Tórteý túgel bolsa, til tórge ozady

Keshe Úkimet úıinde Premer-Mınıstr Kárim Másimovtiń tóraǵalyǵymen Mádenıet mınıstrligi ázirlegen Tilderdi qoldaný men damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynyń jobasyn talqylaýǵa arnalǵan keńes ótti. Oǵan Parlament depýtattary, Úkimet músheleri, úkimettik emes uıymdardyń, etno-mádenı birlestikterdiń basshylary, belgili ǵalymdar men til janashyrlary qatysty. Til saıasatyna baılanysty 30 eldiń ozyq tájirıbesi zerdelenip, ázirlengen jobaǵa qatysty negizgi baıandamany Mádenıet mınıstri Muhtar Qul-Muhammed jasady. Tili men diliniń dińgegi myǵym el dittegen bıigine shyǵyp jatyr. Sol shyń Qazaq eliniń de ejelden ańsaǵan asqaq muraty. Táýelsizdik rýhyn asqaqtatqan til mártebesin kóterý eshqashan kún tártibinen túsken emes. Ol búgin de eldik másele bolǵandyqtan jan-jaqty ekshelip, saralanyp, tuıyq tusy qaıta tujyrymdalyp, olqylyǵy ońalyp, juqa beti qoń alyp, mem­lekettiń eń basty qundy­lyq­ta­ry­nyń biri retinde aıryqsha már­te­bege ıe bolýda. Tilderdi qoldaný men damytýdyń 2011-2020 jyl­dar­ǵa arnalǵan memlekettik baǵ­darlamasy jobasynyń ázirlenýi sonyń jarqyn bir mysalyndaı kórindi. Mádenıet mınıstri Muh­tar Qul-Muhammedtiń “Til – kez kelgen ulttyń bolmys-bitimin daralaıtyn qubylys” dep áýelgi sózin tildiń tireginen, ózeginen órbitýi onyń bir kúndik másele emestigin, kerisinshe ol týraly oılar ulttyń kemeldenýimen, qaı jaǵynan da keregesin keńeıte tú­sýimen tyǵyz baılanysty eken­di­gin aıqyn baǵamdatqan. “AQSh Kongresiniń kitaphanasy halyq­ara­lyq ISO-639 standarty boı­yn­sha dál qazirgi ýaqytta dúnıe­júzinde 7048 til baryn anyqtaǵan. Zertteýshilerdiń paıymdaýynsha, árbir eki apta saıyn jer betinde bir til joıylyp otyrady eken. Devıd Harıssonnyń “Tilder qalaı óledi?” atty kitabynda jer betindegi ósimdikterdiń 8 paıyzy, sút qorektilerdiń 18 paıyzy, al til­­derdiń 40 paıyzy joıylý qaý­pinde ekendigin atap kórsetken” dedi ol. Til qubylysyn zerttep júrgen ǵalymdardyń nebári aldaǵy 100 jyldyń ishinde qazirgi tilderdiń 3 myńnan astamy bir­jo­lata kelmeske ketedi degen pikirin alǵa tartty. Árıne, mundaı jaǵ­daıda sol tilmen birge ony ja­ratqan ult ta óziniń bastapqy boıaýyn joǵaltyp, birte-birte adamzat tarıhy sahnasynan ornyn bosatary shyndyq jáıt. Al til, barsha qazaqstan­dyq­tar­dyń memlekettik tili – qazaq tili rýhanııatymyzdyń, ulttyq bol­my­symyzdyń, memleket­ti­ligi­miz­diń, táýelsizdigimizdiń basty tiregi desek, memlekettik baǵdarlama jobasy eń áýeli memlekettik tildi on jyl merzimde jan-jaqty damytýdyń negizgi baǵyt-baǵdaryn aıqyndaýǵa arnalǵany aıtyldy. Bul baǵdarlama jobasynyń basty ereksheligi – ony ázirleý ba­ry­synda 30-dan astam sheteldiń til saıasatyn quqyqtyq retteý táji­rı­besi zerdelenipti. Osynaý aýqym­dy istiń basy-qasynda únemi Memleket basshysy Nur­sul­tan Nazarbaevtyń óziniń júrýi jurtty únemi jaryq úmitke jete­leıdi. El Prezıdentiniń “Biz barsha qazaqstandyqtardy birik­tirý­diń basty faktory bolyp ta­bylatyn qazaq tiliniń odan ári damýy úshin barlyq kúsh-jige­rimizdi salýymyz kerek... Sony­men birge elimizde turatyn barlyq halyqtar ókilderiniń ana tilinde erkin sóıleı, oqı alýyna, ony damytýǵa qolaıly jaǵdaı týdyrýymyz qajet” dep atap kór­setkenindeı, bul joba osy ýa­qyt­qa deıin qordalanǵan qomaqty isterdi júzege asyrýdyń baǵyt-baı­lamy retinde baǵalanatyn bir­den bir qujat retinde usynyldy. Rasymen de, ótken jyldar be­der­leri kóp oı salarlyq nátı­je­lerge toly. Máselen, memlekettik tildi oqytý ınfraqurylymy eleýli túrde keńeıgenin aıtpaı ketýge bolmaıdy. Mundaıda sonaý 1989-1990 oqý