Amangeldi AITALY: “JIGERLI AZAMATTARDAN TURATYN QOǴAM TABYSQA JETEDI”

Sana kókjıegi – adam bolmysynyń aınasy. Al el tuǵyry azamattardyń parasat bıigimen, olardyń ishki rýhanı qundylyǵymen ólshenedi. Sebebi, adam kapıtaly – jeke bir adamnyń ǵana emes, qoǵamnyń azyǵy. Ústimizdegi jyldyń 30 tamyzynda 15 jyldyǵy atap ótiletin elimizdiń Ata Zańynda da adamǵa, azamatqa erekshe oryn berilgen. Biz fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, Qazaq gýmanıtarlyq zań ýnıversıtetiniń professory Amangeldi AITALYMEN áńgime barysynda Qazaqstan Konstıtýsııasynda atap kórsetilgen adam men azamat máselesine tereńirek úńilýge tyrysqan edik. Bir top saýatsyzdyń qolyna tamasha konstıtýsııa ustatsańyz da, tamasha qoǵam qura almaısyz – Amangeldi aǵa, adam kapıtaly uǵymy, onyń ózektiligi, ony qoǵamǵa jappaı sińirý máselesi elimizde keıingi kezde aýyq-aýyq bolsa da kóterilip júr. Desek te, onyń tamyry tereńde jatyr ǵoı. Batys elderi bul máseleni áldeqashan memlekettiń negizgi saıasatyna aınaldyrdy. Ulttyq ıdeıa retinde óz baǵyt-baǵdaryn túzedi. Bul uǵymnyń el úshin qundylyǵyn túsinýge alǵash neler túrtki boldy dep oılaısyz? Adam kapıtaly uǵymynyń qalyp­tasýyna kimder eńbek sińirdi? –XX ǵasyrdyń 20-shy jyldary alǵashynda reseılik, keıin amerıkalyq kórnekti áleý­met­tanýshy ǵalym Pıtırım Sorokın Lenınmen úlken pikirtalasqa tústi. “Siz sosıalızm qoǵamyn quramyn deısiz. Sizdiń adamdyq materıalyńyz qandaı? Kimdermen qurasyz? Reseı sosıalızmge áli daıyn emes. Siz ony kúshpen, ıa qýǵyn-súr­gin­men qurmasańyz, adamdyq potensıal, adamdyq áleýet Reseıde joq”, degendi aıtady ol. Keıin P. Sorokın sol aıtystan keıin kóp keshikpeı Reseıden Amerıkaǵa qonys aýdaryp, sol jerde 90 jasynda qaıtys bolady. Sol Pıtırımniń my­nadaı sózderi bar: “Qandaı da qoǵam bolmasyn, sol qoǵamnyń jaǵdaıy eń aldymen onyń aza­mat­tarynyń qadir-qasıetine, bilimine baılanysty”, degen. Ol sondaı-aq: “Naqurystar men qabiletsiz adamdardan turatyn qoǵam eshýaqytta da úlken tabysqa ıe bola almaıdy. Bir top saýatsyz nadandarǵa tamasha konstıtýsııany berseńiz de tamasha qoǵam qura almaısyz. Al, kerisinshe, talantty, daryndy, bilimdi, deni saý, jigerli azamattardan turatyn qoǵam sózsiz ómir súrýdiń jańa, ilgeri joldaryna bastap, tabysqa jetedi”, degendi de aıtady. Keıin Pıtırım Sorokınniń osy oıy kóptegen adamdardyń nazaryn aýdardy. Belgili bir ǵylymı tujyrymdamaǵa aınaldy. Al amerıkalyq ekonomıst Teodor Shýls XX ǵasyrdyń 60-shy jyldarynyń basynda “adam kapıtaly” degen uǵymdy engizdi. Shýlstiń bul taqyrypqa mán berýi kezdeısoq emes. Sol jyldardan bastap osy adam kapıtalyna mán berile bastady. – Adam kapıtaly uǵymy buryn tek jeke adamnyń boıyndaǵy baı rýhanı qundy­lyq­ta­rymen baǵalanyp, ólshengen dep túsinip kelsek, bú­ginde oǵan eldiń joǵary ekonomıkalyq kó­r­set­kishiniń bir tetigi retinde qaraý baıqalýda. Máselen, jańadan paıda bola bastaǵan “Bilim ekonomıkasy”, “Parasatty ekonomıka” degen jańa, tyń tirkester osynyń kórinisindeı kórinedi. Siz qalaı oılaısyz? – Shynymen de, oqý-bilim, kemel aqyl jáne ekonomıka – qazir egiz uǵymdar. Eger, buryn ol bólip-bólip qaralsa, qazir egiz uǵym boldy. Jalpy, búgingi áleýmettik ǵylymda ekono­m­ı­kalyq, áleýmettik, ákimshilik, mádenı, saıası, taǵy basqa da kapıtaldar týraly áńgimeler aıtylyp júr. Al osylardyń barlyǵynyń jıyntyǵy – adam kapıtaly. Sebebi, barlyǵy aınalyp kelgende adamǵa tireledi. Biz bir máselege mán bereıik. Kapıtal degen uǵym bizshe qarjy, baılyq, aqsha, qun ma­ǵynasynda túsindiriledi. Al adam kapıtaly de­gende eń basty másele – bul adamgershilik qasıet, oqý-bilim, kemeldik sana. Eger olar ekonomıka salasyna jumsalsa, onda adam kapıtaly bolyp