asyqqan aqynnyń jan syryn oqyp kóreıik:
«...Syrttan jaý san qaıtara shapqan qazaq,
San óshken otyn qaıta jaqqan qazaq.
Tap basyp keń peıili tar zamanǵa,
Taǵdyrǵa án-kúıimen muń shaqqan qazaq.
...Eldikke erte qanat qaqqan qazaq,
Sol jolda talaı azap tartqan qazaq.
Armanǵa ólip-talyp jettiń zorǵa,
Aıyryla jazdap til men salttan qazaq».
Júregi jaryla qýanyp otyryp ta Orazaqyn esemiz ketken qapaly kezeńdi oıymyzǵa túsirip, tól tarıhymyzdyń uly kóshiniń adasqan, aldanǵan sátterin sanamyzǵa sińirýge tyrysyp baǵýda. Iá, osynaý eki shýmaq óleńde qazaq halqynyń taǵdyry men tarıhynyń tereń syry jatyr. Nebir zulmat zamandardy basynan keshire júrip, endi qol jetken táýelsizdik – Alash jurtynyń asyl armany. Endigi basty maqsat eldiń erteńine – baqytty bolashaǵyna qaltqysyz qyzmet etý.
«...Qutyldyń táýeldi, otar shaqtan, qazaq,
Sergek bol, san qaýipten saqtan, qazaq.
Eselep eńbek sińir eliń úshin,
Derbestik aldyń, mine, shattan, qazaq!»
Erekshe elgezek aqyn el ómirinde bolyp jatqan ózgeris-jańalyqtarǵa der kezinde ún qosyp otyrýdan jańylǵan jeri joq. Ánuran, Eltańba, Ata Zań syndy ulttyq rámizderdiń jańadan qabyldanýy, tipti, Birikken Ulttar Uıymyna múshe bolýymyz da umyt qalmaǵan.
Ulttyq rámizderimizdiń biri – Tý týraly aqyn tebirenisi oqyrmandar júregindegi sóz ekendigi de aqıqat:
«...Kıeli ulttyń baıraǵyn,
Ar, namys, aıbarym.
...Maqtanam ulttyq baıraǵym,
Derbestik, eldik aıǵaǵym».
Eldikke qatysty áńgimege aralasyp otyrýdy azamattyq paryzy sanaı tura, Orazaqyn qaısybir áriptesteri sııaqty syńarjaq syn aıtyp, negizsiz aıyp taǵýǵa qarsy. О́tpeli kezeńge ókpelep, qıynshylyqtaryna tózbeseń, ata-babalarymyz ańsaǵan azattyǵymyzǵa jetkenimizdi baǵalamaý ǵoı. Sondyqtan, sary ýaıymǵa salynyp, salymyz sýǵa ketip, júnjı bermeı, qajyr-qaırat kórsetip, bilim-bilikke súıenip, tynbaı tirshilik jasasaq qana aýyrtpalyqtar artta qalyp, jaqsylyqqa qol jetkizemiz. Mine, Orazaqynnyń táýelsizdik alǵan jyldarda jazylǵan jyrlarynyń mazmun-maqsaty osy tóńirekte oı tolǵaýymen erekshe este saqtalary sózsiz. Men, aqyn óleńderiniń basty baǵyt-baǵdaryn shola pikir aıtyp otyrmyn. Bul jerde taǵy bir eskerte ketetin másele, aqyn óleńderin keshegi keńes zamanyndaǵy saıasattyń yńǵaıynda jazǵan eken degen teris pikirden aýlaq bolsaq eken. Ras, negizinde nasıhattyqqa uqsas maqamdardyń bary ras. Alaıda, ejelgi qazaqy aqyndyq dástúrdiń úlgisimen úkilengen, sózderi salmaqty, oılary kósheli, tili kórkem de tartymdy óleńder. Onyń syrtynda belgili bir qoǵamda ǵumyr keship jatqan aqynnyń óz ýaqyty týraly tolǵanbaýy, ıaǵnı azamattyq áýendegi jyrlar jazbaýy múmkin be? Osy rette aqynnyń bir shýmaq óleńi men táýelsizdik týraly aqyn syryn túıindesek bolar.
«...Bas baqyt – táýelsizdik ala alǵanym,
Ol kúter jańa kirpish qalanǵanyn.
Úles qos órkendeýge, jarandarym,
О́tkizbeı bos aıqaımen alańda kún!»
Tabıǵat qubylysynan da zerli sózimen ádemi, áserli sýretter salatyn aqyn sheberligine súısinesiń.
«...Bult kúnniń oınasa kózin basyp,
Kóleńke jerde oınaıdy qýalasyp.
Ushtassa ulpa bulttar bir-birimen
Naızaǵaı oınar, nóser shashý shashyp.
...Erke samal qytyqtap kúledi gúl,
Kúlip shyqqan jaılaýdyń kúni edi bir.
Janap ótip tusynan qyz kúledi,
Qyzdyń nege kúlgenin ul biledi.
...Kerbez taý seri miner sıpań kerdeı,
At jabý jatqan anaý tuman kólbeı.
...Qaıyń, tal yrǵalady eteginde,
At ustap aldan shyqqan burań beldeı».
Aqynnyń qaı sózi de, qaı teńeýi de taza qazaqsha uǵymnan órilgen. Sol ereksheligimen este qalady. Taǵy bir shýmaqty oqıyq:
«...Aq sáýle – asyl jibek oramalym,
Samaldyń saýsaǵymen taranamyn.
Jatady dala gúli jupar búrkip,
Qyzyǵyp kezgenimde aralaryn».
Dala dıdaryn tamashalap, kóziń kórip, alǵan áserińdi júrekke jyrmen jetkizýdiń úzdik úlgisi osy bolar...