jylyndaǵy Qazaq­stan mektepteriniń hal-ahýaly eriksiz eske túsedi. Onda qazaq mektepterinde 910 myń oqýshy oqysa, al bıylǵy jyly bul kór­setkish 1,5 mıllıonnan asyp tús­keni mysalǵa alyndy. Táýelsizdik jyldarynda myńǵa jýyq qazaq mektebiniń ashylýy bul jolda aıtarlyqtaı nátıjege qol jetip jatqanyn aıǵaqtaıdy. Sondaı-aq is qaǵazdaryn memlekettik tilde júrgizý úderisi sońǵy ýaqytta kóńil kónshiterlik kórsetkishke jetipti. Memlekettik organdarda qazaq tilindegi qujattardyń úles salmaǵy shamamen 67 paıyzdy quraıtyny osy oıdy rastaı túsedi. Al mem­le­ket­tik tilde oqytýdyń ádistemelik ba­zasy týraly aıtqanda, kóp deń­geıli oqý-ádistemelik keshender, taralymy mıllıon danaǵa jýyq sózdikter, jalpy taralymy 260 myń dana eki jáne úsh tildegi segiz salalyq sózdiktiń jaryq kórgeni­nen til máselesinde kejegeniń keri tartylýynan góri kemeniń alǵa oza túskeni baıqalady. Memlekettik tildi meńgerý úderisine jańa aqpa­rattyq tehnologııalardy engizý maq­satynda ınternet-portal qu­ry­lyp, olar turaqty túrde jańar­tylyp otyratynyn tilge tıek etken mınıstr 20-dan astam servıs túri, álemniń 50 elinen belsendi paıdalanýshylar aýdıtorııasy bar­lyǵyn aıtty. Memlekettik tildiń kommýnıkatıvtik qyzmetiniń ny­ǵaıýyna baılanysty oı qozǵalǵan­da, memlekettik BAQ kontentinde qazaq tilindegi habarlardyń kólemi 70 paıyzdan asyp, 2750 BAQ basylymdarynyń 68 paıyzy búginde tolyq nemese ishinara qazaq tilinde shyǵyp jatqany mysalǵa alyndy. Qazaqstandy mekendeıtin túrli etnostardyń tilderin qorǵaý máselesi de shet qalmaǵan. Máse­len, jalpy bilim beretin 7576 mek­tep­tiń 1398-i orys tilinde, 62-si ózbek tilinde, 14-i uıǵyr tilinde, 2-i tájik tilinde oqytsa, 2089-y ara­las mektepter eken. Al 2003 mektep jasyna deıingi balalar mekemesiniń 260-y orys tilinde, 2-i ózbek tilin­de oqytyp, 801 aralas oqý oryn­da­rynyń bolýy ózge ult ókilde­ri­niń rýhanı qundylyqtaryn qor­ǵaý­da Qazaq eli eshbir elde joq ozyq úlgini usynyp otyrǵanyn kórse­te­di.  Etnomádenı birlestikterdiń 190 jek­senbilik mektepterinde 30 et­nos­tyq toptyń ana tili oqytylsa, qazaqstandyq 50 teatrdyń 9-y ara­las, 15-i orys tilinde, sondaı-aq 1 káris, 1 nemis, 1 ózbek jáne 1 uıǵyr teatry kórermenin ónermen uıytyp júr. Árıne, bul jerde de sońǵy ýaqyttary qazaq tilindegi mektepter sanynyń kúrt artqanyn aıtpaı ketýge bolmaıdy. Qazaq mektepteriniń sany 3811-ge jet­ken. Osy máseleler ortaǵa salyna kele shetelde turatyn otandas­tarmen mádenı baılanystardy damytý men nyǵaıtý jaıy da umyt qalǵan joq. Aldaǵy 2011-2020 jyldardaǵy til saıasatyn júrgizýdiń oı-qısyny elimizdegi qoǵamdyq saıası ahýaldyń turaqtylyǵyna eleýli qaýip-qater ákelýi múmkin birqatar problema­lyq máselelerdiń de bar ekendigi ashyq aıtyldy. Mınıstr eń aldy­men, bul qoǵamdaǵy memlekettik tildi meńgerý deńgeıiniń árkelki­li­ginen ekenin eskertti. Ekinshiden, eldiń qoǵamdyq saıası ómirine mem­lekettik tildiń áli de bolsa baıaý en­gizilýi, úshinshiden, til mádenıetiniń tómendigi, tórtinshiden, shetel til­derin meńgerý qarqynynyń baıaý­ly­ǵy sebep bolyp otyrǵanyn qa­dap-qadap kórsetti. Baǵdarlama jobasy osy problemalardy júıeli túrde sheshýge baǵyttalǵan dedi. Memlekettik baǵdarlamanyń basty strategııalyq maqsaty – Qazaq­stan­da turatyn barlyq etnostar­dyń tilin saqtaı otyryp, ult birligin nyǵaıtýdyń mańyzdy fak­to­ry retinde sanalatyn memle­ket­tik tildi balabaqsha, mektep, joǵary oqý oryndary, memlekettik qyzmet jáne qoǵamdyq saıası, áleýmettik kásipkerlik salasynyń barlyǵynda batyl qoldanysqa engizip, qazaq­stan­dyqtyń ómirlik qajetine aı­naldyrý ekenin jáne alda turǵan tórt negizgi