esepteledi. Sebebi, buryn oqý-bilim, parasat ekonomıkamen tyǵyz baılanysta bolmady. Endi kelip jańaǵy aıtqan “ýmnaıa ekonomıka” – “aqyldy ekonomıka”, “ekonomıka znanıı”–“bilim ekonomıkasy” degen sózder shyqty. Demek, damyǵan memleket bolý úshin aqyl, parasat, bilim, ǵylymdy ekonomıkaǵa jumsaý – bul adam kapıtalynyń máni. – Sonda adam kapıtalynyń negizgi ólshemderi qandaı? – Adam kapıtalynyń birneshe ólshemderi bolady. Demografııalyq, áleýmettik, quqyqtyq, otbasylyq. Máselen, demografııalyq ólshemdi alaıyq. Eldegi halyqtyń sany men sapasy. Bul, sóz joq, úlken kapıtal. Mysaly, Qytaı úshin halyq sanynyń ósýi Qytaı ekonomıkasynyń damýyna úlken qıyndyq týǵyzsa, al Qazaqstan sekildi memleketke adam sanynyń ósýi – ol tek jaqsylyq. Demek, ár elde demografııalyq kapıtaldyń jaǵdaıy ár túrli. Sondaı-aq, adam kapıtaly – sol adamnyń boıyndaǵy bilimniń, tájirıbeniń, danalyqtyń, qundylyqtardyń kórinisi. Qoǵamnyń, jeke adamnyń azyǵy. Jeke adamnyń boıyndaǵy sol adam kapıtalyn, memlekettegi azamattardyń boıyndaǵy adam kapıtalyn qoǵamdyq ólshemmen aıtqanda eshkim urlap ala almaıdy, eshkim ony satyp ala almaıdy. Ol eldi órge bastaıdy. Ol, sonymen birge, bilim men tárbıeni, adamdardyń parasat­tylyǵyn arttyrady. Sondyqtan, adam kapıtaly nemese bilim, tárbıe, onyń paıdasy kózge kórinbeýi múmkin. Kórinbeıdi de. Desek te, bular, eń bastysy, qoǵamnyń damýyna áser etip otyrady. Sol sebepti, bilikti adam, ózine ózi senetin adam kóptegen jaǵdaıda qoǵamdy dúnıe­qońyzdyqtan, jemqorlyqtan qorǵaıdy. Bilimdi, parasatty adam birinshi kezekte óziniń boıyndaǵy qasıetine senedi. Jeke basqa tabynbaıdy. Urlyqtan aýlaq bolady. Sońǵy jyldary adam kapıtalyn ólsheıtin onyń bir qyry paıda boldy. Ony adam áleýetiniń damý ındeksi deıdi. Barlyq elderde adamnyń áleýetin, adam kapıtalyn úsh ólshemmen baǵalaıdy. Birinshi – ómir súrý uzaqtyǵy. Eń az ómir súretin elderde adamdardyń ómir súrý uzaqtyǵy – 25 jyl. Sondaı elder bar. Mysaly, Afrıkada. Afrıkada búginde 20 mln.-nan astam adam SPID-pen aýyrady. Sol sebepti, munda ómir súrý uzaqtyǵy óte tómen. Al Eýropanyń damyǵan elderinde, Japonııada bul kórsetkish 85 jasty quraıdy. Bul – bir kórsetkish. Ekinshi kórsetkish – eresekterdiń saýattylyǵy jáne balalardyń mekteppen qamtylýy. Álemde 300 mln.-ǵa jýyq bala mektepke barmaıdy. Onyń kóbisi Afrıka elderinde. Al 0-den 100 paıyzǵa deıin eresekteri túgel saýatty, balalary mektepke baratyn elder de bar. Úshinshisi – ishki jalpy ónimniń jan basyna shaqqandaǵy úlesi. Mysaly, eń kenje qalǵan elderde ishki ónimniń jan basyna shaqqandaǵy úlesi 100 dollar bolsa, birqatar elderde 40-44 myń dollar. Mine, osyndaı úsh ólshemmen BUU jylda álem elderindegi ahýaldy saralap otyrady. Sondaı zertteý málimetterine súıensek, eń artta qalǵan elder – ol Afrıka elderi. Iаǵnı, Afrı­ka­nyń 30 eli. Al eń damyǵan elder – Nor­vegııa, Avs­tralııa, Kanada, Irlandııa, Germanııa, Shveı­sarııa, Shvesııa, Japonııa, Fransııa, AQSh. Bul elderdiń bir jyly bireýi birinshi orynda bolsa, ekinshi jyly ol memleket úshinshi orynda turýy múmkin. Solaı aýysyp otyrady. Buryn AQSh aldyńǵy úsh orynda júretin edi. 2008 jyldyń esebi boıynsha bul memleket 15-shi orynǵa túsken. Se­bebi, Amerıkaǵa qonys aýdarýshylar kóp. Olardyń bilimi tómen, sondyqtan tabys deńgeıi de tómen. Densaýlyǵy da tómen. Amerı­kalyqtardyń ózderi “bul AQSh-tyń jalpy kórsetkishin tómendetip otyr” dep túsindiredi. Al endi burynǵy Keńes Odaǵy respýb­lı­ka­lary elderin alatyn bolsaq, Lıtva – 43, Estonııa – 44, Latvııa – 45, Belarýs – 64, Reseı – 67, Qazaqstan 68 orynda tur. Jalpy álemde 200-ge jýyq el bar desek, solardyń ishinde 70-ke deıingi orynda turǵan elder damyǵan elder dep