«Qunanbaı» fılmi. Astanalyqtar ne deıdi?

* Qatal da ádil bılik ıesiniń taǵdyry týraly Doshan Joljaqsynovtyń rejısserligimen dúnıege kelgen «Qunanbaı» fılmin tamashalaýshy jurtshylyq bul kartınany kıno ónerindegi úlken oqıǵa retinde qabyldaýda. Fılm tusaýkeseriniń áýeli Semeı topyraǵynan bastaý alýynyń ózin tulǵa arýaǵyna degen qurmet pen ónege desek, ondaǵy ónersúıer qaýymnyń tarıhı týyndydan keıingi qýanyshty mereıi gazetimizdiń ótken sandarynda egjeı-tegjeıli baıandalǵan bolatyn. Al kúni keshe ǵana Mádenıet jáne sport mınıstrligi tapsyrysy boıynsha Sháken Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» kınostýdııasy túsirgen «Qunanbaı» fılmi astanalyq kórermen nazaryna usynylyp, laıyqty baǵasyn alyp úlgerdi. Tómende biz osy oqıǵaǵa oraı elordalyq kórermenniń, mádenıet jáne qoǵam qaıratkerleriniń kókeıge túıgen oılaryn shaqtap jarııalap otyrmyz.

Premer-Mınıstrdiń orynbasary Berdibek SAPARBAEV:

– Qunanbaı týraly, oıshyl, sheshen, memleketshil kisi týraly fılm túsirý ońaı sharýa emes. Onyń ústine 48 kúnde mynadaı tarıhı, kórkemsýretti fılmdi dúnıege alyp kelý, ol tek Doshan Joljaqsynovtyń ǵana qolynan keledi. Burynǵy qyzmetime baılanysty bul fılmge kishkentaı da bolsa aralasym bar. Rejısser kelip: «Men osylaı Shyńǵystaýdyń baýraıynda Qunanbaı týraly fılm túsirgim keledi. Soǵan qandaı kómek kórsete alasyzdar?» dep ótinishin aıtty. Ishimnen munyń aıaǵy qalaı bolar eken dep alǵashqyda oılanyp qalǵanym ras. Biraq mine, búgin úlken tarıhı, tárbıelik máni zor fılmge kýá bolýdamyz. Bul ári Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna tamasha tartý bolyp tabylady. Muny basqa elderge de aparyp kórsetemiz. Olar qazaqtyń tarıhyn, Qunanbaı sııaqty babalarymyzdyń óz ultyn, memleketin qalaı súıgenin, birlik pen yntymaq úshin qalaı kúreskenin kóredi. Al óz basym osy fılmdi túsirýge qatysqan barlyq shyǵarmashylyq topqa úlken rızashylyǵymdy bildiremin.

Jazýshy Ábish KEKILBAEV:

– Úlken ádebıetke tán úlken kózben, úlken júrekpen tolǵaıtyn jaqsy taqyrypty Doshan, Talasbek sııaqty sýretkerlerimiz oıdaǵydaı qozǵaǵan. Bul taqyrypqa erikkennen barmaǵan. Bárimiz kútkendeı júrek tebirenetin úlken fılm shyqqan. Endi sol fılmdi qaıtalap kóz aldymyzdan ótkizýimiz kerek. Nege zaman osylaı, nege adam osylaı? Nege bir-birimizge túsinbestigimiz kóp? Túsinetin nárseni keıde iriletemiz, qıyndatamyz. Bizdi qapy qaldyratyn – ózimizdiń qatelerimiz, ózimizdiń jańsaqtyqtarymyz. Aldymen ózimizdi túzesek, dúnıeni túzeý ońaı ekendigine kózimiz jeter edi. Qudaıdyń ózine kóp suraq qoıatyn adam balasy aldymen ózine suraq qoıýy kerek...Sol úlken suraqqa ózi jaýap berýge umtylǵan jáne soǵan jaýap tapqan «Qunanbaı» týraly bul fılm qarap otyrsańyzdar Qunanbaıdyń sonaý Mekkege baryp, qazaqtyń shejiresin taýyp qaıtatyn úlken saparynyń aldynda bolǵan ómiri.

Memleket qaıratkeri Myr­zataı JOLDASBEKOV:

– Bul bizdiń aıaýly Muhtar aǵamyzdyń aıta almaı ishinde ketken armany. Sol aǵamyzdyń armany men amanaty búgin oryndalyp jatqan sııaqty. О́ıtkeni, ol kisige zamany shyndyqty aıtqyzbady. Al endi Qunanbaı týraly fılmdi kórsetedi degende, osynda kelgen barlyq jurttyń kóńili erekshe tolqyp, toıǵa kelgendeı kúı keshti. Men bul fılm aıaqtalǵan joq dep oılaımyn. Munan keıin de, Abaı jetilgenshe, ósip-óngen ortada, Qunanbaıdyń aıaly alaqanynda, úlken aqylman ákesiniń qamqorlyǵynda bolǵan Abaıdy kórýimiz kerek áli. Sol sebepti bul fılm epopeıa bolýy tıis. Taǵy da keminde eki serııa túsirilýi kerek... Ssenarıı, rejıssýra ǵana emes, sonymen qatar, fılmniń mýzykasy da Qunanbaıdyń tabıǵatyn ashyp tur.