maqsatty alǵa tartty. Onyń birinshisi – memlekettik til – ult birliginiń basty faktory degen tujyrym, ekinshisi – mem­lekettik tildi keńinen qoldanýdy kópshilikke taratý qajettigi. Úshin­shisi – damyǵan til mádenıeti – zııaly ulttyń basty kúsh-qýaty dep túıindelse, tórtinshisi – Qazaqstan lıngvıstıkalyq kapıtalyn damytý jaıy. Mádenıet mınıstri birinshi maqsat boıynsha Qazaqstannyń barsha azamattarynyń memlekettik tildi meńgerý júıesin qurý jónin­degi jumysty uıymdastyrý kózde­le­tinin tujyrymdaı kelip, bul júıe­niń arqaýy úsh negizgi kompo­nent­ten turatynyn, olar – ádis­na­ma, ınfraqurylym jáne basqarý tetikteri ekenin jetkizdi. Sodan keıin ádisnamany ázirleýdiń maq­sat-múddesin tarazylady. Munyń ózi memlekettik tildi meńgerý men ony oqytýdyń biryńǵaı standart­taryn engizýdi kózdeıtinin aıtty. Bul jer­de erekshe kóńil aýdartatyn másele – usynylyp otyrǵan alty deńgeılik til meńgerý júıesi no­baıy­nyń pıramıda tárizdes bolyp kelýi. Pıramıdanyń eń tómengi tabanyndaǵy A1-A2 deńgeıleri boı­ynsha tildi qarapaıym dárejede meń­gerý kózdelgen. V1-V2 deńgeı­leri adamdardyń tildi óz betterinshe sóılesetindeı dárejede meńgerýin talap etedi. S1-S2 deńgeıleri mem­le­kettik tildi iskerlik deńgeıde, ıaǵnı emin-erkin, jatyq meńgerýge baǵyttalǵany ortaǵa salyndy. Tildi úıretýdiń mundaı tyń jobasy aýqym­dy istiń aıaqsyz qalmaı­ty­nyn ańǵartatyndaı. Al endi oqy­tý­dyń mundaı standartty túri mek­tepke deıingi, mekteptegi, joǵary, joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý júıesine endirý máselesi óz aldyna bólek áńgime. Baǵdarlama jobasynyń basty ereksheligi de osynda. О́ıtkeni ol árbir Qazaq­stan azamatynyń bilim alýy ba­ry­synda júzege asyrylýy tıis shara bolyp qalady. A1-A2 deńgeılerin balabaqshada jáne bastaýysh mek­tep­te oqyǵan kezde, V1-V2 deńgeı­le­rin mekteptiń orta jáne joǵary synyptarynda oqyp júrgende, al S1-S2 deńgeılerin joǵary oqý ornynda jáne joǵary oqý ornynan keıin­gi bilim alý barysynda qol jetkizý múmkindigi paryqtaldy. Bul baǵyttaǵy taǵy bir kóńil aýdarýǵa tıisti másele, qazaq tilinde oqytatyn bilim berý mekemeleri jelisin keńeıtý jáne qazaq tili oqytýshylary men mamandaryn daıarlaý jáne olardyń biliktiligin arttyrý jónindegi jumysty uıym­dastyrý ekeni nazardan tys qal­ma­dy.  Bul oraıda qolǵa alynar qor­da­ly ister qomaqty kórinedi. Má­selen, ádisnamalyq jáne uıym­das­tyrý turǵysynan mamandardy joǵary sapaly deńgeıde oqytýdyń múmkindigi bar ǵylymı-bilim berý ortalyqtary­nyń sany az bolýyna baılanysty bilim berýdiń qa­shyq­tan oqytý ny­sandaryn keńinen engizý arqyly osy tuıyqtan shyǵý kózdelýde. Bul mindet tutasymen qazaqstandyqtardyń jas býynyna arnalǵan, olar memlekettik tildi balabaqsha – mektep – joǵary oqý oryndarynda úzdiksiz oqý arqyly úı­renetin bolady. Osy maqsat sheń­berinde qazaq tilin úırený ne­gi­zi Qazaqstandaǵy barlyq ba­la­baqsha júıesinde bastalyp, tildik ózge­sheligine qaramastan barlyq qazaq, orys jáne ulttyq mektep­ter­de jáne barlyq joǵary oqý oryndarynda jalǵasatyn bolady. Qazaq tili 12 jyldyq bilim berý júıesimen bir mezgilde UBT júıe­sine engizilip, barlyq joǵary oqý oryndarynda belgili bir pánder tek qazaq tilinde oqytylady, máselen “Qazaqstan tarıhy” qazaq tilinde júredi, dedi mınıstr. Qazaq tilin oqytý ortalyqtary­nyń arnaıy akkredıtasııadan ótýi sóz boldy. Bul oraıda shtatynda dırektor men býhgalter ǵana bar jeke tulǵanyń dempıng arqyly qazaq tilin oqytýǵa arnalǵan ten­der­di utyp alatyn kezderi az bol­maıtynyna qynjyldy. Mundaı birer muǵalimdi jaldap, oqýdy qa­laı bolsa solaı ótkizetin, sony­sy­men memlekettik