esepteledi. Al Amerıka, basqa da burynǵy kapı­ta­lıstik elder – bular óte damyǵan elder qa­taryna jatady. Bizdiń elimiz orta deńgeıdegi damyǵan elderdiń qataryna sońǵy jyldary qosyldy. Búginde Qazaqstanda ómir súrý uzaqtyǵy 65 jastan 68 jasqa ósti. Burynǵy keńestik respýblıkalardyń ishinde Ýkraına –76, Armenııa – 83, Grýzııa – 96, Ázirbaıjan – 98, Túrkimenstan – 109, Moldavııa – 111, О́zbekstan – 113, Qyrǵyzstan – 116, Tájikstan – 122 orynda. Bularǵa qarap, árıne, bizdiń shúkirshilik etetin jaǵdaıymyz bar. Biraq eń damyǵan elder ahýalynan úlken pikir túıý kerektigi kórinedi. Qoǵamda zań ústemdik etpese, boıyńdaǵy eshqandaı qasıetterińdi iske asyra almaısyń – Adam kapıtaly turǵysyna alǵanda, qazir bizdiń elimiz úshin ne mańyzdy? –Úsh másele asa mańyzdy. Bilim, ekinshi densaýlyq, úshinshi áleýmettik ádildik, quqyqtyq sala. Bir sózben aıtqanda, búgin bilimdi, deni saý, zańǵa, ádildikke senetin azamat tárbıeleýdiń mańyzdylyǵy artyp otyr. – Zań – memlekettiń tiregi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasynda “Adamnyń qadir-qasıetine qol suǵylmaıdy”, “Árkimniń óziniń jeke basynyń bostandyǵyna quqyǵy bar”, “Zań men sot aldynda jurttyń bári teń” degen joldar arnaıy baptarda jazylǵan. Bul – qoǵamnyń basty baılyǵy da, qazynasy da adam ekendigine kepildik beredi emes pe? – Árıne. Qoǵamnyń qazynasy – adam. Adamnyń qoǵamdaǵy orny men onyń basty qundylyq ekeni Konstıtýsııanyń “Adam jáne azamat” degen bóliminde jan-jaqty aıtylǵan. Iаǵnı, elimiz Konstıtýsııasynda jazylǵandaı, “Qazaqstan Respýblıkasynda adam quqyqtary men bostandyqtary tanylady jáne olarǵa kepildik beriledi”. Sol sebepti, azamattyń kez kelgen qadamy, memlekettiń kez kelgen bastamasy zańmen tyǵyz ushtasyp otyrýy tıis. Zańnyń, ádilettiliktiń ornaýy, durys jolǵa qoıylýy, birinshi kezekte, azamattardyń maqsat-múddesi men quqyǵyn, bostandyǵyn kózdiń qarashyǵyndaı qorǵaý úshin qajet. Máselen, Amerıka ǵalymdary, atap aıtqanda, quqyqtyq memleketke qol jetkizdi. Sebebi, sen qansha bilimdi bolǵanyńmen, qansha maman bolǵanyńmen de qoǵamda ádilettilik bolmasa, zań ústemdik etpese, boıyńdaǵy eshqandaı qasıetterińdi iske asyra almaısyń. – Al adam kapıtaly damyǵan elde qandaı mamandyq ıeleriniń mártebesi bıikteıdi? – Úsh mamandyq alǵa shyǵady. Birinshi – pedagogtik biliktilik. Meıli ol mekteptiń, meıli ol joǵary oqý ornynyń pedagogi bolsyn. Ekinshi – dáriger. Bul mamandyq ıeleriniń de eńbekaqysy joǵary bolady. Al úshinshisi – zańger. Sebebi, ol qaı jaǵynan da qoǵamdaǵy eńbek etýshi, bilikti adamdy túrli zańsyzdyqtan qorǵaıdy. Batys elderinde, mine, osy úsh mamandyqtyń mártebesi joǵary. – Bilim salasyna keleıik. Siz elimizdegi bilim júıesine sapalyq turǵydan kóńilińiz tola ma? Jalpy, sizdi kóbine ne tolǵandyrady? – Mynandaı bir qyzyq jaǵdaı bar. Biz bilim salasyna ishki jalpy ónimniń 3,6 paıyzyn jumsaıdy ekenbiz. Sóıte tura, biz álemdegi eń saýatty memleketpiz. 2009 jylǵy esep boıynsha, Qazaqstanda orta jáne joǵary bilimdi adamdar halyqtyń 85 paıyzyn qurady. Salystyryp kóreıik. Bul kórsetkish Germanııada – 78 paıyz, Ispanııada – 50 paıyz. Biraq, biz eń saýatty el bolsaq ta, eń bilimdi el bolsaq ta, jańa tehnologııa salasynda artta qaldyq. Nege? Sebebi, biz sapa emes, san qýyp kettik. Biz bilim emes, dıplom qýyp kettik. Sondyqtan da búgin biz san jaǵynan jańaǵy 70 eldiń qataryna qosyldyq, biraq sapalyq turǵydan emes. О́ıtkeni, sapa máselesi kóńil kónshitpeıdi. Desek te, búginde elimizdiń bilim salasynda aýyz toltyryp aıtarlyqtaı aýqymdy jobalar  qolǵa alynýda. Solardyń biregeıi dep Elbasynyń tikeleı bastamasymen boı kótergen “Nazarbaev ýnıversıtetin” aıtýǵa bolady. Mundaı ýnı­ver­sıtetti ashý