Birer sóz, Orazaqynnyń arnaý óleńderi haqynda órbisin. Astanadaǵy Pýshkın eskertkishin kórgen sáttegi aqyn sezimi jyr joldaryna kóshipti:
«...Máńgilik oryn tepken Astanadan,
Bergendeı aqyn beıneń tasqa da jan.
...Jer shary óz sózińdi muralanyp,
Tulǵańdy qoıdy urpaǵyń munara ǵyp.
...Hat alyp Tatıanadan Abaı babam,
Tatqaly tilińnen bal talaı zaman».
Al sahna sańlaǵy Farıda Sháripovaǵa arnaǵan óleń ónerpaz beınesiniń biregeıligin baıan etken. Bir shýmaq óleńge syıǵan sol sıpattamaǵa kóz júgirtip kórińiz:
«...Talant, bilim, eńbekpen asqan baǵy,
Qulaı súıgen ónerdi jastan jany.
Júrse-daǵy jer basyp kóppen birge,
Al juldyzdyń birisiń aspandaǵy».
Batyr Baýyrjan Momyshulynyń bekzat beınesin óleńde órnektemegen aqyn joqtyń qasy. Sonda da bolsa Orazaqyn óz sózin tapqan:
«...Aınaldyrdy atyńdy ańyzǵa til,
Ár qımyl, ár sózińde mańyz jatyr.
Tirisinde-aq ultyna uran bolǵan,
О́zińsiń eń aqyrǵy naǵyz batyr».
Ataqty aqyn, áıgili ánshi Ásettiń taǵdyry tarata jazylǵan jyrdyń túıini: bir sózi baspa betin kórmeı, armanda ketse de qazaq úshin murasy máńgilik ekendigi ádemi ádiptelgen:
...Sónse de bir kún shyraq myń kún janǵan,
Máńgilik óleń, ániń – injý-marjan.
Toltyryp shoq juldyzdar tobyn tursyń,
Quralǵan Aqan seri, Birjan saldan.
Búginde jyr dúldúli Muqaǵalıǵa arnalǵan óleńde qısap joq. Orazaqyn da Qarasazdy aralap, aqıyq aqynmen birge ótkizgen kúnderdi esine alyp:
«...Jerińde móldir, erke bulaq qansha,
Solardy solqyldatyp jylatqansha.
Aq kóńil, albyrt aqyn joldan kelip,
Jaǵada jaraspas pa jyr aqtarsa.
Qulpyryp kóp ósedi qyrynda gúl,
Gúldermen emes pe edi syryń da bir.
Syıyndaı syrshyl, jomart júregińniń
Ár qolda gúldeı tarap jyrlaryń júr».
О́lmeıtin óleń jazǵan aqyn týraly tolǵanysqa toly oı, syrly sóz janyńdy baýrap alary aqıqat.
Mine, osylaısha balet bıshileriniń aıtar sózin, onyń áserin qımyl-qozǵalysymen, bı yrǵaǵymen jetkizý túgeldeı jyr joldary arqyly berilgen. Budan artyq qandaı til sheberligi kerek, qandaı túısin kerek?! Bıdi beıneleýdiń, ondaǵy tereń oıdy jetege jetkizýdiń tamasha tásilin tapqan aqynǵa qalaı rıza bolmaısyń... Aqynnyń aýzynan shyqqan, ózgelerdiń oıyna túspegen qanshama tapqyr teńeýler, tirkester bar deseńizshi.
Orazaqynnyń elýge kelgende jazǵan bir óleńi bar edi.
«...Elýge jetken de bar, jetpegen de,
Jasarmyn endi otyz jyl kóp degende.
Arnalǵan aılarymdaı es bilgeli,
Rızamyn ol jyldar da ketse óleńge».
Bul Orazaqynnyń shyn júrekten shyqqan shúkirshiligi ǵoı. Allanyń raqymy túsken aqyn sáýegeıligi aqıqatqa aınalyp, búginde seksenniń seńgirine jetti. Alda qansha ǵumyry bar, ol bir qudaıdyń qolynda. Bir súısinerligi – aqyn kóp jasaǵanyna qosa, ózi boljaǵandaı otyz jyl boıy óleńniń otyn qyzdyrýda. Áli de kóńiliniń kógenin aǵytyp, aqyn:
«...Ýaqyttyń tótep berip qatal elegine,
Halqymnyń jaraıdy dep keregine.
Mánindeı ómirimniń úmit artam,
Aldymen ózekjardy óleńime», – deıdi.
Aqıqat sóz. Ashyǵyn aıtyp, sózin suıyltpaı, tilin túrlendirip, oıyn tolǵandyryp, óleń órnegin kelistire toqıtyn shaıyr. Qazaq óleńimen birge jasasyp kele jatqan kádimgi qara óleńniń qadir-qasıetin asa baǵalaıtyn Orazaqyn júrisinen tanbaıtyn jyr júırigi. Ony aıtqan da ózi.
«...Aq kóńil qazaǵymdaı qara óleńim,
Babamda baıaǵydan bar óleńim.
Etene tabıǵatpen tirshiligi,
Halqymnyń jarııa etken jan álemin.
...Syıǵyzǵan syryn oıǵa bar álemniń,
Bir shýmaq men de jańa qara óleńmin.
Ult úni, tarıh tili, syn kózi bop,
Saqtalyp sanasynda qalar eldiń».
Qazaq jyrynyń bastaý bulaǵy – qasıetti qara óleńniń qamshygeri Orazaqyn Asqar aqynnyń ónerdegi joly da, ǵumyr jasy da jalǵasty bolǵaı.
Qýanyshbaı QURMANǴALI, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi.
Almaty.