tildi meńgerý ıdeıasyna ólsheýsiz nuqsan keltire­tin keleńsiz jáıtterdi boldyr­maý­dyń alǵysharttary qarastyryldy. Akkredıtasııalaý osy máseleni tú­begeıli sheshýdiń bir joly bolmaq. Sondaı-aq Synaq-biliktilik orta­lyq­tary jelisin qurý kózdelip otyr­ǵany aıtyldy. Maqsatqa qol jetkizýdegi úshinshi mindetti baǵyt memlekettik tildi oqytý prosesin yntalandyrý júıesin qurý ekeni málim etildi. Máselen, Qaztesttiń negizinde úırenýshilerdiń bilim deńgeıin baqylaý men olardy materıaldyq jaǵynan kótermeleý júıesin engizý kózdelýde. Sonymen birge bilim berýdiń barlyq saty­la­rynda memlekettik tildi bilý deń­geıin baǵalaý jáne baqylaý júıesin engizý, barlyq múddeli adamdarǵa tegin kýrstar uıymdastyrý, dıstan­sııa­lyq oqytý júıesin engizý, jeke bıznes ókilderin áriptestikke tartý arqyly qazaq tilin oqyp úırenýge keńinen memlekettik qoldaý kórsetý kózdelip otyrǵany baıandaldy. Ekinshi maqsatty iske asyrý úshin memlekettik tildi qoldanýdyń abyroı-bedelin kóterý, oǵan degen qajettilik pen suranysty keńeıtý taǵy bir aýqymdy mindet sanalady. Rasyn aıtý kerek, búginde óz tilin­de sóıleýge namystanatyn jastar jıi ushyrasady. Qazaqsha sóılegen adamdy artta qalǵan,  kertartpa, es­kilikti kókseýshi, mádenıetten jurdaı, kóneniń kópshigin súıret­ken jandaı jıyrylatyndar az emes. Osynyń bári óz tamyrynan úzile jazdap qalǵan keshegi nem­ket­tilik kesiriniń zardaptary. Baǵ­dar­lama jobasynda osy máselege aıryqsha kóńil bólinip otyr. Kún­delikti ómirde qazaq tilinde sóılesý mádenıettilik pen zııalylyqtyń dárejesi sanalyp, ásirese jastar­dyń ortasynda sánge, kerek deseńiz ultty syılaý, ata-baba tiline qam­qorlyq kórsetý jáne qazaq patrıo­tızmi­niń shynaıy kórinisine aı­nalý­ǵa tıis. Memlekettik tilde sóı­leıtin adamnyń bedeldi beınesin qalyptastyrý, memlekettik tildi ár­bir otbasy dástúri retinde kóp­shi­likke tanytý, saıası jáne PR tehnologııalar arqyly qoǵamdyq sanada qazaq tilin bilýshilerdiń artyqshylyqtaryn myqtap ornyq­tyrý mindetterin iske asyrý qajet, dedi Mádenıet mınıstri Muhtar Qul-Muhammed bul oıdy tııanaqtaı kelip.  BAQ-tyń bul baǵyttaǵy qyzmeti barynsha shıratyla túsetini aıqyn boldy. Sandyq teledıdarǵa kóshý barysynda mem­lekettik tilde habar taratatyn tele jáne radıo arnalaryn ashý arqyly tildik ortany qalyptastyrýda BAQ-tyń orny bólek bolmaq. Onlaın nusqalaryn ornalastyrý arqyly qazaq tildi BAQ-tarǵa júıe­li qoldaý kórsetý, qazaq tilin­degi ınternet resýrstardy memle­kettik qoldaý júıesin qurýdyń mańyzy zor ekendigi atap ótildi. BAQ qyzmetkerleri qoǵamdaǵy til mádenıetiniń qalyptasýyna tikeleı yqpal etetin adamdar retinde kór­setildi. Memlekettik tildi jalpy ǵylym, zań jáne jańa tehnologııa­lar tili retinde damytýdy qolǵa alyp qana qoımaı, sondaı-aq halyq­aralyq qatynas, demalý jáne oıyn-saýyq salasynda qoldanýdy keńeıtý maqsaty aıryqsha mánge ıe boldy. Úshinshi maqsat boıynsha oıyn taratyp aıtqan mınıstr termıno­lo­gııa men onomastıka salasyndaǵy atqarylatyn isterge toqtaldy. Ol arqyly qazaq tiliniń leksıkalyq qoryn odan ári jetildirý kózdel­mek, ataýlar berý úderisiniń ashyq­ty­ǵyn qamtamasyz etpek. Termı­no­logııalyq  komıssııanyń quramyn jańartý, mártebesin kóterý, ter­mı­no­logııalyq sózdikti Úkimet qaýly­symen bekitý, jer-sý ataýlaryn óz­gertýmen aınalysatyn onomastıka komıssııasynyń jumysyn retteý sııaqty birtalaı mindet alǵa tar­tyl­dy. Osy arada Pýshkın shyǵar­malaryna qatysty mynadaı bir mysaldyń kópke úlken oı salǵany sezildi. Kezinde orystyń uly aqy­ny shyǵarmalarynda 26 myń sózdi paıdalanypty. Al HVIII ǵasyrda jaryq kórgen “Slovar akademıı Rossııskoı” sózdiginde nebári 40 myń sóz bolǵan. 