arqyly biz ózimizdegi adam kapıtalynyń damýyna jol ashyp otyrmyz. Bolashaqta munda bilim alǵan jastar eliniń órkendeýine úlesterin qosady degen oıymyz bar. Qazaqstandaǵy ata-analardyń balalaryna quıyp otyrǵan qarjysy – 10 mlrd. AQSh dollary – Qazirgi tańda el bolashaǵy – jastarǵa, olardyń bilimine quıylar ınvestısııa – eń qundy ınvestısııa ekeni talas týdyrmas. Bul eldik másele bizde qalaı sheshilýde? – Endi búgingi kúngi eń qundy ınvestısııa, qaı memlekette bolmasyn, bul, árıne, adamǵa jumsalǵan ınvestısııa. Ásirese, jas urpaqqa jumsalatyn ınvestısııa. Bul eń tıimdi ári qundy ınvestısııa. Búgin solaı bolyp ta tur. Sebebi, qazirgi tańda Qazaqstan bolsyn, basqa da memleketter bolsyn, qarjysyn negizinen qaıda jumsap jatyr? Eń aldymen kóp qarjyny jastarǵa, balalardyń bilim alýyna jumsap jatyr ǵoı. Iаǵnı, memleket te jumsap otyr, ata-analar da jumsap otyr. – Iаǵnı, bizdiń elimizde jastarǵa, olardyń bi­limdi qarý etken urpaq bolyp qalyptasýy úshin tı­isti mólsherde qarjy bólinýde dep aıta alasyz ba? – Búgingi kúni keıbir esepterge qaraǵanda, Qa­zaqstandaǵy ata-analardyń balalaryna jumsap otyrǵan qarjysy 10 mlrd. AQSh dollaryna jaqyndap qalǵan eken. Bul memlekettiń bilim salasyna jumsap otyrǵan qarjysynan birneshe ese kóp. Sebebi, búginde elimizdiń joǵary oqý oryndaryndaǵy jastardyń 18-20 paıyzy ǵana memlekettiń qarjysymen, qalǵany ata-analardyń qarjysymen oqyp jatyr. Sondyqtan bul salada, ıaǵnı ınvestısııa quıýda aıanyp qalmaǵandaımyz. 2010 jyly Elbasy Nursultan Nazarbaev Qazaqstan halqyna Joldaýynda adam kapıtaly máselesin jan-jaqty qoldady. Onyń mańyzdylyǵyn kóptegen mysaldarmen dáleldedi. Prezıdenttiń osy máselege mán berip otyr­ǵanynyń bir sebebi osynda jatyr dep oılaımyn. – Bul – tez arada baǵyt-baǵdarymyzdy túzep, etek-jeńimizdi jınaý kerek degendi bildiredi ǵoı... – HH ǵasyrdyń 70-shi jyldary AQSh-ta aqparattyq qoǵam, ashyq qoǵam qalyptasty. Sebebi, osy kezde AQSh-ta 12-14 jyldyq bilim deńgeıi negizge alyndy. 12 jyldyqty bitiredi, sosyn kolledjde oqıdy. Sodan keıin taǵy 4-5 jyl ýnıversıtette bilim alady. Iаǵnı, 12-14 jyldyq bilim negizge alynǵan. Bul el sol 70-shi jyldardyń sońynda joǵary deńgeıdegi kásibı bilimge, aqparattyq tehnologııaǵa, kúrdeli ıntellektýaldyq tehnıka men tehnologııaǵa qol jetkizip úlgerdi. О́kinishke qaraı, bul salada Reseı de, biz de AQSh-tan, bolmasa Eýropa elderinen 30-40 jyl kesh qaldyq. Sondyqtan bul saladaǵy baǵyt-baǵdarymyzdy tezirek túzeýimiz qajet. El jastary shet elde qalyp qoısa, olardy patrıot emes degen sózden aýlaq bolaıyq – Sizdiń oıyńyzsha, balaǵa qaı kezden bastap ınvestısııa quıý kerek? Bul oraıda, álemdik tájirıbeden qandaı mysal keltirer edińiz? – Amerıka ǵalymdarynyń zertteýi boıynsha, jalpy adam kapıtaly tereń damýy úshin sábıge 4 jasqa deıingi jumsalǵan qarjy eń tıimdi ınvestısııa sanalady eken. Onyń áseri kózge kórinbegenmen de, qaıtarymy 1 dollarǵa – 5 dollar bolady. Eger, 1 mlrd. jumsalsa, qaıtarymy – 5 mlrd. Biz búginde balalar baqshasy máselesin kóterip júrmiz ǵoı. Eldiń úlken bolashaǵy, mine, osynda jatyr. Kedeı elder, balabaqshasy durys qolǵa alynbaǵan elder durys damymaı, qaıyrshy memleket bolyp qala beredi. Sondyqtan, bul biz úshin úlken sabaq. Sonymen birge, balanyń ekinshi damý kezeńi bar. Ol 11 jasqa deıingi merzimdi kórsetedi. Osy kezde, ıaǵnı 4 pen 11 jas aralyǵynda ekinshi úlken ınvestısııa quıý kerek. Sebebi, 11 jasqa kelgen balanyń qandaı azamat bolatyny belgili. Ne ol izdengish, shyǵar­mashylyqpen aınalysatyn adam ekeni belgili bolady, ne ol keritartpa minezdi azamat ekeni aıqyndalady. Osy stereotıp 11 jasta qalyptasady. HIH ǵasyrdyń 70-shi jyldarynyń aıaǵynda, 80-shi jyldarynyń basynda Amerıka Qurama Shtattarynda mektepke deıingi, mektep jasyndaǵy jáne mektepten keıingi bir balaǵa ol azamat bolyp ketkenge deıin memleket jáne jeke ata-analar bóletin qarjy kólemi bir jylǵa 400 myń dollardy quraǵan eken. Iаǵnı, sol 400 myń dollar jumsalǵan kezde ol bala kolledj bitiredi. Mektepke deıingi satylardan ótedi. 