Parlament Májilisiniń depýtaty Qýanysh SULTANOV:

– Bizdiń bala kúnimizde aza­mattyń ar-ojdany Muhtar Áýe­zovtiń «Abaı joly» romanyn oqýymen ólshenetin edi. Muny oqymaǵan adamǵa bárinen qur qalǵan adam dep baǵa beriletin. Biz Qunanbaıdyń beınesimen alǵash sol roman arqyly tanystyq. Endi sony ishteı paryqtasaq, Abaı ózi qaıdan shyqty, Abaı bolý úshin Qunanbaıdyń sol kezdegi halyqtyń aldyndaǵy qyzmeti qandaı boldy degen suraqqa kóp mán berýge tıisti ekenbiz. Al munyń ózi táýelsiz memleket bolǵannan keıingi, qazaqtyń sanasy jańa sapaǵa kóterilgennen keıingi kókeıimizdegi zańdy suraqqa aınaldy. Búgin mine, Qunanbaı týraly mynadaı tolǵaý-fılm túsirý, Qunanbaıdy jańa qyrynan sıpattaý, burynǵy taptaýryn túsinikten boıdy aýlaq salyp, onyń shynaıy tarıhtaǵy ornyn zerttep-zerdeleý, tragedııasy men jetistigin qatar baıandaý bizdiń ult retinde, táýelsiz memleket retinde qalyptasyp, nyǵaıýymyzdyń jarqyn nátıjesi bolyp tabylady.

Rejısser Sáýlebek ASYL­HAN:

– «Romanda Qunanbaı bar jerge deıingi tirshilik te, oqıǵa da, uly dalanyń qudireti de tamasha damyp keledi. Ol osy saıyn dalanyń qorǵanyshy, saqshysy, kúzetshisi syndy kórinetin. Sondaı ákelerdiń arqasynda halyq óziniń ádet-ǵurpyn saqtap, adamı qasıetterdi jas urpaqtyń boıyna sińirýde. Ssenarııdi jazǵan Talasbek baýyrymyzdyń ózi tamasha dombyrashy edi. Men soǵan laıyq mýzykalyq obraz kúttim. Mysaly, Qunanbaıdyń jan álemin, ishki baılyǵyn, oı álemin jetkizetin átteń, keremet mýzyka bolǵanda ǵoı degen sekildi. Zere anamyzdyń tek susty jaǵy kórinip, al meıirimi azdap ashylmaı qalǵan sııaqty ma, qalaı? Desek te, Qunanbaı О́sken­baıuly rýhyna keıingi urpaǵy óziniń júrekjardy lebizin, únin arnaı aldy deýge tolyq negiz bar.

Ánshi Kenjeǵalı MYR­JYQ­BAI:

– «Bir nárseniń basy ashyq, halqy akterlik óneri arqyly jaqsy biletin Doshan Joljaqsynov keıbir aqsha shashyp, biraq onysynan elge paıdaly isi kórinbeıtin rejıssersymaqtardy shań qapty­ryp ketti. Az ýaqyttyń ishinde mynadaı úlken týyndyny dúnıege ákelý Sultan Qojyqov sııaqty qazaqtyń tamasha rejısserlerine ǵana tán qasıet bolatyn. Bul – bir. Ekinshiden, elshil, oıshyl Qunanbaıdyń beınesin jasaý arqyly bul fılm táýelsiz elimizdiń mádenıetindegi jas urpaqqa ónege etetin taǵy bir jarqyn beınemen janymyzdy jaqyndata tústi dep oılaımyn».

* «Qazmedıa» ortalyǵynyń kınozalynda ótken tusaýkeserge kórermen kóp jınaldy. Tarıhı tulǵanyń shynaıy beınesin ekrannan tamashalaýǵa qyzyǵýshylyq tanytqan jurttyń legi munymen túgesilmeıdi. Qunanbaıdyń shynaıy beınesin kórmekke qushtar jandar qanshama. Sol sebepti aldaǵy ýaqytta bul fılmniń barlyq óńirde kórsetilýine jaǵdaı týǵyzylmaq. Eldiń aýyzbirligin pash etetin tarıhı týyndynyń túpki maqsat-muraty tatýlyq pen yntymaqty dáriptep, baýyrmaldyqqa úndeýimen qundy hám qymbat sanalady.

****************** Jazyp alǵan Qarashash TOQSANBAI, «Egemen Qazaqstan».