1949 jyly jaryq kórgen sózdikte 50 myń sóz bolsa, 1994 jylǵy basylymda ol 75 myń­ǵa jetipti. 1948-1965 jyldarǵy 17 tom­dyqta 120 myń orys sózi tir­kel­se, osy sózdiktiń sońǵy basy­ly­mynda sózder 180 myńǵa kóbeıgen. Termın sózderdiń arqasynda orys tili orasan dárejege jetkenin alǵa tarta otyryp mınıstr qazaq tiliniń termındik qoryn qalyptastyrýda biz de osy baǵytty ustanýymyz kerek dedi. Jaǵymdy jańalyq jarııa etil­di. Buıyrtsa, keler jyly osy baǵ­darlama boıynsha 15 tomdyq qazaq tiliniń túsindirme sózdigi qolymyzǵa tolyq tıip qalýy múmkin. Onda qazaq ádebı tilindegi 150 myń sóz qamtylypty. Qazaq tiliniń orfo­gra­fııalyq sózdigi Memlekettik termınologııa komıssııasy maqul­daýy­men, Úkimet qaýlysymen basy­lyp shyqsa, ol oqýshylar eńbegin baǵalaýda ketip júrgen keıbir ke­leńsizdikterdi boldyrmas edi dep tujyrym jasaldy. Keler jylǵy taǵy bir jetistikke baǵalanar eńbek – qazaq tiliniń 30 tomdyq salalyq termınologııalyq sózdigi bolmaq. Osy máselege oraı mınıstr Úkimet basshysy Kárim Másimovten ter­mı­nologııa komıssııasynyń márte­be­sin úkimettik deńgeıge kóterýdi, salalyq termınologııalyq sózdik­ter­di shyǵarý jobasyna qoldaý kórsetýin surady. Tórtinshi maqsat orys jáne shetel tilderin oqytý máselesine arnaldy. Mınıstr Abaı atamyzdyń sózin mysalǵa keltirdi. Shetel tilderin, aǵylshyn tilin úırený búgingi kúnniń basty talaby ekeni aıtyldy. Baǵdarlamany úsh kezeń boıynsha júzege asyrý kózdeldi. Birinshi, 2011-2013 jyldary qa­jet­ti normatıvtik-quqyqtyq bazany, onyń ishinde “Memlekettik til týraly” Zańnyń jobasyn ázirleý jáne memlekettik tildi meńgerý má­selesi boıynsha min­detti talaptar qoıylatyn mamandyq­tardyń tizbe­sin engizý jáne baǵdar­lamany jú­zege asyrýdy qolǵa alý boljansa, ekinshi kezeńde uıym­dastyrýshylyq jáne ádisnamalyq jumys keshenin uıymdastyrý kóz­delgen. Úshinshi kezeńde is-sharalar tıimdiliginiń monıtorıngi men baǵdarlama ındı­katorlaryn baqylaý arqyly qol jetken nátıjelerdi memleket ómiriniń barlyq sala­sy­na berik ornyqtyrý júzege asyryl­maq, deı kelip baıandamashy, eger qol­ǵa alǵan jumystar nátıjeli júzege asatyn bolsa, memlekettik tildi meńgergen qazaqstandyqtardyń sany 60 paıyz­dan 95 paıyzǵa deıin óseti­nine sendirdi. Sóz sońynda mı­nıstr saraptamashy qoǵamdastyqty jáne belsendi azamattyq ustanymy bar barlyq qazaqstandyqtardy usynyl­ǵan jobany talqylaýǵa qatysýǵa shaqyrdy. Qoǵamdyq talqylaý osy keńeste qyzý bastalyp ta ketti. Áýelgi sózdi qa­raǵandylyq balabaqsha qyzmet­ke­ri Raıhan Aýǵalıeva aldy. Ol baǵdarlamanyń eń basty ereksheligi – qazaq tiliniń qoldanys aıasyn keńeıtýde úzdiksiz bilim berý mode­liniń mektepke deıingi bilim berý júıesinen bastaý alýyna toqtala kelip, osy baǵytta balabaqsha tár­bıe­shileriniń de biliktiligin arttyrý men oqytý is-sharalary jospary­nan tys qalyp qoımasa eken degen tilegin jetkizdi. Balalarǵa arnalǵan memlekettik tilde habar taratatyn teleradıo arnalaryn ashý kerek dedi. BAQ-ta balalar men jas­tar­dyń memlekettik tildegi medıalyq kontentin keńeıtýge nazar aýdarý kerektigine toqtaldy. Qazaq teatr­lary­nyń repertýarlaryn balalar men jasóspirimder aýdıtorııasyna beıimdeýge kóńil bólinse degen oıyn jetkizdi. Etnotýrıstik is-sha­ralardy uıymdastyrǵanda memle­ket­tik tildiń kúsh-qýatyn paıda­la­nýdy jandandyrý maqsatyn alǵa tartty. Til bilý ár adamnyń óz besi­ginen bastalady, sondyqtan ony otbasy qundylyǵy retinde baǵalaý kerek dep baǵamdady. Asta­nalyq muǵalim Qýanyshgúl Dúı­se­no­va: “Men osy baǵdarlamanyń mektepke baılanysty tusyn, mek­tep­tegi memlekettik tildi