12 jyldyq bilim keıin onyń qalyptasýyna óz áserin tıgizedi. Mine, boıyna 400 myń dollar qarjy jumsalyp, bilim alǵan jas kóne tehnıkamen jumys jasamaıdy. Az eńbekaqyǵa qyzmet etpeıdi. Muny amerıkalyq ǵalymdar jaqsy bildi. Boıynda bilimi bar, ózin-ózi syılaıtyn adam bireýdiń aldynda tómendemeıdi. Kerisinshe, ózin syılaıtyn, joǵary eńbekaqy tóleıtin memleketti izdeıdi. Ol óz baqytyn shet elden izdeıdi. – “Baqytyn shet elden izdeıdi” degennen shyǵady. Búginde “Bolashaq” memlekettik baǵdarlamasymen shetelde oqyp júrgen jastar eń aldymen oı kókjıegin bilim nárimen sýsyndatyp, tájirıbelerin baǵyttaýy kerek qoı. Al eger sol jas shetelde qalyp qoısa, buǵan siz qalaı qarar edińiz? – Eger de bizdiń mamandar shetelden óziniń baqytyn taýyp jatsa, sol shetelde kóp qarajat alyp, ony maman retinde sol el syılap jatsa, ol jasty patrıot emes, Otanyn satty degen sózden biz aýlaq bolaıyq. Sebebi, biz ol mamandy syılamaı otyrmyz ǵoı. Ol jas ósýi kerek. Ol jas óz bilimin odan ári arttyrýy kerek. Eger, óziniń týǵan elinde mundaı jaǵdaı jasalmasa, ol erteń bara-bara barynan aıyrylyp qalady ǵoı. Iаǵnı, ol jas sol elde qalyp qoısa, eń áýeli qatelikti ózimizden izdeıik. Biz kóp jaǵdaıda jastardy kinálaımyz. Shyn mánisinde, sol jastardy ósirýge, olardyń boıyndaǵy qabiletterin damytýǵa, eńbegin baǵalaýǵa memleket jaǵdaı jasady ma, jasamady ma? Másele osynda. AQSh birinshi kezekte óz eliniń bilikti azamattaryn syılap, olarǵa jaǵdaı jasaýǵa úlken mán berdi. Sondyqtan, búgingi kúni AQSh-ta shetelden 550 myń stýdent oqıdy. Bul bir ǵana AQSh-ta. Jarty mıllıonnan astam. Sebebi, bul el kóbinese jaqsy mamandardy ózinde alyp qalady. Jaǵdaı jasaıdy. Joǵary eńbekaqy tóleıdi. Búginde kóp adam osy elge qonys aýdaryp, sol elden baqytyn izdep jatyr. Iаǵnı, jańaǵy adam kapıtalyn, adamnyń boıyndaǵy bilimi men qadir-qasıetin syılaıtyn elderge qonys aýdarýda. Bul – qazirgi jahandaný zamanyndaǵy bir zańdylyq, qubylys. Sondyqtan, bul – eldik turǵydan tereń oılanatyn jaǵdaı. – Bilim-biligi joǵary jastyń óz eliniń óndirisine de jańa lep alyp keletini belgili ǵoı. – Árıne. Mysaly, bir jylda AQSh-ta HH ǵasyrdyń 80-90-shy jyldary 4 mln. adam mektep, kolledj, joǵary oqý oryndaryn bitirgen eken. Sol 4 mln. adamdy jylda qabyldaıdy. Ol 4 mln. adamnyń árqaısysyna 4 myń dollar jumsaǵanda, bul el jalpy alǵanda 1 trıllıon 600 mlrd. dollar kóleminde surapyl qarjy jumsaıdy eken. Sol qarjymen bilim alǵan jastar, árıne, óndiriske óz usynystarymen, jańalyǵymen keledi. Ortasyn jańartady. Iаǵnı, urpaq almasady. Sol HH ǵasyrdyń 80-shi jyldary AQSh-ta úlken ózgeris boldy. Jańaǵy jastar kóptegen jumys ornynyń qysqarýyna óz ıdeıalarymen áser etti. Búginde bul elde óndiristegi 4 adamnyń bireýi ǵana zaýyt, fabrıka, qurylysta jumys jasaıdy. Qalǵan bóligi basqa salalarda. Sonyń ishinde jol qurylysy, baılanys, bilim, ǵylym salalarynda, sondaı-aq, meıramhana, qonaq úı sekildi jalpy halyqqa qyzmet kórsetetin salalarda eńbek etedi. Al sol HH ǵasyrdyń 90-jyldarynyń aıaǵy, HHI ǵasyrdyń basynda Máskeýdiń ózinde jaǵdaı kerisinshe boldy. Jumys isteıtin jumyskerlerdiń 70 paıyzy zaýyt, fabrıkada júrdi de, al qalǵan 30 paıyzy ǵylym, bilim, halyqqa qyzmet kórsetý sala­larynda eńbek etti. Álemdik tájirıbeden osyndaı mysaldardy kóptep keltirýge bolady. Al bizde bul jaǵdaıdy kerisinshe jasaý tıimdi ári paıdaly. – Qalaı? – Máselen, AQSh-ta jańa tehnıka men tehno­logııany engize otyryp, zaýyt, fabrıkalarda eńbek etetinder sanyn azaıtý, basqa salalarǵa, ásirese, halyqqa qyzmet kórsetetin salalarǵa kóp mán berý kerek boldy. Qazir mundaı ózgeriske, adam kapıtalyna negizdelgen ekonomıkaǵa biz de ótip jatyrmyz. Biraq, AQSh-tyń úlken bir ereksheligi – onda úsh satyly bilim keńinen qanat jaıǵan. Mektep, kolledj jáne ýnıversıtet. Úsh satyly bilim kezeńiniń 1-shi satysyn bitirgen adam jylyna 16 myń dollar eńbekaqy alady. Al kolledj bitirse, jylyna 27 myń, ýnıversıtet bitirse, 40 myń dollarǵa deıin tabys tabýy múmkin. Iаǵnı, bilimine laıyq eńbekaqy alady. Sondyqtan, bilimi joq adamdarǵa qaraǵanda, bilimdi adam jaqsy ómir súredi. Densaýlyq máselesi bólingen qarjymen emes, emdelgen adamdardyń sanymen ólshenýi tıis – Densaýlyq ekonomıkalyq kategorııaǵa aınaldy ǵoı. Adam kapıtalynyń bir krıterııi de – densaýlyq. El Konstıtýsııasynda “Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń densaýlyǵyn saqtaýǵa quqyǵy bar” dep atap kórsetilgen. Búginde bul salaǵa qanshalyqty nazar aýdarylyp otyr dep aıta alasyz? – Rasymen de, densaýlyq, birinshi kezekte ekonomıkalyq kategorııaǵa aınaldy. Eger, densaýlyǵy joq bolsa, ol adam aqsha taba almaıdy, ekinshiden, densaýlyǵyn álsiretip alsa, oǵan úlken shyǵyn ketedi. Bizdiń elimizde densaýlyq salasyna bólinetin qarjy ishki jalpy ónimniń 2,3 paıyzyn quraıdy. Al Japonııa, Germanııa, Norvegııa, Shveısarııa sekildi asa damyǵan elderde – 6,2 paıyz. Máselen, ózimiz sóz etip otyrǵan AQSh-ty alaıyq. AQSh-ta Obama densaýlyq salasyna bólinetin qarjyny 14 paıyzǵa deıin kóterip otyr. Jalpy, Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń keńesi boıynsha, bul salaǵa bólinetin qarjy ishki jalpy ónimniń 5 paıyzynan kem bolmaýy kerek eken. Al bizdegi densaýlyq saqtaý salasynyń krıterııi qandaı? Bizde kóbine densaýlyq saqtaý salasyna bólinetin qarjyny aıtady. “Byl­tyrǵyǵa qaraǵanda, mynadaı mlrd. teńge artyq bólindi” dep. Shyn mánisinde, álemde densaýlyq máselesi bólingen qarjymen emes, emdelgen adamdardyń sanymen ólshenedi. Máselen, qurt aýrýynyń, sábılerdiń shetineýiniń, analardyń óliminiń azaıýymen. О́kinishke qaraı, bul kórsetkishter boıynsha, bizdiń eldegi halyqtyń jaǵdaıy tómen. HH ǵasyrdyń talabyna saı oqýǵa, eńbek etýge qazaqstandyqtardyń densaýlyǵy saı bolmaı tur. Biz bul máselege endi-endi mán berýdemiz. Múmkindikter de endi týyp jatyr. Sondyqtan, osy ıdeıa, adam kapıtaly tek sán sekildi kezekti uranǵa aınalmaı, elimizdiń, halyqtyń mártebesin kóteretin naqty iske aınalsyn degen tilek bar. – Búginde Amerıka, Eýropa elderin adam ka­pı­talynyń ıeleri dep te aıtýǵa bolady. Bul sol el­derdiń bilim-ǵylym, densaýlyq, ǵylymı-zertteý salalarynyń damýyna da oń áser etti ǵoı. Solaı emes pe? – Solaı desek te bolady. Máselen, Eýropa Amerıkadan HH ǵasyrdyń 90-jyldarynyń basynda kóp dúnıe úırenip, adam kapıtalyna aıryqsha mán berip, tez ósti. Búgin Amerıkanyń deńgeıine jaqyndap keledi. Obamany prezıdent etip saılaýǵa eń aldymen, qarapaıym azamattar úlken úles qosty. Birinshiden, AQSh-ta mysaly, prezıdenttikke, ne bolmasa, depýtattyqqa túsken azamattarǵa qaıyrymdylyq kómek kórsetý qorlary jumys isteıdi. Qanshama mıllıon adam Obamaǵa kómektesti. Onyń násiline qaramastan, qanshama azamat daýys berdi. Demek, adam kapıtaly – qaı jaǵynan da azamattardy belgili bir joǵary satyǵa kóteretin ári ıntellektýaldyq ári adamgershilik deńgeı. 