damy­tý­dyń jaı-japsaryn tolyǵymen oqyp shyqtym. Úzdiksiz bilim berý modeli arqyly qazaq tilin oqytý júıesin ázirleý, engizý jáne oǵan qol jetkizý joldary naqty kórse­tilgen. Sondyqtan men mektepke deıingi, orta, arnaıy orta, joǵary, joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý oryndarynda oqytýdy durys dep sanaımyn. Balabaqshadan bas­tap joǵary oqý ornyna deıingi til úıretý júıesi munda tolyq qam­tylǵan” dese, fılologııa ǵylym­darynyń doktory, professor Myrzataı Serǵalıev qazaq tiliniń qazirgi janaıqaıyn sóz ete kelip, baǵdarlama jobasyn tolyǵymen qoldaıtynyn aıtty. Memlekettik tildi úıretýde batyl talap qoıý jaǵy kemshin soǵyp jatatynyn jetkizdi. Qorǵanys mınıstrliginiń qyzmetkeri Oleg Kýzın mınıstr­likte memlekettik tildi damytý boıynsha birshama jumystar júıeli atqarylǵanyn, qyzmetshiler men áskerı bólimshelerde memlekettik tildi úıretý sabaqtary udaıy ótip turatynyn, qazirgi tańda barlyq qujattar, is qaǵazdary memlekettik tilde oryndalyp jatqanyn málim­deı kelip, baǵdarlama jobasyndaǵy memlekettik tildi úzdiksiz oqytý úderisine erekshe toqtaldy. Jas azamattardyń ásker qataryna qazaq tilin jetik bilip kelgeni til oqytý máselelerin birshama jeńildetedi, sol sebepti balabaqshadan jumys ornyna deıingi maqsattar júıeli júzege asyrylýy tıis, dedi. Tótenshe jaǵdaılar jónindegi mı­nıs­trliktiń qyzmetkeri Lıýbov Sha­poshnıkova qazaq tilinde qazaq­tardan qalyspaı sóılep, memle­ket­tik tildiń múddesin qorǵady. Ol “Mem­lekettik til – ulttyq birlik­tiń basty faktory” maqsatyna oraı oılaryn ortaǵa saldy. El­ba­synyń: “Qazaq tili úsh tildiń bireýi bolyp qalmaıdy. Úsh tildiń birin­shisi, negizgisi, bastysy, mańyzdysy bola beredi. Qazaq tili – Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik tili”, degen sózin múltiksiz jetkizip, baǵ­darlamadaǵy memlekettik tilge ba­sym­dyq berilýin quptady. Tele­jýr­nalıst Oksana Loskýtovaǵa sóz ke­zegi tıgende múdirmeı aǵyla jó­nel­di. Ol memlekettik tilde habar taratatyn teleradıo arnalaryn qurý kerektigine qosyldy. “Bul osydan 3-4 jyl buryn qoıylǵan másele edi. Alaıda, endi ǵana eko­no­mıkalyq, ǵylymı-tehnologııa­lyq máseleleri rettelip, osy she­shimge baǵdarlama aıasynda qol jetkiziledi degen senimdemiz”, dedi. Balalarǵa arnalǵan mýltıplı­ka­sııa­lyq fılmderdiń, basqa da bar­lyq jastaǵy azamattar sanatyna arnalǵan túpnusqalyq telebaǵdar­la­malardyń jańa úlgilerin jasaý jónindegi jumystar qarastyrylǵa­nyn quptady. Telejúrgizýshilerge qoıylatyn talaptyń engizilgendigin durys dep sanady. Qazaq tilinde ınternet-saıttardyń jumysyn jandandyrý qajettigin aıtty. Fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Sherýbaı Qur­manbaıuly kóptegen elderdiń mem­lekettik tilderiniń qyzmet etýiniń ózindik tarıhy, ózine tán erekshe­lik­teri barlyǵyn, ol ár eldiń ult­tyq quramy men ishki saıası jaǵ­daıyna, geografııalyq ornalasýy­na, ekonomıkalyq damýyna, t.b. sebepterge baılanysty ekenin  tilge tıek ete kelip, tildik jospar­laý turǵysyna mán berdi. Osy jos­parlaýdyń memlekettik baǵdarlama jobasynan kórinis taýyp otyr­ǵa­nyn aıtty. Muny on jyl merzim­degi til saıasatyn júzege asyratyn tildik josparlaýy dep baǵalady. Baǵ­darlamanyń basty baǵyty re­tinde úzdiksiz bilim berý modeli arqyly qazaq tilin oqytý júıesi qarastyrylǵan dedi. Memlekettik tildi úıretetin ortalyqtardyń kóp­shiliginiń basshylary til maman­dary, ádisker ǵalymdar men bilikti oqytýshylar emes, basqa salanyń ma­mandary ekenin synǵa aldy. Qa­zaq tildi ǵylymı kadrlar daıarlaý qajettigin aıtty. “Sońǵy 10-15 jyl kóleminde tehnıka, medısına sııaqty ǵylym salalary