2009 jyly Obama bıýdjetten bilim salasyna qosymsha 149 mlrd. dollar qarjy bóldi. Sonyń basym kópshiligi jańa tehnologııany bilim salasyna engizýge jumsaldy. Densaýlyq saqtaý salasyna 142 mlrd. dollar qarjy bóldi. Sonyń ishinde atalǵan salaǵa aqparattyq tehnologııany engizýge aıryqsha mán berilgen. Al muǵalimder men dárigerlerdiń eńbekaqysyn kóterýge bólinip jatqan qarjy – ol bólek. Máselen, búginde Obama ǵylymı-zertteý salasyna úlken mán berip otyr. Sonyń ishinde energııa kózderin, jeldiń, kúnniń energııasyn paıdalanýǵa úlken qarjy bóldi. “Biz myna daǵdarystan tek qana jańa tehnıka, jańa tehnologııamen, sosyn bilimdi azamattardyń kúshimen ǵana shyǵamyz”, dedi. Jáne solaı shyǵyp kele jatyr. – Keńes zamanynda bul jaǵdaı qalaı bolǵan edi? Sol keńestik kezeńnen qalǵan salqyn bizdegi óndiristiń damý tetikterine keri áserin tıgizip jatqan joq pa? – Mynadaı bir mysal keltireıin. Eki nemis memleketi qosyldy ǵoı. Germanııa Demokra­tııalyq Respýblıkasy (burynǵy sosıalıstik Germanııa) jáne batys Germanııa. Keńes ókimeti zamanynda Germanııa Demokratııalyq Respýb­lıkasynyń tehnıkasy men tehnologııasy sosıalıstik elderdiń ishinde eń joǵary jáne úlgi alarlyqtaı deńgeıde boldy. Keıin eki Germanııa qosylǵanda, batys Germanııanyń mamandary, isker adamdary GDR tehnıkasyn, tehnologııasyn kórgende shashtary tik turdy. Sebebi, biz úlgi tutyp júrgen sol sosıalıstik Germanııa batys Germanııadan 50 jyl artta qalǵan. Ne isteý kerek? Sondyqtan, batys Germanııanyń mamandary: “Bul sosıalıstik Germanııanyń barlyq tehnıkasy men tehnıkasyn metallolomǵa shyǵarý kerek. Al zaýyttar men fabrıkalarynyń tek qańqalaryn ǵana qaldyryp, olardyń ishine jańa tehnologııalardy engizý qajet”, degen toqtamǵa keldi. Sol eki Germanııa birikkennen bastap kúni búginge deıin 500 mlrd. eýrodan artyq ınvestısııa quıyldy. Sosıalıstik Germanııa ekonomıkasyna. Bir ult, bir mádenıet, bir til. Sonyń ózinde batys Germanııanyń deńgeıine jete almaǵan. Al endi sol shyǵys, sosıalıstik Germanııany úlgi etip otyrǵan bizdiń jaǵdaıymyz qandaı bolady? Mine, osydan kelip, bizdiń jaǵdaıymyzdy, tek Qazaqstan ǵana emes, Reseıdiń, basqa da TMD elderiniń jaǵdaıyn kóz aldyńyzǵa elestete berińiz. – О́zimizdegi bardy baǵalamaı, ózimizdi ózimiz kótermeı, eldik múdde údesinen kórinbeıtinimiz belgili. Bul – otandyq kadrlarǵa da baılanysty. Búginde shetelden keletin jumys kúshin otandyq mamandarmen almastyrý máselesi qalaı sheshilýde? – Adam kapıtaly turǵysynan ǵylymǵa, bilimge, bir adamǵa jumsalatyn qarjyny eseptegende biz, árıne, áli de bolsa joǵary deńgeıge kóterile almaı otyrmyz. Tek bilim-ǵylym, jańa tehnologııa salalaryna bólinetin qarjy biz sóz etip otyrǵan Amerıkanyń ishki jalpy óniminiń 26 paıyzyn quraıdy eken. Reseıde bul kórsetkish – 8 paıyz, Qazaqstanda – 6,5 paıyz. Aıta ketý kerek, adam kapıtalyna bólingen qarjy birden kórinbeıdi. Mysaly, ınjener, ınjener-konstrýktor daıyndaý úshin 15-20 jyl kerek eken. Sebebi, áýeli sol ınjener-konstrýktor daıyndaıtyn joǵary oqý ornynyń aqparattyq-tehnologııalyq, materıaldyq bazasyn jasaý kerek. Soǵan sáıkes, ustazdardyń, muǵalimderdiń deńgeıin kóterý kerek. Oqýlyqtar ázirleý kerek. Sosyn baryp ol mamandy daıyndaımyz. Buǵan kóp ýaqyt ketedi. Biz osy tusta kesh qalyp jatqanymyz kórinip tur. Al jaqsy jumysshy maman daıyndaý úshin 5 jyl kerek. 1 jyl oqytsaq, 4 jyl ol tájirıbe jınaýy tıis. Al joǵary bilimdi mamandy daıyndaý úshin 7-8 jyldaı ýaqyt qajet. Sondyqtan, mektepke deıingi daıyndyqtyń orny bólek. Prezıdent N. Nazarbaevtyń bıylǵy jylǵy Joldaýynda aıtylǵandaı, qazir Qazaqstanda ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdarlama júzege asyp jatyr. Soǵan sáıkes, 162 joba iske asady. Oǵan 6,5 trln. teńge qarjy bólinedi. Tek sońǵy 3 jylda 200 myń jańa jumys orny ashylady. Ol tek jumys orny emes, oǵan joǵary deńgeıli ınjenerler, joǵary deńgeıli jumysshylar kerek. Biz ony qaıdan alamyz? Sondyqtan, amal joq, sheteldik jumys kúshine júginemiz. Osydan kelip búginde shetelden alynatyn jumys kúshin ózimizdiń bilimi men áleýeti joǵary mamandarmen almastyrý máselesi ótkir qoıylyp otyr. Sondaı-aq, shetelden aǵylǵan jumys kúshi men elimizdegi mamandardyń arasynda túrli qaıshylyqtar bolatyny da belgili. Sondyqtan elimizdegi ultaralyq kelisim, turaqtylyq úshin de negizinen ózimizdiń mamandarǵa, ásirese, qazaq mamandaryna kóp mán berýimiz kerek. Bilim-ǵylym salasynda yqpaldy ıntellektýaldyq elıta qalyptastyrý qajet – Búginde bilim salasynyń mańaıynda júrgen jandardyń eńbekaqysyn kóterý kerek degen áńgimeler jıi aıtylady. Biraq ta kóp qarjy tólengennen keıin, bul salaǵa jalaqysy joǵary dep darynsyz jastar aǵylyp júrmeı me? – Bilim salasyndaǵy mamandarǵa joǵary eńbekaqy tóleý kerek degen áńgimeniń aıtylyp júrgeni shyndyq. Bul, árıne, quptarlyq jáıt. Sebebi, bilimdi, tájirıbesi mol, talantty, ar-namysy bar muǵalim mektepter men joǵary oqý oryndaryna kelmeıinshe, oqýshylardyń da, stýdentterdiń de bilim deńgeıi joǵary bolmaıtyny belgili jáıt. Árıne, bilim salasy mamandaryn qoldaý ulttyq saıasatqa, ulttyq ustanymǵa aınalsyn deıik. Muǵalimderdiń eńbekaqysyn mektep bolsyn, ýnıversıtet bolsyn ósireıik. Biraq, qaýip bar. Muǵalimderdiń eńbekaqysy mektepte de, joǵary oqý oryndarynda da joǵary dep shynymen de óńkeı talantsyzdar men darynsyzdardyń bilim ordalaryna aǵylyp júrmesine kim kepil? Iаǵnı, munyń ekinshi jaǵy taǵy da bar. Sondyqtan, kóptegen postsosıalıstik keńistiktegi elder, ásirese, Reseı muǵalim mamandyǵyn tańdaýǵa óte zor mán berip otyr. Tipti mynandaı bir pikir aıtylýda: “Muǵalimderdi ǵaryshkerler sekildi shertip-shertip tańdaý kerek”, degen. Sebebi, janaıyn dep turǵan júrekke ot beretin mamandyq sol. Árıne, onyń eńbekaqysy joǵary bolýy kerek. Bul – erekshe mamandyq. Alaıda, biz osy mamandyqtyń qadirin ketirip alǵandaımyz. Sondyqtan, ult mektebi durystalýy kerek. Orta mektep bolsyn, ýnıversıtet bolsyn. Sebebi, barlyq azamattar mektepten shyǵady. – Tek shıkizatqa negizdelgen ekonomıka memleketti alǵa bastyrmaıtyny anyq. Kerisinshe, jańa zamannyń, ıaǵnı jahandaný zamanynyń jetistikterine súıenip, óndiristi órken jaıdyrýdyń, ǵylymı jańalyq ashýdyń, ózimizdegi barǵa ıelik etýdiń, sol arqyly ózge eldiń rynogyna tótep berýdiń mańyzy aıryqsha emes pe? – Ras. Búgingi kúni adamzat mynaý ǵylymı-tehnıkalyq progrestiń damýynyń altynshy belesine shyqty. Ǵylym men jańa tehnologııany engizýde úlken tabystarǵa jetken memleketter – AQSh, Japonııa, Eýroodaqqa kiretin elder, Ońtústik-Shyǵys Azııa. Mysaly, búgin AQSh-ta sońǵy ǵylymı tehnologııamen engizilgen ónimniń úlesi – 36 paıyz, Eýroodaqta – 18 paıyz, Qytaıda –17 paıyz, Japonııada – 16 paıyz, Reseıde – 0,3 paıyz. Bul rette, bizdiń úlgi alatyn elderimiz Reseıden góri damyǵan elder bolýy kerek. Sondyqtan, búgingi kúni HHI ǵasyrdyń alǵashqy 10 jyldyǵyn aıaqtaı otyryp, biz shyn mánisinde, shyndyqqa týra qaraýymyz kerek. Iske bilekti sybanyp kirisetin ýaqyt, kez keldi. Tipti biz progress kóshinen kesh qaldyq. Shıkizatqa negizdegen ekonomıkamen shynymen de biz alǵa bara almaımyz. Shıkizatqa negizdelgen ekonomıka kez kelgen elde de jemqorlyqqa ıtermeleıdi. Belgili bir toptyń baıýyna alyp keledi. Sondyqtan, búginde eldegi bilim-ǵylym salasynda yqpaldy ıntellektýaldyq elıta qalyptastyrý kerek. Ondaı elıta bizdiń elimizde áli qalyptasa qoıǵan joq. Oǵan, árıne, múmkinshilik bar. Orystar aıtady ǵoı: “V poslednıýıý dver poslednego poezda”, dep. Sol sııaqty sońǵy vagonnyń sońǵy esigine sekirip minsek te, áıteýir alǵa umtylýymyz kerek. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Láıla EDILQYZY.