boıynsha qazaq tilinde qorǵalǵan  dısserta­sııalar 7-8 paıyzdan aspaıdy. Al fızıka, matematıka ǵylymdary boıynsha 2006-2008 jyldar aralyǵynda birde-bir dıssertasııa qorǵalmaǵan. Sonda bul salalardyń qazaq tildi mamandaryn kim daıyn­daıdy, oqýlyqtaryn kim jazyp, dáristerdi kim oqıdy?” dep ótkir má­selege oıysty. Til bilimi ınstı­týty dırektorynyń: “Is qaǵaz­daryn memlekettik tilde júrgizý kólemi 60-70 paıyzǵa jetti deý – ózimizdi ózimiz aldaý. О́ıtkeni, bul kórsetkishti aýdarmashylar jasap otyrǵanyn bárimiz de bilemiz”, degeni jınalǵan jurtshylyqtyń tarapynan qol soǵa qýattaldy. AQSh-taǵy Indıana ýnıver­sı­teti­niń professory Ýılıam Fıer­man­dy qazaqsha sýdyrata jóneledi degenge kim senedi?! Biraq, muhıt asyp kelgen qonaq áńgimesin sonaý 1989 jylǵy Til týraly alǵashqy zań qabyldanǵan kezden bastady. Jergilikti turǵyndardyń úles sal­maǵy az О́skemen, Pavlodar, Qara­ǵandy oblystarynda memlekettik baǵdarlamaǵa sáıkes is qaǵazdaryn qazaq tilinde júrgizý jaıyn sóz etti. “Toqsanynshy jyldardyń ba­synda qazaq tiliniń mártebesin kóterýde úmit pen qorqynysh basym bolatyn. Endi Qazaqstan kelesi onjyldyqqa arnalǵan jańa baǵdarlamany qabyldaǵaly otyr. Baǵdarlama jobasyn muqııat oqyp shyqtym, óz basym ony qoldaı­myn”, – deı kelip qazaq tilin Qa­zaq­stan halqyn biriktirýshi negizgi faktorlardyń biri retinde baǵa­laı­tynyn jetkizdi. Bul qaǵıda memle­kettik negizgi saıası qujattarynda aıqyndalǵanyn biletin sheteldik ǵalym qazaq tili oqý baǵdarlama­lary­na sáıkes júıeli oqytylsa, bul is nátıjeli bolmaǵyna esh kúmán keltirmeıtinin aıtty. Baz bireýler bul baǵdarlamany ysyrap­shyl­dyq, aqshany bosqa jumsaý deýi de múmkin. Ondaı pikirlermen kelise almaımyn. Qazaq tili aýyl tili ǵana emes, óz kezinde keń dalada kóship-qonǵan halyqtan qalǵan qazyna ekendigin barshaǵa, ásirese ony sanalary tez qabyldaıtyn ba­lalarǵa uǵyndyrý kerek. Qazaqstan azamattary qazaq tiliniń qazirgi qalalyq órkenıetke qyzmet jasaı alatynyn, táýelsiz Qazaqstanda qazaq tiliniń barlyq el azamattary­nyń ıgiligi ekenin túsinýi qajet dep oı túıindedi. Belgili qoǵam qaı­rat­keri Amangeldi Aıtaly baǵdarlama jobasymen tanysyp shyqqanyn aıta kelip, etnopsıhologııada tildiń ómirsheńdigi degen uǵym bar ekenin, qazaq tiline osy turǵydan qara­ǵan­da usynylyp otyrǵan baǵdarlama jobasynyń aıtarlyqtaı ról atqaratynyn, alaıda munyń áli de bolsa quqyqtyq-áleýmettik jaǵy­nan tolyqtyra túsetin tustary barlyǵyna toqtaldy. Eger barlyq qa­zaq bir-birimen qazaq tilinde sóılesse, búgin dál munsha til qıyn­dyǵyna tap bolmas edik deı kelip, memlekettik qyzmetke aldaǵy ýaqytta tildi jaqsy biletin adam­dardy tartý kerek degen usynys bildirdi. Tereń oılarymen tanymal fılosoftyń Abaı atamyzdyń orys tili týraly aıtqanyn pragmatı­kalyq turǵydan túsiný qajettigin dáleldeýi erekshe kókeıge qondy. “Eger sol zamanda qazaq Anglııaǵa bodan bolsa, Abaı aǵylshyn tilin úırenýge shaqyrar edi”, dedi ǵalym. Sonymen birge A.Aıtaly qazaq tiliniń qazirgi máseleleriniń eń bas­tysy – qajettilik qa­lyptasty­ryl­maý­ynda ekenin de ádemi aıtyp ótti. Tildi oqyp-úırenýge kirisken adamdardyń ózi osy tildiń ózine shyn máninde qajet bolatyndy­ǵy­na tolyq sene bermeıdi. Aıtalyq, bizdiń aramyz­da aǵylshyn tilin ıgerýshiler sany jyldan jylǵa ar­typ keledi deımiz. Ras. Nege? Aǵylshyn tilin úırený jóninde birde-bir qaýly qabyldanǵan emes. Taǵy da bıýdjetten bir teńge de bólingen emes. Sonda ne úshin talaı kýrstar ashylyp, jurt óz aqsha­syna til úırenip jatyr? О́ıtkeni jurt aǵylshyn tiliniń ózine, óz ómirine kerek ekenin bilip otyr, keleshekte qajettigine senip otyr. Qazaq tilin bilý shyn qajettilikke aınalǵan jaǵdaıda bul máseleniń kóptegen túıinderi ózinen ózi tarqatylyp júre beretinine tipti de kúmán keltire almaımyz. Parlament Májilisiniń depý­taty Ýálıhan Qalıjan: “Tilderdi qoldaný men damytýdyń 2001-2010 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy­nyń merzimi bıylǵy jyly aıaq­tala­dy, bul baǵdarlama boıynsha kóp ju­mys atqaryldy. Igerilmegen problemalar da barshylyq. Qazaq­standa qazir tildik ortanyń anaǵur­lym qazaqylan­ǵa­nyn kóre otyryp, bul baǵdarlama óziniń negizgi mindetin birshama oryndady dep esepteımin” deı ke­lip, qazaq tilinde sóıleýshi­ler­diń utymdy beınesin qalyptas­tyrýda BAQ-tyń orny erekshe ekenine toqtaldy. Baǵdarlamada kórsetilgen til mádenıetin jetildirý talabyna buqaralyq aqparat qural­dary da úles qosa alady. Maǵan ási­rese tildi úırený úshin arnaıy stan­dart teh­nologııa engiziletini qatty una­dy. Aldymen tildi úırenýge talap etkenderdiń deńgeıin anyqtaý ke­rek. Sol anyqtalǵan deńgeı boı­yn­sha sabaqtyń jiktemeleri men úırený merzimi belgilenedi. Muny da bir mańyzdy qadam dep esep­teımin, dedi. Kórnekti aqyn Muhtar Shahanov tildiń gendik, urpaqtan urpaqqa jal­ǵasyp taraıtyn túp tamyrynan oı qozǵap, adamnyń óz tilinde sóıleýin toqtatýy ata-anasynyń tamyrynan ajyratýǵa aparyp soqtyratynyn alǵa tartty. Halyqaralyq “Qazaq tili” qoǵamy­nyń prezıdenti, akade­mık О́mirzaq Aıtbaıuly qujattaǵy tórt maqsat­qa erekshe mán berdi. Sol min­det­terdiń ishinde qoǵamdyq uıy­mnyń jetekshisi retinde meniń kóńil aýdarǵym kelip otyrǵany memle­ket­tik tildi oqytý ortalyqtary júıe­sin damytý mindeti, olardy ak­kredıtteý máselesiniń eskerilgeni. Bizdiń qo­ǵamymyzda, ásirese jastar arasynda qazaq tilinde sóıleý maqtanysh bo­lýǵa tıis. Kóbine olaı bola bermeıdi. Osy pıǵyldy ózger­tý maqsatynda baǵdarlamada mem­le­kettik tilde sóıleýshiniń jaǵymdy beınesin qalyptastyrý máselesine nazar aýdarylyp, ony qoǵamdyq salada ornyqtyrýdyń kóterilip otyrǵany qýantatyn jáıt. Bul baǵdarlama jobasy aldyńǵy on­jyl­dyq baǵdar­lamadaǵy qamtyl­ma­ǵan, iske asyryl­maǵan sharalardyń ornyn toltyra­tyn, jan-jaqty qam­tylǵan, mem­leket­tik tildi sapa­ly jáne jetik meń­gergender qata­ryn arttyrýǵa múmkindik beretin keshendi baǵdar­lama bolady dep esepteımiz dedi. Prezıdenttik máde­nıet ortalyǵy­nyń dırektory Myr­zataı Joldas­bekov til bárimiz­diń ortaq dertimiz, jandy jerimiz, maqtanyshymyz deı kelip, jurt­shy­lyqty baǵdarlama jobasyn qoldaýǵa shaqyrdy. Aldaǵy ýaqytta osy ispen tikeleı aınaly­satyn bir adam turaqty bekitilse du­rys bolar edi degen usynys bildirdi. Jıyn­da­ǵy áńgimeni túıindegen Úkimet basshysy K.Q.Másimov til elimiz táýelsizdik alǵaly beri eń kóp tal­qylanǵan másele ekenin, baǵdar­lama jobasy talqylanǵan alǵashqy keńeste de bul týraly jan-jaqty oılar ortaǵa salynǵanyn aıta kelip, aldaǵy ýaqytta da el bola­shaǵyna, ult rýhanııatyna úlken úles bolyp qosylatyn baǵdarlama jobasyn jer-jerde, zııaly qaýym arasynda, oqý oryndarynda, taǵy da basqa mekemelerde keńinen talqylap, qyrkúıekten qaldyrmaı bekitý kerektigin aıtty. Premer-Mınıstr óz sózinde táýelsizdik jyl­darynda qazaq tilindegi mektep­terdiń sany áldeneshe ret artqa­nyn, is qaǵazdaryn memlekettik tilde júrgizý óse túskenin tilge tıek etip, bul baǵyttaǵy jumystar negizinen oń sıpatta ekendigine naqty dálelder keltirdi. Jaryssóz barysynda Kárim Qajymqanuly: “Bizdiń halqymyz­da: “Tórteý túgel bolsa, tóbedegi keledi” degen maqal bar”, degen edi. Iá, tórteý túgel bolsa tilimiz de tórge ozatyny talassyz. Keshegi alqaly jıyn solaı bolaryna sendiredi. Qarashash TOQSANBAI.